Archives de l’auteur : pierrematofmdevpt

A propos pierrematofmdevpt

Animation dans le projet de développement à NYABANGERE

Binwa biri omu Bibliya oku herufi PE פ kurhenga omu cihebraniya kuja omu nfarasè n’omu mashi termes bibliques hébreu-français-mashi

Biblical Terms for LDM – DRC MASHI HEBREW BIBLE and MASHI GREEK.htm

hébreucatégorieprononciation et françaiséquivalent en mashi du Congo
פָּארָןNoms propresParân [Paran]Parani — irungu lya Parani, Parân
פַּגFlorefiguemulehe|milehe|omulehe|emilehe
פַּגְעִיאֵלNoms propresPaguiël [Paguiel]Pagieli|Pagiel — mugala wa Okrân, Okrani murhambo bûko bwa Aser wa mango ga Musa
פדה-1Diversrachèterkuhyûla|kuhyûlira|kulyûlira|kulyûlira olubere|nanyilyûlire|kulûlira enfula|engombôlo|banacigombôla|okugombôla|wankacigombôlwa — wanakazigombôla olubere lw’omuntu, n’olubere lw’ecintu cigalugalu Ebirhagombôlwa by’ebi: olubere lw’e­ nkafu, olubere lw’ebibuzi, olubere lw’empene ebyola biri bimâna; lola ïb 18.17
פדה-2Diverslaisser faire racheternnahamwabo anayemera agombôlwe
פדה-3Diversracheter, delivrerakulikûza|kulikûza|wene walikûzagya|akucungula|kucungula|walulikûzagya|akucungulaga|lwafumizemwo|alijiriremwo eby’okurhangaza, bunguke bw’igulu burhuma — oku 2 Sam 7.23 adesire mpu ishanja liguma toro eri Nnâmahanga alijiriremwo eby’okurhangaza, bunguke bw’igulu burhuma EZO NYIGIRIZO Z’OKUCÏSHOGA OLUBAGA LUGUMA TORO N’OBWO IGULU LYOSHI ALONZICIZA, zinakarhuyabira: abanyamahanga bayagalwe n’oburhonyi bw’Israheli, kandi erhi Abayahudi bacikunge mpu bo barhonyi na binja kulusha. Paolo ahugwire bwenene omu Maruba ewa Abaroma
פְּדַהְאֵלNoms propresPedahelPedaheli|Pagahel — mugala wa Amihud murhambo bûko bwa Nefutali
פְּדָהצוּרNoms propresPedahçour [Pedassour]Pedasuri|Pedatsur
פָּדוֹןNoms propresPadôn [Padon]Padoni|Padôn — mugula wa milala murhumisi omu ka-Nyamuzinda enyuma z’obujà bw’e Babiloni
פְּדָיָה-1Noms propresPedayaPedaya — ishe wa Zebuda nnina wa mwami Yehoyakim
פְּדָיָה-2Noms propresPedayaPedaya — mugala wa Yehoyamim bûko bwa Yuda
פְּדָיָה-3Noms propresPedayaPadaya — muntu enyuma z’obujà bw’e Babiloni
פְּדָיָה-4Noms propresPedayaPedaya — bantu banji baligwerhe ery izîno enyuma z’obuja bw’e Babiloni
פְּדָיָה-5Noms propresPedayaPedaya — muntu wa bûko bwa Benyamini
פְּדָּיָהוּNoms propresPedayahou [Pedaya]Pedaya|Pedayahu — muntu w’omu bûko bwa Menashè
פַּדַּן אֲרָםNoms propresPaddan-aramPadani-Arami|Padan-Aram|Padani Aramu
פַּדָּןNoms propresla plaine [Mésopotamie]Padani|Padân|lubanda — lubanda lwa Mezopotamiya Padân hali hantu aho
פּוּאָה-1Noms propresPouvaPuwa — muntu wayubakaga omu ntondo ya Efurayimu acihanganaga okuyôkola Israheli, lola Bac 10.1
פּוּאָה-2Noms propresPouvaPuwa — mugala wa Isakari alondana na mukulu wage Tola n’abalumuna Yashubu na Shimuroni
פֻּוָּהNoms propresPoua [Pouva]Puwa|Abapuva — ye n’oyo mugala wa Isakari
פּוּטNoms propresPouthPuti|Put — mugala wa Khamu, Ham, enfarasè ederha mpu Cham, Sham alodana na Kush, Misrayim na Kanani
פּוֹטִי פֶּרַעNoms propresPoti-Phéra [Potiféra]Puti-Fera — mudahwa w’e ON ishe wa Asnati, Asnat, muka Yozefu
פּוּטִיאֵלNoms propresPoutiël [Poutiel]Putiyeli|Putieli|Putiel|Putiyel — ishe wa muka Eleazari, mugala wa Aroni
פּוֹטִיפַרNoms propresPotiphar [Potifar]Potifari|Potifar — munyabuhashe nkonè ya Faraoni na murhambo w’ abaganda bage, lola Murh 37.36
פּוּךְObjets réelsfard?, dur mortieramabuye ga Kornalini|mabuye galangala|bubake buzibuzibu
פּוּל-1Noms propresPoulPulu|Pul — ye Tiglat-Pileser III, mwami omu Assîriya, 744-724 go mango g’enyigirizo z’omulêbi Izaya aga
פּוּל-2Noms propresPouth [Poul]Puti|Pul — lubaga olwo
פּוֹלFloreharicotebishimbo|bishimbo
פּוּנִיNoms propresPounites [Pouvites]Bene Puva|Abapuva — bali ba kuli Puva bûko bwa Isakari
פּוּנֹןNoms propresPounôn [Pounon]Punoni|Punôn — hantu bene Israheli bageraga erhi barhenga bujà e Misiri
פּוּעָהNoms propresPouaPuwa|mwâlikwa — Puwa ali muguma w’omu bakazi b’abalikwa bakagiburhisa abakazi bayahudi baciza bqnq banji n’obwo mwami alidesire mpu ngasi hirhabana banahiturhe hife
פּוּרָהObjets réelspressoirmukenzi|omukenzi — Aha mukenzi niene niene naliho nakanda, na ntaye omulubaga wantabire. Obwo omu burhe bwani nanacibakanda, nabalabarha omu bukunizi bwani, lila Iz 63.3 Buhane bwa Edomu obwo
פּוֹרָתָאNoms propresPorataPorata — mugala wa Hamani
פּוּתִיNoms propresPoutitesbene Pura — milala yayubakaga e Kiriyat-Yearim, 1 Nga 2.53
פֶּחָה-1Êtresgouverneur d’une provincemukulu wa provinse|murhambo wa murhudu gw’ecihugo — koverneri oyo, ci engo barhambulaga ago mango zali ngali erhi omwami ahimaga owabo anahindule ecihugo c’owabu murhundu ahiremwo omurhambo wage. kuli nka kula Omwami w’Ababeleji ahimaga abami b’omu Kongo, ntyo ebihugo byabo abihindula mirhund: Kongo, Baluba, Bashi, Batchokwe, Batabwa, Banande, Barega, Bafuliru, Bavira. e,bere mubeleji ayishe abo boshi n’abandi ntadesiri , ngasi mwami agwerhe obwami ntagengwa.
פַּחַת מוֹאָבNoms propresPahath-MoabPahat-Mowabu|Pahati-Mowabu|Pahat-Mowab — ali mugula wa milala enyuma z’obujà bw’e Babiloni
פִּטְדָהObjets réelstopaze, chrysolitheetopazi|topazi — rhubuye rhwa ngulo ndarhi orhwo
פַּטִּישׁObjets réelsmarteau de forgenyundo ya mutuzi|nyundo|enyundo
פִּי הֲחִירֹתNoms propresPi-HahirothPi-Habiroti|Pi-Hahirot — hantu bene Israheli bageraga erhi barhenga bujà e Misiri
פִּי־בֶסֶתNoms propresPi-Bèseth [Pi-Besseth]Pi-Beset|Pi-Beseti — lugo lw’e Misiri
פִּיכֹלNoms propresPikolPikoli|Pikol — murhambo wa basirika, wa murhwe gwa Abimekeki, Abimelek
פִּילֶגֶשׁÊtresconcubineomuherula|muherula|eciherula|ciherula
פִּינְחָס-1Noms propresPinhasPinasi|Pinhas|Pinehasi|Pinihasi|Pinihasi — mugala wa eleazari mudâhwa mukulu
פִּינְחָס-2Noms propresPinhasPinasi|Pinhas|Pinehasi|Pinihasi|Pinihasi — mugala wa Eli
פִּינְחָס-3Noms propresPinhasPinasi|Pinhas|Pinehasi|Pinihasi|Pinihasi — mudâhwa mukulu enyuma z’obujà bw’e Babiloni
פִּינֹןNoms propresPinôn [Pinon]Pinoni|Pinôn — murhambo e Edomu
פִּישׁוֹןNoms propresPishôn [Pichon]Pishone — lulya lwîshi luzunguluka ecihugo ca Avila, Havila, era munda eba amasholo, lola Murh 2.11
פִּיתוֹןNoms propresPitôn [Piton]Pitoni — mugala wa Mika bûko bwa Benyamini
פֹּכֶרֶת הַצְּבָיִיםNoms propresPokéreth-Ha-Cevaïm [Pokéreth-Hassebaïm]Pokereti-Hasebayimi|Pokeret-Hatsebayim|Asebayimi
פַּלֻּאִיNoms propresPallouiteomulala gwa Abapalu — bûko bwa Rubeni
פְּלָאיָהNoms propresPelayaPelaya — muleviti enyuma z’obujà bw’e Babiloni
פֶּלֶגNoms propresPèleg [Péleg]Pelegi|Peleg — mugala wa Eber, Eber wa kuli Sem
פִּלְדָּשׁNoms propresPildash [Pildach]Pilidashi|Pilidash — mugala wa Nahori, Nahor
פַּלּוּאNoms propresPallouPalu — mugala wa Rubeni
פִּלְחָאNoms propresPileha [Pila]Pileha|Pilha — murhambo enyuma z’okurhenga bujà bw’e Babiloni
פֶּלֶט-1Noms propresPèleth [Péleth]Peleti|Pêlet — wa kuli Kalebu bûko bwa Yuda
פֶּלֶט-2Noms propresPèleth [Péleth]Peleti|Pêlet — mugala wa Azmaweti, Azmaveti, Azmawet mulwi oku ngoma ya Daudi
פַּלְטִי-1Noms propresPaltiPalti — mugala wa Rafu ndolêrezi, nyenzi omu bûko bwa Benyamini
פַּלְטִי-2Noms propresPaltiPalti — mugala wa Layish, Laishi
פַּלְטִי-3Noms propresPaltite [de Péleth]w’e Peleti|munya-Peleti|munya-Pêlet
פִּלְטַיNoms propresPiltaïPiltayi — mudâha w’enyuma z’okurhenga omu bujà bw’e babiloni
פַּלְטִיאֵל-1Noms propresPaltiël [Paltiel]Paltieli|Paltiyeli|Paltiel|Paltiyel — mugala wa Azani murhambo bûko bwa Isakari
פַּלְטִיאֵל-2Noms propresPaltiël [Paltiel]Paltieli|Paltiyeli|Paltiel|Paltiyel|Palitieli
פְּלַטְיָה-1Noms propresPelatya [Pelatia]Pelatiya|Pelatya — wa kuli Zorobabeli bûko bwa Yuda
פְּלַטְיָה-2Noms propresPelatya [Pelatia]Pelatiya|Pelatya — muntu wa bûko bwa Simoni
פְּלַטְיָה-3Noms propresPelatya [Pelatia]Pelatiya|Pelatya — muntu w’enyuma z’okurhenga bujà bw’e Babiloni
פְּלָטְיָהוּNoms propresPelatyahou [Pelatia]Pelatiyahu|Pelatyahu — mugala wa Benaya munyabuhashe mango g’omulêbi Hezekiyeli, Ezekiyeli
פְּלָיָהNoms propresPelayaPelaya — wa kuli Zorobabeli bûka bwa Yuda
פֶּלֶךְObjets réelszoneguyandagalire oku irhwe lya Yowabu|karhi|okuboko anakulikire oku bushanja
פָּלָלNoms propresPalalPelala — mugala wa Uzayi mango ga Nehemiya
פְּלַלְיָהNoms propresPelalya [Pelalia]Pelalya — mugala wa Amzi, Amtsi shakulûza wa Adaya mudâhwa enyuma z’obujà bw’e Babiloni
פְּלֹנִיNoms propresPelonite [Palon]mulebe|halebe|w’e Palôn, Paloni|Peloni
פֶּלֶסObjets réelsbalancemunzani|ngerereo|cirô — ahira oku cirô ahira oku munzani ahira oku cipîmo ahira oku ngerero
פְּלֶשֶׁתNoms propresPhilistie, PhilistinFilistiya — cihugo ca Bafilistini, Bapalestini, Banya-Palestina
פְּלִשְׁתִּיNoms propresPhilistinAbafilistini|w’e Filistiya|mufilistini|Bafilistini|Banya-Palestina — muntu oyubaka omu filistiya, buno rhuderha Palestina
פֶּלֶת-1Noms propresPèleth [Péleth]Peleti|Pêlet — ishe wa Oni,On bûko bwa Rubeni
פֶּלֶת-2Noms propresPèleth [Péleth]Peleti|Pêlet — wa kuli Yerahmeyeli, Yeremeeli alondana bona Zaza bûko bwa Yuda
פְּלֵתִיNoms propresPelétiens [Pélétiens]aba-Peleti|balanzi ba mwami Daudi — balanzi ba mwami
פְּנוּאֵל-1Noms propresPenouël [Penouel]Penuweli|Penuwel|Penueli|Penuel — Lyo izîno yakobo ahire halya abonekeragwa, alwisa oyu arhamanyiri budufu «Nabwine obusu bwa Nyamuzinda nanagal’ilama.», lola Murh 32.31 Panim, kwo kuderha « busu »; El, kwo kuderha Nyamuzinda
פְּנוּאֵל-2Noms propresPenouël [Penouel]Penuweli|Penuwel|Penueli|Penuel — muntu wa bûko bwa Yuda oyo
פְּנוּאֵל-3Noms propresPenouël [Penouel]Penuweli|Penuwel|Penueli|Penuel — mugala wa Shashak murhambo wa milala bûko bwa Benyamini
פְּנִיאֵלNoms propresPeniel [Penouel]Penuweli|Penuwel|Penueli|Penuel|Penieli|Peniel
פְּנִינִיםObjets réelscorail, perlemagerha|amagerha — aha omuntu akabona amagerha akabona oburhimanya, lola Mig 3.14-15
פְּנִנָּהNoms propresPeninnaPenina — olya mukazi wali oku luhali bona Ana, nnina wa Samweli, bali baka Elkana, lola 1 Sam 1.2; 1.4
פַּס דַּמִּיםNoms propresPâs-Dammim [Pas-Dammim]Pasi-Damimu|Pas-Damim — hantu h’omu lya Yuda
פִּסְגָּהNoms propresPisgaPisga|Pisiga — ntondo ye Mowabu ebonekera omu irungu lyoshi, lola Mib 21.20
פָּסֵחַ-1Noms propresPaséah [Passéa]Paseya|Paseyah — mugala wa Eshetoni
פָּסֵחַ-2Noms propresPaséah [Passéa]Paseya|Paseyah|Pesea
פָּסֵחַ-3Noms propresPaséah [Passéa]Paseya|Paseyah|Pesea — ishe wa Yoyadi
פֶּסַחRituelssacrifice de la Pâquenterekêro ya Basaka|nterekêro|Basâka — bugashânize obwo ka walirebasâka?, kwanaba kuderha mpu: « Kawajizire enterekêro ya Basâka, olwa Basâka Abarhahashigijira Basâka, bali balya barhahashire barherekêra, lola Mib 9.6
פָּסַךְNoms propresPasak [Passak]Pasaki|Pasak — mugala wa Yafleti, Yaflet bûko bwa Aseri
פִּסְפָּהNoms propresPispa [Pichepa]Pispa|Pishepa — mugala wa Yeter, Yitrani bûko bwa Aseri
פָּעוּNoms propresPaï [Paou]Pawu|Payi — hantu aho
פְּעוֹר-1Noms propresPéorPeyori|Peor — ntondo y’e Moab, Mowabu
פְּעוֹר-2Noms propresPéorPeori|Peor — muzimu w’e Mowabu
פְּעֻלְּתַיNoms propresPéoulletaï [Péoultaï]Peuletayi
פַּעֲרַיNoms propresPaaraïParayi|Paarayi — w’e Arabi, Arab mulwi oku ngoma ya Daudi
פקד-1Attributsse souvenir du bien = être charitable, avoir pitiékukengera aminja|kuba n’obuzigire|kuba n’obwonjo|kuba n’olukogo|Nnâmahanga ayish’irhangula Sara|Nyamuzinda amurhandûla|Nahizire okummulikûza|Nyakasane anagashanîre bene-Israheli
פקד-2Attributsse souvenir du mal = punirkukengera amabi|bwo bwôla okôla wankangula oyôla mukazi|kuhana|nahana|otulutumbya|olusiku nabarhangula niene, nabahana kw’eco câha|orhaleka obubi bwagera kwonene|ncihanire obubi bwaco|kuhana|kulyuza|anahanire obubi bw’aba­busi|mba Nyamuzinda wa mitula|obubi bw’ababusi nnabuhanire abana babo — okukengera amabi n’okugahana otulutumbya abana oku mabi ga b’îshe, Lub 20.5 anahanire obubi bw’aba­busi oku bana
פקד-3Attributscharger, désigner, nommerkuhira omu mikolo|kuhana oburhegesi|amujira murhambo|amuhira omu mikolo|anamuha oburhegesi|abarhumira Yozefu mpu akaz’ibakolera|ajire anayimanze abarhindisi|ecikono|omu mikolo
פְּקֻדָּהAttributscompte, soinerhi a­rhanali Nyamubâho wantumaga|cikono|kurhandûla
פְּקוֹדNoms propresPeqod [Pecod, Pécod]Pekodi|Pêkod — mirhundu ya Babiloni eyo
פֶּקַחNoms propresPéqah [Péca]Pekahe|Pekahi|Pekah — mugala wa Remalyahu mwami omu Israheli emwênè, 740-731 Go mango g’omulêbi Izaya ago, ly’obugeremwa bw’okuburhwa kwa EMMANUELI bwayishaga
פְּקַחְיָהNoms propresPéqahya [Pecahia]Pekahya — mugala a Menahemu mwami omu Israhelii, 742-739
פַּקֻּעֹתFlorecourgentandagulè
פָּרFaunejeune taureauempanzi|mpanzi|mpanzi ya mushikira
פֶּרֶאFauneâne sauvage, ânesse sauvagendogomi nkali|ndogomi y’erubala|ndogomi|endogomi
פִּרְאָםNoms propresPiréam [Piram]Pireami|Piream|Pireyami|Pireyam
פֶּרֶדFaunemuletcihesi|ecihesi|ebihesi|ebihêsi|ndogomi|endogomi
פִּרְדָּהFaunemulecihesi|cihêsi|ndogomi|endogomi
פָּרָה-1Faunejeune vachenkafu|enkafu|endaku|ndaku
פָּרָה-2Noms propresParaPara
פֻּרָהNoms propresPouraPura — mwambali wa Gedeoni
פְּרוּדָאNoms propresPeroudaPeruda — murhambo wa milala mwambali wa Salomoni, bulya ali w’omu bana babaja ba Salomoni enyuma z’obuja bw’e Babiloni
פָּרוּחַNoms propresParouah [Paroua]Peruwa|Peruwah|Peruah
פַּרְוַיִםNoms propresParwaïm [Parvaïm]e Parwayimi — yo yarhengaga amabuye Salomoni abambiragamwo enyumpa, lola 2 Nga 3.6
פֵּרוֹתFaunemole ratmulindye — mulindye gwa malanga gashusha ag’engulube
פְּרִזִּיNoms propresPerizzite [Perizites]Periziti|Abaperiziti|Abanyaperizi|Abapereziti|Abepereziti|Abepereziti|Abaperizi|Aba-Pereziti
פְּרִידָאNoms propresPeridaPerida — mugula wa milala wa kuli abana b’abajà ba Salomoni enyuma z’okurhenga bujà bw’e Babiloni
פַּרְמַשְׁתָּאNoms propresParmashta [Parmacheta]Parmashta|Paramasheta
פַּרְנָךְNoms propresParnakParnaki — bûko bwa Zabuloni
פָּרַסNoms propresPerse [perse]e Persi|Persi — lubaga n’ecihugo ca Persi
פֶּרֶסFaunevautour [FF 82-84]cigukuma
פַּרְסִיNoms propresPerse, de Persew’omu Persi|persi
פַּרְעֹהNoms propresPharaonFaraoni
פַּרְעֹשׁ-1Faunepuceenguku|nguku — Ahali ha WLC 1 Sam 24.14, rhwanabona omu BHS 1 Sam 24.15 eco cinwa PERÖSH, nguku אַחֲרֵ֨י מִ֤י יָצָא֙ מֶ֣לֶךְ יִשְׂרָאֵ֔ל אַחֲרֵ֥י מִ֖י אַתָּ֣ה רֹדֵ֑ף אַֽחֲרֵי֙ כֶּ֣לֶב מֵ֔ת אַחֲרֵ֖י פַּרְעֹ֥שׁ אֶחָֽד׃
פַּרְעֹשׁ-2Noms propresParéosh [Paroch]Parosi|Paroshi|Parosh|Pareosi|Pareoshi|Pareosh|Pareyashi
פִּרְעָתוֹןNoms propresPiréatôn [Piraton]Pireatoni|Pireatôn|e Pireatoni
פִּרְעָתוֹנִיNoms propresPiréatonite [Piraton]w’e Pireatoni
פַּרְפַּרNoms propresParparParpar|Parpara
פֶּרֶץNoms propresPèrèç [Pérès]Peresi|Perets|kutwika|kubera enyumpa|kubasa|kushambûla|mufahugo — pêtets ali mugala wa Yuda liri izîno lya burhwali nka eryo BUSHENYULA, MUSHABISA, KAHUKU, NTAKALALWA
פֶּרֶץ עֻזָּאNoms propresPérès-OuzaPeresi-Uza|Pêrets-Uza
פֶּרֶץ עֻזָּהNoms propresPérès-OuzaPeresi-Uza|Pêrets-Uza|kurhingamirwa kwa Uza
פַּרְצִיNoms propresParcites [Péressites]mulala gwa bene Perezi,|mulala gwa Perets — omulala gwa Perets, lola Mib 26.21
פְּרָצִיםNoms propresPeracim [Perassim]Perazim|Peratsim|Perasimi — hantu aho
פַּרְשַׁנְדָּתָאNoms propresParshândata [Parchanedata]Parshandata
פָּרָשׁFaunecheval, cavaliernfarasi|enfarasi|olwira oku nfarasi|balwi b’oku nfarasi
פֶּרֶשׁNoms propresPèresh [Pérech]Pereshi|Pêresh|by’omu lurholero — mugala wa Makiri, Makir bûko bwa Menashè
פְּרָתNoms propresEuphrateEufrate|Lwîshi|Efrata|Efurata
פַּשְׁחוּר-1Noms propresPashehour [Pachehour]Pashehuri|Pashehuriya|Pashehuru|Pashehur — mugala wa Malkiya shakulûza wa Adaya mudâhwa
פַּשְׁחוּר-2Noms propresPashehour [Pachehour]Pashehuri|Pashehuriya|Pashehuru|Pashehur — owundi Peshehuri; lola BHS Neh 10.4
פַּשְׁחוּר-3Noms propresPashehour [Pachehour]Pashehuri|Pashehuriya|Pashehuru|Pashehur — mugala wa Imeri, Imer mudâhwa omu mango ga Yeremiya
פַּשְׁחוּר-4Noms propresPashehour [Pachehour]Pashehuri|Pashehuriya|Pashehuru|Pashehur — ishe wa Gedaliya, Gedalya
פֶּשַׁעAttributsrévolte, rébellion, péchéBici ntumwire|kubi kuci najizire|ecâha|obugâmba|obubi|amabi|obugoma|kuhagalika|kucitubula|Nalahire
פֵּשֶׁת-1FlorelinEcitâni|ecitâne|citâne|citani|nondwè
פֵּשֶׁת-2Objets réelsmèchemushangi gwaluka­gwa n’amoya|bulingiti bwa moya|mushangi gw’amoya|mwambalo gw’obwoya
פשׁעAttributsse rebeller, se révolterngasi mabi lwakujirire|ebyâha bakujirire|anacigomera|anagomire|aciberûla|mugoma|Israheli atwikaga omulala gwa Daudi — okugoma okutwika okucihindula okucîberûla
פְּתוּאֵלNoms propresPetouël [Petouel]Petuweli|Petueli|Petuel — ishe wa Yoweri, Yoweli
פִּתּוּחַObjets réelsgravureokubinjûla|matâke|babinja|babînja|banaja batâka — amabuye gabe matâke, lola Lub 28.21 nka kula babinja, lola Lub 28.36 kutâka kujira ebittâke kubînja kubinjûla
פְּתוֹרNoms propresPetoraha Petori|Petor — lugo lwa Balâmu e mwênè gwa Mezopotamiya
פתחObjets réelsouvrirkuyigula|kuyîgula|kukûla akahamikizo|akahamikizo|eciziriko|kula banabinjûla eciziriko|atulisa na bakerubini — okuyîgula okuhamûla okuyiguka okushagashya okutula okubinjûla
פְּתַחְיָה-1Noms propresPetahya [Petahia]Petahiya|Petahyahu — mudâhwa oku ngoma ya Daudi
פְּתַחְיָה-2Noms propresPetahya [Petahia]Petahya|Petahyahu — muleviti enyuma z’obujà bw’e Babiloni
פְּתַחְיָה-3Noms propresPetahya [Petahia]Petahiya|Petahya|Petahyahu — mugala wa Meshezabeeli bûko bwa Yuda enyuma z’obujà bw’e Babiloni
פֶּתִיAttributssimplemwirhohye|bwirhohye|munyinyi|omugûnda|abagûnda
פָּתִיל-1Objets réelscordeomugozi|mugozi|migozi|emigozi|ehigozi|orhugozi|rhugozi|orhukwegè
פָּתִיל-2Objets réelscordeomugozi|mugozi|migozi|emigozi|ehigozi|orhugozi|rhugozi|orhukwegè
פִּתֹםNoms propresPitomPitomu|Pitom — lugo lw’e Misiri
פֶּתֶןFauneserpentmpiri|empiri|njoka|enjoka — abanfaransa baderha eyo njoka mpu kobra, cobra
פַּתְרוֹסNoms propresPatros, Haute-ÉgyptePatrosi|Misiri-omu-Birhondo — Misiri oyo lunda lw’emukondwè, ifô.
פַּתְרֻסִיNoms propresgens de Patros, PatrosPatrosimu|Banya-Patrosi|Patrosi

Binwa bibiri omu Bibliya oku herufi AYIN ע kurhenga omu cihebraniya kuja omu nfarasè n’omu mashi

Ngasi lulimi lujira herufi z’izu na herufi z’orhuduma (voyelle et consonne), ecihebraniya cohe cigwerhe mbero isharhu za herufi: izu, kaduma, elimya ngasi izu ebuganyi ehirigirhe (voyelles, consonnes et deux lettres qui ne prennent le son de la voyelle qu’elles rencontrent: ce sont aleph, et aÏn)

Biblical Terms for LDM – DRC MASHI HEBREW BIBLE and MASHI GREEK.htm

hébreucatégorieprononciation et françaiséquivalent en mashi
עבד-1Diversservirkukolera|kushiga|kuba muja|kukola|barhegekwa|wakakolera|waderha mpu busha wakaz’inkolera?|nakukolire|omukulu ashiga omurho|Amashanja gakushige|akaz’ikola mpu lyo bamuha Rasheli|ahindusire mujà|Lîka mugala wani ajinkolera|bwo na buno mujikola|olubaga lwani lugende, luj’inkolera
עבד-2Diverstenir dans les liens, asservirkulibuza|kulibuzibwa|kukolesibwa obukukuru|bakolesa bene-Israheli okurhalusire,|oku badwirhe balibuzibwa n’Abanya-Misiri|mpu bakazikolera Nyamubâho,|bakazikolesa olubaga
עבד-3Diversêtre attiré à servirntaye walicihinga obudaka|Orhahîraga okabaharamya erhi kubakolera|okuzikolera|kulonza okukolera|kucifinja okukolera
עֶבֶד-1Noms propresEved [Ébed]Obedi — ishe wa Gaali omu mango g’abacîranuzi
עֶבֶד-2Noms propresEved [Ébed]Obedi — mugala wa Yehoshafat wa kuli Adin enyuma z’obuja bw’e Babiloni
עֹבֵד אֱדוֹםNoms propresOved-Edom [Obed-Édom]Obededoni|Obededomi|Obedi-Edomu|Obed-Edomu|Obed-Edom — mulanzi wa muhango
עֲבֵד נְגוֹNoms propresAbed-NégoAbednego|Abed-Nego|Abedi-Nego — Azariya oyo omu lumimi lw’e Kaldeyo
עֶבֶד־מֶלֶךְNoms propresEved-Mélek [Ébed-Mélek]Eved-Melek|Evedi-Meleki — munya-Etiyopiya wacizagya omulêbi oku bwami amango Sidekiyahu, Sedekiasi amkwebaga Yeremia omu cina ciyumjwire bijondo
עַבְדָּא-1Noms propresAvda [Abda]Abda|Avda — mugala wa Adonirami, Adoniram
עַבְדָּא-2Noms propresAvda [Abda]Avda|Obadiya — mugala wa Shamuwa mwene Galali muleviti enyuma z’obujà bw’e Babiloni
עַבְדְּאֵלNoms propresAvdéel [Abdéel]Abdeyeli|Avdeeli|Abdeyel
עַבְדּוֹן-1Noms propresAvdôn [Abdon]Abdoni — lugo lwa baleviti omu lya Aseri
עַבְדּוֹן-2Noms propresAvdôn [Abdon]Abdoni — mugala wa Hileli, Hilele mucîranuzi omu Israheli
עַבְדּוֹן-3Noms propresAvdôn [Abdon]Abdoni — mugala wa shashak mugula wa milala bûko bwa Binyamini
עַבְדּוֹן-4Noms propresAvdôn [Abdon]Abdoni
עַבְדּוֹן-5Noms propresAvdôn [Abdon]Abdoni
עַבְדִּי-1Noms propresAvdi [Abdi]Abdi — mugala wa Maluk bûko bwa Levi
עַבְדִּי-2Noms propresAvdi [Abdi]Abdi — ishe wa Kishi bûko bwa Levi oku ngoma ya Hezekiyahu, rhuderha Ezekiasi
עַבְדִּי-3Noms propresAvdi [Abdi]Abdi
עַבְדִּיאֵלNoms propresAvdiël [Abdiel]Abdiyeli
עֹבַדְיָה-1Noms propresOvadya [Obadia]Obadiya
עֹבַדְיָה-2Noms propresOvadya [Obadia]Obadiya
עֹבַדְיָה-3Noms propresOvadya [Obadia]Obadiya
עֹבַדְיָה-4Noms propresOvadya [Obadia]Obadiya
עֹבַדְיָה-5Noms propresOvadya [Obadia]Obadiya
עֹבַדְיָה-6Noms propresOvadya [Obadia]Obadia|Obadiya
עֹבַדְיָה-7Noms propresOvadya [Obadia]Obadiya
עֹבַדְיָה-8Noms propresAbdiasObadiya|Abdiasi
עֹבַדְיָהוּ-1Noms propresOvadyahou [Obadia]Obadyahu|Obadiyahu
עֹבַדְיָהוּ-2Noms propresOvadyahou [Obadia]Obadiya|Obadiyahu
עֹבַדְיָהוּ-3Noms propresOvadyahou [Obadia]Obadiyahu|Obadiya
עֲבוֹדָהDiverstravil, oeuvreemikolo|washub’imukolera hano mwani|omukolo|ebyajizirwe|abârhumaga nkukolera,|bujà|obujà|buja|obuja
עֵבֶר-1Noms propresEber [Éber]Heberi — mugala wa Shelahi wa kuli bene Semi, Sem
עֵבֶר-2Noms propresEber [Éber]Eberi|Heberi — bûko bwa Gadi
עֵבֶר-3Noms propresEber [Éber]eberi|Heber
עֵבֶר-4Noms propresEber [Éber]Eberi|Heber
עֵבֶר-5Noms propresEber [Éber]Eberi|Heber
עֶבְרוֹןNoms propresAvdôn [Abdon, Ébrôn]Abdoni — lugo olwo
עִבְרִי-1Noms propresHébreuOmuhebraniya|Muhebraniya|Omuhabraniya|Muhabraniya|Abahabraniya|Abayahudi|Bayahudi|Omuyahudi|muyahudi — wa kuli Hêber
עִבְרִי-2Noms propresIvri [Ibri]Ibri — mugala wa merari, ishe wa Mushi buko bwa Levi
עֲבָרִיםNoms propresAvarim [Abarim]Abari|Abarim — lukere lwa ntondo e Mowabu
עַבְרֹנָהNoms propresAvrona [Abrona]ha Abrona — hatu Abayakaga kurhenga e Misiribageraga
עָגוּרFaunecigogne, hirondellemuhangali|omuhangali|emihangali|mihangali|hirembe|rhwirembe
עֵגֶל-1Fauneveau, génisse, jeune vache, vache, jeune taureau, bêteakanina|kanina ka mudege|nkafu|mpanzi ya mushikira
עֵגֶל-2Objets réelsidole en forme du veauenshusho y’akanina|nshanga eshusha akanini|akanina|kanina|nshanga eshusha akanina
עֶגְלָה-1Faunejeune vacheendaku|ndaku — Egla ye muka Daudi bulya
עֶגְלָה-2Objets réelsEgla [Égla]Êgla — kalugu ako kashusha akanina
עֶגְלָה-3Noms propresÉglaEgla — muka Daudi
עֲגָלָהObjets réelschariotengâlè|bomboro|ngâle|ngâlè|ngâle|ngalè|ngale|engale
עֶגְלוֹן-1Noms propresEglôn [Églon]E­gloni|Egloni — lugo lw’omu lya Yuda
עֶגְלוֹן-2Noms propresEglôn [Églon]Egloni — mwami w’e Mowabu amango g’abacîranuzi omu Israheli
עֶגְלַת שְׁלִשִׁיָּהNoms propresEglath-Shelishiya [Églath-Selissia]Eglati-shelishiya|Eglat-Shelishiya
עִדֹּאNoms propresIddoIdo — ishe wa Ahinadab munyabuhashe oku ngoma ya Salomoni
עָדָה-1Noms propresAdaAda — muka Lamek, Lemek
עָדָה-2Noms propresAdaAda
עֵדָה-1Êtresrassemblement, assemblée, bandendêko|endêko|mbugânano|embuganano|cigamba|ecigamba|ndâro|endâro|mulungano|omulungano|kagombe|akagombe
עֵדָה-2Diversprécepteama­rhegeko|irhegeko|marhegeko|amarhegeko
עֵדָה-3Diverstémoinbuhamirizi|muhamirizi|câliho
עִדּוֹ-1Noms propresIddoIdo — mugala wa Yowah wa kuli Libni bûko bwa Levi
עִדּוֹ-2Noms propresIddoIdo — mulebi oku ngoma ya Robowami
עִדּוֹ-3Noms propresIddoIdo — shakulu wa Zakariya
עִדּוֹ-4Noms propresIddoIdo
עֵדוּתDiverstémoin, témoignage, commandementobuhamirizi|buhamirizi|muhamirizi|omuhamirizi|irhegeko|kurhegeka|ntegesire|marhegeko
עֲדִיאֵל-1Noms propresAdiël [Adiel]Adiyeli — muntu wa bûko bwa Simoni
עֲדִיאֵל-2Noms propresAdiël [Adiel]Adiyeli
עֲדִיאֵל-3Noms propresAdiël [Adiel]Adiyeli
עֲדָיָה-1Noms propresAdayaAdaya
עֲדָיָה-2Noms propresAdayaAdaya
עֲדָיָה-3Noms propresAdayaAdya|Adaya
עֲדָיָה-4Noms propresAdayaAdaya
עֲדָיָה-5Noms propresAdayaAdaya
עֲדָיָה-6Noms propresAdayaAdaya
עֲדָיָה-7Noms propresAdayaAdaya
עֲדָיָהוּNoms propresAdayahou [Adaya]Adayahu
עָדִיןNoms propresAdîn [Adin]Adini|murhogo|mulimbi — mugula wa milala enyuma z’obujà bw’e Babiloni
עֲדִינָאNoms propresAdinaAdini — mugala wa Shiza murhambo bmuko bwa Rubeni mulwi oku ngoma ya Daudi
עֲדִיתַיִםNoms propresAditaïmAditayimi — lugo omu lya Yuda
עַדְלַיNoms propresAdlaïAldayi — ishe wa Shafati lungere, lola 1 Nga 27.29
עֲדֻלָּםNoms propresAdoullamAdulami — hantu aho
עֲדֻלָּמִיNoms propresd’Adoullamw’e Adulami|b’e Adulami
עֵדֶן-1Noms propresEden [Éden]Edeni|ishwa ly’amasima — hantu aho
עֵדֶן-2Noms propresEden [Éden]Edeni — mugala wa Yowah wa kuli Gershoni
עֶדֶןNoms propresEden [Éden]Edeni — luhande lwa cihugo ca Assuriya
עַדְנָא-1Noms propresAdnaAdna
עַדְנָא-2Noms propresAdnaAdna
עַדְנָהNoms propresAdnaAdna — murhambo w’ebihumbi omu bûko bwa Yuda
עַדְנַחNoms propresAdnah [Adna]Adna
עַדְעָדָהNoms propresAdéadaAdeyada|Adeada
עֵדֶר-1Faunetroupeaubuso|maso|obuso|amaso
עֵדֶר-2Noms propresEder [Éder]Ederi — lugo omu lya Yuda
עֵדֶר-3Noms propresEder [Éder]Ederi — mugala wa Mushi bûko bwa Levi
עֶדֶרNoms propresEder [Éder]Ederi — mugala wa Beriya mugula wa milala bûko bwa Binyamini
עַדְרִיאֵלNoms propresAdriël [Adriel]Adriyeli|Adriel
עֲדָשָׁהFlorelentilleenkôle|nkôle — rhushimbo rhusungunungunu kulusha zira nkôle ntunu; caba enkôle zirimwo kusharhu
עַוָּאNoms propresAwa [Ava]Awa|Hawa
עוֹבֵד-1Noms propresOved [Obed]Ovedi|Oved|Obedi — mugala wa Bozi, Booz bûka bwa Yuda
עוֹבֵד-2Noms propresOved [Obed]Obedi — wa kuli Yerahmeyeli bûko bwa Yuda
עוֹבֵד-3Noms propresOved [Obed]Obedi — mulwi w’omu mango ga Daudi
עוֹבֵד-4Noms propresOved [Obed]Obedi — mulanzi wa muhango oku ngoma ya daudi
עוֹבֵד-5Noms propresOved [Obed]Obedi — ishe wa Azariyahu murhambo oku ngoma ya mwami’kazi Ataliya
עוֹבָלNoms propresOval [Obal]Obal|Obali — mugala wa Yoktan, Yokutani wa kuli Semi
עוֹגNoms propresOgOg|Ogu — mwami w’e Bashani, Bashân Neh 9.22 mwami Bashana
עוֹדֵד-1Noms propresOdedOdedi — ishe wa Azariyahu
עוֹדֵד-2Noms propresOdedOdedi
עִוָּהNoms propresIwa [Ava]Îwa|Îva|Hawa — lugo mwami w’e Asuru anyagaga omu Israheli
עַוִּים-1Noms propresAvvim [Avim]Awimi|Awa|w’e Awa — lugo omu lya Benyamini
עַוִּים-2Noms propresAvvite [Avite]Abahiviti|Hiviti|abayubakaga e Iwi, Ivi
עַוִּים-3Noms propresAwites [Avites, d’Ava]abantu barhengaga e Hawa|bantu b’e Ava, Awa
עֲוִיתNoms propresAwith [Avith]olugo lwage lwaderhagwa Avita|Ecishagala cage càderhagwa Aviti — lugo omu Edomu
עָוֹןAttributstransgression, péchéecâha|câha|bubi|obubi|kulibwa n’àûrhima erhi bubi omuntu ajizire burhuma|buhane oku bubi
עוֹףFauneoiseau, vautour, moineaubinyuyi|enyunyi|kanyunyi|akanyunyi|orhunyunyi|rhuyunyi|ebiyunyi
עוּץ-1Noms propresOuç [Ous]Uzi|Usi|Uts|Uz|Uzi|Utsi — mugala wa Aram herufi tsadé eba nzibu okuhubula omu mazhi haguma eri z, ahandi s, ahandi ts: hyo hiri hofi n’ecihebraniya
עוּץ-2Noms propresOuç [Ous]Uzi|Uts|Uz — mugala wa Nahori
עוּץ-3Noms propresOuç [Ous]Uzi|Utsi|Uts|Uz|Usi
עוּץ-4Noms propresOuç [Ous]Uzi|Utsi|Uts|Uz|Usi — hantu hanji hajira eryo izîno
עוֹרֵבFaunecorbeauhungwe|cihungu|bihungu|bahungwe
עוּתַי-1Noms propresOutaïUtayi — mugala wa Amihudi bûko bwa Yuda w’enyuma z’obujà bw’e Babiloni
עוּתַי-2Noms propresOutaïUtwayi — wa kuli Bigwayi
עֵזFaunechèvreempene|mpene|bwoya bwa mpene|banahene|abanahene|ecihebe|cihebe|bihebe|ebihebe
עֻזָּא-1Noms propresOuzza [Ouza]Uza — mugala wa Abinadab
עֻזָּא-2Noms propresOuzza [Ouza]Uza — ishwa lya Uza hali hantu
עֻזָּא-3Noms propresOuzza [Ouza]Uza — mugala wa Gera bûko bwa Benyamini
עֻזָּא-4Noms propresOuzza [Ouza]Uza|Usa
עַזְבּוּקNoms propresAzbouq [Azbouc]Azibuku|Azbuk — ishe wa Nehemiya arhambulaga lunda luguma lwa Bet-Tsur enyuma z’obujà bw’e Babiloni
עַזְגָּדNoms propresAzgadAzgadi|Azgad — muntu w’omu barhambo barhengaga bujà bw’e Babiloni
עַזָּהNoms propresGazaGaza — lugo lwa Bafilistini kuhika buno 2020 enyuma za Kristu
עֻזָּהNoms propresOuzza [Ouza]Uza — mugala wa Shimeyi wa kuli Merari, ishe wa Mushi bûko bwa Levi
עֲזוּבָה-1Noms propresAzouva [Azouba]Azgadi — mwâli wa Shilihi, Shilhi nnina wa mwami Yoshafati, Yoshafat
עֲזוּבָה-2Noms propresAzouva [Azouba]Azuba — muka Kalebu
עָזָזNoms propresAzazAzazi|Azaz — mugala wa Shimeyi
עֲזַזְיָהוּ-1Noms propresAzazyahou [Azazia]Azaziya|Azaziyahu — muleviti mango ga Daudi
עֲזַזְיָהוּ-2Noms propresAzazyahou [Azazia]Azaziya|Azaziyahu — ishe wa Hozeyahu, Hozeya, Ozeya murhambo bûko bwa Efrayimu oku ngoma ya Daudi
עֲזַזְיָהוּ-3Noms propresAzazyahou [Azazia]Azariyahu|Azaziya — muleviti oku ngoma ya Hezekiyahu, rhuderha Ezekiasi
עֻזִּי-1Noms propresOuzzi [Ouzi]Uzi — mugala wa Buki mudahwa mukulu bûko bwa Yuda
עֻזִּי-2Noms propresOuzzi [Ouzi]Uzi — mugala wa Tola bûko bwa Isakar
עֻזִּי-3Noms propresOuzzi [Ouzi]Uzi — mugala wa Bela bûko bwa Benyamini
עֻזִּי-4Noms propresOuzzi [Ouzi]Uzi — mugala wa Mikri ishe wa Ela
עֻזִּי-5Noms propresOuzzi [Ouzi]Uzi — banji bagwerheeryo izîno bmûko bwa Levi w’enyuma z’okurhenga bujà bw’e Babiloni
עֻזִּיָּאNoms propresOuzziya [Ouzia]Uziya|Uzia — mulwi w’oku ngoma ya Daudi
עֻזִּיאֵל-1Noms propresOuzziël [Ouziel]Uziyeli|Uzieli|Uziel|Uziyel — ,ugala wa Kehati bûko bwa Levi
עֻזִּיאֵל-2Noms propresOuzziël [Ouziel]Uziyeli|Uzieli|Uziel|Uziyel — muntu wa bûko bwa Simeoni
עֻזִּיאֵל-3Noms propresOuzziël [Ouziel]Uziyeli|Uzieli|Uziel|Uziyel — mugala wa Uriel wa kuli Kehati bûko bwa Levi
עֻזִּיאֵל-4Noms propresOuzziël [Ouziel]Uziyeli|Uzieli|Uziel|Uziyel — mugala wa Bela bûko bwa Benyamini
עֻזִּיאֵל-5Noms propresOuzziël [Ouziel]Uziyeli|Uzieli|Uziel|Uziyel — mugala wa Hemani mwimbiza omu ka(Nyamuzinda oku ngoma ya Daudi
עֻזִּיאֵל-6Noms propresOuzziël [Ouziel]Uziyeli|Uzieli|Uziel|Uziyel — wa kuli Yedutuni bûko bwa Levi oku ngoma ya Hezekiyahu, rhuderha Ezekiasi
עֻזִּיאֵל-7Noms propresOuzziël [Ouziel]Uziyeli|Uzieli|Uziel|Uziyel — mugala wa Harhaya mutuzi wa masholo enyuma z’obujà bw’e Babiloni
עֲזִיאֵלNoms propresAziël [Aziel]Aziyeli — muleviti oku ngoma ya Daudi
עָזִּיאֵלִיNoms propresOuzziélite [Ouziélite, d’Ouziel]omulala gw’Abaaziyeli|Abauzieli — ba kuli Uzieli, mugala wa Kehati
עֻזִּיָּה-1Noms propresOzias [Osée]Oziyasi|Uziyahu — mugala wa Amatsia mwami omu Yuda 767-740
עֻזִּיָּה-2Noms propresOuzziya [Ozias]Uziya|Uziyahu|Oziyasi — wa kuli Kehati bûko bwa Levi
עֻזִּיָּה-3Noms propresOuzziya [Ouzia]Uziya|Uziyahu|Oziasi — mudahwa mukulu omu mango ga EZra
עֻזִּיָּה-4Noms propresOuzziya [Ouzia]Uziya|Uziyahu|Oziyasi — ishe wa Ataya bûko bwa Yuda
עֻזִּיָּהוּ-1Noms propresOzias, AzariaOziyasi|Uziyahu|Uziya — mugala wa Amatsia, Amazia, Amasia kuzibu okuhubula herufi tsadè
עֻזִּיָּהוּ-2Noms propresOuzziyahou [Ozias]Uziya|Uziyahu|Oziyasi — ishe wa Yonatani munyabuhashe oku ngoma ya Daudi
עֲזִיזָאNoms propresAzizaAziza — mulume waliyansire omukazi muyamahanga enyuma z’obujà bw’e Babiloni
עַזְמָוֶת-1Noms propresAzmaweth [Azmaveth]Azimaveti|Azmaveti|Azmaweti|Azmawet — mulwi oku ngoma ya Daudi
עַזְמָוֶת-2Noms propresAzmaweth [Azmaveth]Azimaveti|Azmaveti|Azmaweti|Azmawet — mugala wa Yayera, Yaera, Yehoyada bûko bwa Benyamini
עַזְמָוֶת-3Noms propresAzmaweth [Azmaveth]Azimaveti|Azmaveti|Azmaweti|Azmawet — ishe wa Yeziyeli,Yeziel na Peleti, Pelet balwi abo oku ngoma ya Daudi
עַזְמָוֶת-4Noms propresAzmaweth [Azmaveth]Azimaveti|Azmaveti|Azmaweti|Azmawet — mugala wa Adiyeli mulanzi w’omuhako gw’oku bwami, lola 1 Nga 27.25 munyabuhashe oku ngoma ya Daudi
עַזְמָוֶת-5Noms propresAzmaweth [Azmaveth]Azimaveti|Azmaveti|Azmaweti|Azmawet — hantu h’omu lya Benyamini
עַזָּןNoms propresAzzân [Azan]Azani|Azân — ishe wa Paltiyeli, Paltiel murhambo bûko bwa Isakari, Isakar
עָזְנִיָּהFauneaigle de mer [FF 82-85]ikozi|ikozi ly’omu nyanja|makozi|amakozi
עֲזֵקָהNoms propresAzéqa [Azéca]aha Azeka|Azeka — lugo omu lya Yuda
עַזֻּר-1Noms propresAzzour [Azour]Azuru|Azuri|Azur — murhambo w’enyuma z’obujà bw’e Babiloni
עַזֻּר-2Noms propresAzzour [Azour]Azuru|Azuri|Azur — ishe wa Hananiya (Lukogo lwa Nnâmahanga) izino lirhashusha nnalyo wani oyo Hananiya ali mulebi wa bunywesi Omanye! Rhucihangane okukenga amazino girhu
עַזֻּר-3Noms propresAzzour [Azour]Azuru|Azuri|Azur — ishe wa Yaazaniya, munyabuhashe
עֵזֶר-1Noms propresEzèr [Ézer]Ezeri|Ezer — cûbaka c’olugo luderhwa Husha bûko bwa Daudi
עֵזֶר-2Noms propresEzèr [Ézer]Ezeri|Ezer — mugala wa Efrayimu
עֵזֶר-3Noms propresEzèr [Ézer]Ezeri|Ezer
עֵזֶר-4Noms propresEzèr [Ézer]Ezeri|Ezer — muntu w’omu mango ga Nehemiya
עֵזֶר-5Noms propresEzèr [Ézer]Ezeri|Ezer — mudâhwa omu mango ga Nehemiya
עֶזֶרNoms propresEzèr [Ézer]Ezeri|Ezer — muleviti enyuma ly’obujà bw’e Babiloni
עֶזְרָאNoms propresEsdras [Ezra, Esdras]Ezra — mugala wa Seraya mudâhwa enyuma z’obujà bw’e Babiloni
עֲזַרְאֵל-1Noms propresAzarelAzareli|Azarel
עֲזַרְאֵל-2Noms propresAzarelAzareli
עֲזַרְאֵל-3Noms propresAzarelAzareli|Azarel
עֲזַרְאֵל-4Noms propresAzarelAzareli|Azarel
עֲזַרְאֵל-5Noms propresAzarelAzareli|Azarel
עֲזַרְאֵל-6Noms propresAzarelAzareli|Azarel
עֶזְרָהNoms propresEzraEzra — izîno lya muntu, ci kuli kuderha: Burhabâle, Kugwasanya
עֶזְרִיNoms propresEzriEzri — mugala wa Kelubi, Kelub munyabuhashe oku ngoma ya Daudi
עַזְרִיאֵל-1Noms propresAzriël [Azriel]Azriyeli|Azriyel|Azriel — mugula wa milala bûko bwa Menashè
עַזְרִיאֵל-2Noms propresAzriël [Azriel]Azriyeli|Azriel — ishe wa Yerimoti murhambo bûko bwa Nefutali oku ngoma ya Daudi
עַזְרִיאֵל-3Noms propresAzriël [Azriel]Azriel — ishe wa seraymunyabuhashe oku ngoma ya Yehoyakimu, Yehoyakim
עֲזַרְיָה-1Noms propresAzarias [Azaria]Azariyasi|Azariyahu
עֲזַרְיָה-10Noms propresAzarya [Azaria]Azariya|Azariyahu
עֲזַרְיָה-11Noms propresAzarya [Azaria]Azarya|Azaryahu|Azariyahu|Azariasi|Azariyasi
עֲזַרְיָה-12Noms propresAzarya [Azaria]Azarya|Azaryahu|Azariyahu|Azariasi|Azariyasi
עֲזַרְיָה-2Noms propresAzarya [Azaria]Azarya|Azaryahu|Azariyahu|Azariasi|Azariyasi
עֲזַרְיָה-3Noms propresAzarya [Azaria]Azarya|Azaryahu|Azariyahu|Azariasi|Azariyasi
עֲזַרְיָה-4Noms propresAzarya [Azaria]Azarya|Azaryahu|Azariyahu|Azariasi|Azariyasi
עֲזַרְיָה-5Noms propresAzarya [Azaria]Azarya|Azaryahu|Azariyahu|Azariasi|Azariyasi
עֲזַרְיָה-6Noms propresAzarya [Azaria]Azarya|Azaryahu|Azariyahu|Azariasi|Azariyasi
עֲזַרְיָה-7Noms propresAzarya [Azaria]Azarya|Azaryahu|Azariyahu|Azariasi|Azariyasi
עֲזַרְיָה-8Noms propresAzarya [Azaria]Azarya|Azaryahu|Azariyahu|Azariasi|Azariyasi
עֲזַרְיָה-9Noms propresAzarya [Azaria]Azarya|Azaryahu|Azariyahu|Azariasi|Azariyasi
עֲזַרְיָהוּ-1Noms propresAzaryahou [Azaria]Azarya|Azaryahu|Azariyahu|Azariasi|Azariyasi
עֲזַרְיָהוּ-10Noms propresAzaryahou [Azaria]Azarya|Azaryahu|Azariyahu|Azariasi|Azariyasi
עֲזַרְיָהוּ-2Noms propresAzaryahou [Azaria]Azarya|Azaryahu|Azariyahu|Azariasi|Azariyasi
עֲזַרְיָהוּ-3Noms propresAzaryahou [Azaria]Azarya|Azaryahu|Azariyahu|Azariasi|Azariyasi
עֲזַרְיָהוּ-4Noms propresAzaryahou [Azaria]Azarya|Azaryahu|Azariyahu|Azariasi|Azariyasi
עֲזַרְיָהוּ-5Noms propresAzaryahou [Azaria]Azarya|Azaryahu|Azariyahu|Azariasi|Azariyasi
עֲזַרְיָהוּ-6Noms propresAzaryahou [Azaria]Azarya|Azaryahu|Azariyahu|Azariasi|Azariyasi
עֲזַרְיָהוּ-7Noms propresAzaryahou [Azaria]Azarya|Azaryahu|Azariyahu|Azariasi|Azariyasi
עֲזַרְיָהוּ-8Noms propresAzaryahou [Azaria]Azarya|Azaryahu|Azariyahu|Azariasi|Azariyasi
עֲזַרְיָהוּ-9Noms propresAzaryahou [Azaria]Azarya|Azaryahu|Azariyahu|Azariasi|Azariyasi
עַזְרִיקָם-1Noms propresAzriqam [Azricam]Azrikamu|Azrikam
עַזְרִיקָם-2Noms propresAzriqam [Azricam]Azrikamu|Azrikam — mwugala wa Azeli, Atseli bûko bwa benyamini
עַזְרִיקָם-3Noms propresAzriqam [Azricam]Azrikamu|Azrikam — mugala wa Hashabiya, Hashabya shakulûza wa Shemaeya, Shemayeya
עַזְרִיקָם-4Noms propresAzriqam [Azricam]Azrikamu|Azrikam — murhambo w’enyumpa ya mwami oku ngoma ya mwami Ahaz, rhuderha Akaz
עַזָּתִיNoms propresGazaomurhundu gwa Gaza|abantu b’e Gaza|w’e Gaza — lugo lw’omu ishwa ly’Abafililistiya
עֵטObjets réelsaiguillensindani ya kuhanga|nsindano|ngeyo
עֵט בַּרְזֶלObjets réelsaiguille de fernsindani ya cûma
עֲטַלֵּףFaunechauve-souriskubukubu|bakubukubu
עֲטָרָה-1Objets réelscouronne, diadème, Atarahcimanè|ecimanè|bimanè|ebimanè|cimane|ecimane
עֲטָרָה-2Noms propresAtaraAtara — muka Yerahmeyeli eryo izîno kuli kuderha « cimanè »
עַטְרוֹת אַדָּרNoms propresAtroth-AddarAtaroti w’Adari|Atarot-Adar — hantu h’omu lya Efrayimu, Benyamini
עַטְרוֹת בֵּית יוֹאָבNoms propresAtroth-Beth-Yoav [Atroth-Beth-Yoab]Atroti- Bet-Yowabu — lugo lw’omu lya Yuda
עֲטָרוֹתNoms propresAtarothAtaroti|Atarot — lugo lw’omu lya Gadi
עַטְרֹת שׁוֹפָןNoms propresAtroth-Shofân [Atroth-Chofan]Ataroti-Sofani — lugo lw’omu lya Gad
עַי-1Noms propresAi|Ayi — lugo lw’omu lya Efrayimu
עַי-2Noms propresAi|Ayi — lugo olwo
עֵיבָל-1Noms propresEval [Ébal]Ebali|Ebal — mugala wa Shobali, Shobal wa kuli Seyiri
עֵיבָל-2Noms propresEval [Ébal]Ebali|Ebal — mugala wa Yoktani, Yoktân wa kuli Semi
עֵיבָל-3Noms propresEbal [Ébal]Ebali|Ebala|Ebal — ntondo eyo
עַיָּהNoms propresAyya [Aya]Aya|Gaza — lugo lw’omu lya Efrayimu
עִיּוֹןNoms propresIyyôn [Yon]Iyoni|Iyôn — lugo lw’omu lya Neftali
עַיִטFaunevautour, oiseau de proie, rapaceBacigukuma|cigukuma|binyunyi bihiva|binyunyi njaganuzi — Abramu akabahâhanya, lola Murh 15.11
עֵיטָם-1Noms propresEtam [Étam]Etamu|Etami|Etam — hantu h’omu lya Yuda
עֵיטָם-2Noms propresEtam [Étam]Etamu|Etami|Etam — hantu h’omu lya Simeoni
עִיֵּי הָעֲבָרִיםNoms propresIyyé-Avarim [Yé-Abarim]Yabarimi|Iye-Abarimi
עִיִּים-1Noms propresIyyim [Yé-Abarim]Iyim-Abarimi|Iyim — hantu abarhengaga bujà bw’e Misiri bageraga
עִיִּים-2Noms propresIyyim [Iyim]Iyim
cishagala c’omu lya Yuda
עִילַיNoms propresIlaïIlayi — wa kuli Ahowahi, Ahoah, Ahowa
עֵילָם-1Noms propresElam [Élam]Elami|Elam — mugala wa Semi
עֵילָם-2Noms propresElam [Élam]Elami|Elam — cihugo ciri ekarhî ka Mezopotamiya na Persi
עֵילָם-3Noms propresElam [Élam]Elamu|elami|Elam — mugala wa Shashak mugula wa milala b^^uko bwa Binyamini
עֵילָם-4Noms propresElam [Élam]Elamu|Elami|Elam — mugala wa Meshelemiyahu mulanzi wa muhango bûko bwa Levi
עֵילָם-5Noms propresElam [Élam]Elamu|Elami|Elam — mugula wa milala enuma z’obujà bw’ Babiloni
עֵילָם-6Noms propresElam [Élam]Elamu|Elami|Elam — mudâhwa enyuma z’obujà bw’e Babiloni
עַיִן-1Noms propresAïnAyini|isu|ilola|iboneko|busu
עַיִן-2Noms propresEin [En]Eyin|Ayini|Ayin — hantu h-oku lubibi lwa Israheli lw’ebuzûka-zûba
עַיִן-3Noms propresEin-Rimmôn [Aïn]Eni-Rimoni|Ayin-Rimon|Eyin-Rimon|Ayini — lugo lw’omu lya Yuda
עֵין גֶּדִיNoms propresEin-Guèdi [En-Guédi]Eyin-Gedi|Iriba-ly-Empene|Iriba ly’Orhushafu
עֵין גַּנִּים-1Noms propresEin-Gannim [En-Gannim]ein|Eyin — isu kandi erhi iriba
עֵין גַּנִּים-2Noms propresEin-Gannim [En-Gannim]Eyin Ganim|En Ganim|eni-Ganimi
עֵין דֹּארNoms propresEin-Dor [En-Dor, fontaine de Dor]Eyin-Dor|En-Dor|Iriba lya Dor|Eyin-Dori — iriba lya Dor lugo omu lya Menashè
עֵין הַקּוֹרֵאNoms propresEin-Qoré Eni-Korè|Iriba lya Korè
עֵין חַדָּהNoms propresEin-Hadda [En-Hadda]En-Ha­da — lugo ly’omu lya Isakar
עֵין חָצוֹרNoms propresEin-Haçor [En-Hassor]Eni-Hasori|Eni-Hazor|Eni-Hatsor — lugo luzibuzibu omu lya Nefutali
עֵין מִשְׁפָּטNoms propresEin-Mishpat [En-Michepath]e Ayini Mishipati|Ayin-Mishpat — hantu aho haderhwa Kadesh
עֵין עֶגְלַיִםNoms propresEin-Eglaïm [En-Églaïm]Engalayim|Eyin- Eglayim — hantu hofi n’Enyanja y’Omunyu (Mer Morte, gwarhi enfarasè)
עֵין רִמּוֹןNoms propresEin-Rimmôn [En-Rimmon]En-Rimoni|Ein-Rimôn — lugo lwa baleviti omu lya Yuda n’omu lya simeoni
עֵין שֶׁמֶשׁNoms propresEin-Shèmesh [En-Chémech]En-Shemeshi|Ein-Shemesh — hantu h’omu lya Yuda n’omu lya Benyamini nka kula Mugogo aba e Kaziba n’e Ngweshe Luduha aba e Luhwinja n’e Ngweshe
עֵין תַּפּוּחַNoms propresEin-Tappouah [En-Tappoua]aha Eyin-Tapuaha|Eyin-Tapuah — omu lya Menashè
עֵין רֹגֵלNoms propresEin-Roguel [En-Roguel]ah’iriba lya Rogeli|Ein-Rogel
עֵינַיִםNoms propresEinaïm [Énaïm]Enayimi — lugo lw’omu lya Yuda
עֵינָםNoms propresEinam [Énam]Enayimi — lugo omu lya Yuda
עֵינָןNoms propresEinân [Énan]Enani|Einani|Einân — ishe wa Ahira bûko bwa Nefutali
עֵיפָה-1Noms propresEifa [Éfa]Efa|mwizimya|mwizizi
עֵיפָה-2Noms propresEifa [Éfa]Efa|mwizimya|mwizizi — mugala wa Madiyani, Madiân na Madiyani mwene Ketura Ketura naye muka Abrahamu
עֵיפָה-3Noms propresEifa [Éfa]Efa|mwizimya|mwizizi — ciherula ca Kalebu
עֵיפַיNoms propresOfaï [Éfaï]Efayi — w’e Netofa ishe wa barhambo bagumabaguma ba basirika b’ Yuda omu mango g’obujà e Babiloni
עַיִרFauneânendogomi|endogomi|ndogomi ya mpanzi
עִיר הַמֶּלַחNoms propresNivshân [Nibechan]Ir-Ha­ Melahi|Lugo-lwa-munyu — lugo omu lya Yuda
עִיר נָחָשׁNoms propresville de Nahash, Ir-Nahash [Nahach]ecishagala ca Nahashi|Nahash — lugo omu lya Yuda
עִיר שֶׁמֶשׁNoms propresIr-Shèmesh [Ir-Chémech]Ir­ Shemeshi|lugo-Shemesh — lugo lw’omu lya Dani
עִיר-1Objets réelsville, villes, villagescishagala|ecishagala|ebishagala|bishagala|lugo|ngo|olugo|engo — cihugo, lola Murh 19.14
עִיר-2Objets réelscité, districtlugo|ngo|murhundu|omurhundu|emirhundu
עִיר-3Noms propresIrIri — izino ly’oyu muntu ye LUGO, ishe wa Shupimu na Hupimu, lola 1 Nga 7.12
עִיר-4Attributsépouvantable confusion, rageishababe|kavulindi kakali|ebihamba|kaheza
עִיר-5Fauneânon, poulainakanina k’endogomi
עִירָא-1Noms propresIraIra — muntu w’e Yairi, Yayiri mudâhwa wa Daudi, lola 2 Sam 20.26
עִירָא-2Noms propresIraIra — mugala wa Ikesh w’e Tekowa mulwi oku ngoma ya Daudi
עִירָא-3Noms propresIraIra — w’e Yatiri mulwi oku ngoma ya Daudi
עִירָדNoms propresIradIradi — mugala wa Henoki wa kuli Kayini
עִירוּNoms propresIrouIru — mugala wa Kalebu bûko bwa Yuda
עִירִיNoms propresIriIri — mugala wa Bela bûko bwa benyamini
עִירָםNoms propresIramIrami|Iram — murhambo w’e Edomu
עַיַּתNoms propresAyyath [Ayath]Ayati|Ayat — lugo lw’omu lya Efrayimu
עַכְבּוֹר-1Noms propresAkborAkibori|Akbor — ishe wa Baal-Hanani, Hanân
עַכְבּוֹר-2Noms propresAkborAkibori|Akbor — mugala wa Mikeya munyabuhashe oku ngoma ya mwami Yoshiyahu, rhuderha Yoziasi
עַכְבּוֹר-3Noms propresAkborAkibori|Akbor — ishe wa elnatani munyabuhashe oku ngoma ya mwami Yehoyakim
עַכָּבִישׁFaunearaignéelwirhangula|nalwirhangulira|olwirhangula
עַכְבָּרFaunesouris, ratmulindye|milindye|mirindye — omu nyâdazi zihanzibwe, lola Lev 11.29
עַכּוֹNoms propresAkkoaha Ako — lugo lw’omu lya Isakar
עָכָןNoms propresAkân [Akan]Akani — mugala wa Karmi bûko bwa Yuda
עַכְסָהNoms propresAksa [Axa]Aksa — mâli wa Kalebu
עָכָרNoms propresAkarAkari|Akar — mugala wa Karmi bûko bwa Yuda
עָכְרָןNoms propresOkrân [Okran]Okrani|Okrân — ishe wa Pagiyeli, Pagiel bûko bwa Aseri
עֹלObjets réelsjougomuzigo|muzigo|mizigo emizigo|mushigo mubi|bujà|obujà|mikolo|mikolo midarhi
עֻלָּאNoms propresOullaUla — muntu w’omu bûko bwa Aseri
עֹלָהRituelsholocausteembagwa z’okusingonola|nterekêro nsingôlnolwa|nterekêro ya kusingonoka|enterekêro|nterekêro|embâgwa
עַלְוָהNoms propresYeteth [Alva]Yeteti|Alva|kubula bushinganyanya — Alva, Aluva w’e Edomu
עַלְוָןNoms propresAlwân [Alvan]Aluvani|Alwani — mugala wa Shobali, Shobal wa kuli Seyir
עֲלוּקָהFaunesangsuemushûndwè|omushûndwè|mishûndwè|emishûndwè
עֵלִיNoms propresEli [Héli]Eli|Eliya — mudâhwa na mulebi ye wayigirizagya Samweli okukolera Nyakasane
עֶלְיוֹןNoms propresTrès-Haut [très-haut]Nyamuzinda w’enyanya bwenêne|Ow’enyanya bwenêne|omukulu kulusha|ow’Enyanya|Ogala-byoshi
עַלְיָןNoms propresAlyân [Alian]Aliyani — mugala wa shobal wz kuli Seyiri
עַלְמוֹןNoms propresAlmôn [Alémeth]Almôn|Almoni — lugo lwa baleviti lw’omu lya Benyamini
עַלְמֹן דִּבְלָתַיְמָהNoms propresAlmôn-Divlataïma [Almon-Diblataïm]Almoni-Diblatayimi — hantu abarhengaga bujà e Misiri bageraga
עָלֶמֶת-1Noms propresAlèmeth [Alémeth]Almeti|Alemeti|Almet — lugo lwa baleviti omu lya Benyamini
עָלֶמֶת-2Noms propresAlèmeth [Alémeth]Almeti|Alemeti|Almet — mugala wa Bekeri bûko bwa Benyamini
עָלֶמֶת-3Noms propresAlèmeth [Alémeth]Almeti|Alemeti|Almet — mugala wa Yayera, Yaera, Yehoyada, Yehoada bûko bwa Benyamini
עֻמָּהNoms propresOumUrna|e|hofi na|nka kula — Uma luli lugo lw’omu lya Isakar
עַמּוֹןNoms propresBen-Ammi, Ammonite, AmmonBeni-Ami|bene Amoni|Amoni — Amoni ali mugala wa Loti Ben-Ami luli lubaga n’ishwa lyalwo, cihugo calwo
עַמּוֹנִיNoms propresAmmoniteBene-Amoni|Bene Amôn|mu-Amoniti|muamoniti|Baamoniti|aba-Amoniti|w’e Amonit|Abamoniti|munya-Amoni|omunya-Amoni|abanya-Amoni — bakuli Amôn bakazagiderhwa Ba-Zamuzumi, lola Lush 2.20
עָמוֹסNoms propresAmosAmosi|Amos — mulêbi abaga mungere e Tekowa
עָמוֹקNoms propresAmoq [Amoc]Amoki|Amok — mudâhwa enyuma z’obujà bw’e babiloni
עַמִּיאֵל-1Noms propresAmmiël [Ammiel]Amieli|Amiel — mugala wa Gemali bûko bwa Dani
עַמִּיאֵל-2Noms propresAmmiël [Ammiel]Amieli|Amiel — ishe wa Makiri, Makir we Lodbar
עַמִּיאֵל-3Noms propresAmmiël [Ammiel]Arniyeli|Amieli|Amiel — ishe wa Bat-sheba, muka Uriya Daudi ayirhagakwo iba
עַמִּיאֵל-4Noms propresAmmiël [Ammiel]Arniyeli|Amieli|Amiel — mugala wa Obed Edomu mulanzi wa muhango oku ngoma ya Daudi
עַמִּיהוּד-1Noms propresAmmihoudAmihudi|Amihud — mugala wa Laedân, Laedani bûko bwa Efrayimu
עַמִּיהוּד-2Noms propresAmmihoudAmihudi|Amihud — muntu w’omu bûko bwa Simeoni
עַמִּיהוּד-3Noms propresAmmihoudAmihudi|Amihud — ishe wa Pedaheli Pedahel murhambo omu bûko bwa Nefutali
עַמִּיהוּד-4Noms propresAmmihour [Ammihoud]Amihudi|Amihud — ishe wa mwami w’e Geshur
עַמִּיהוּד-5Noms propresAmmihoudAmihudi|Amihud — muntu w’omu bûko bwa Yuda
עַמִּיזָבָדNoms propresAmmizavad [Ammizabad]Amizabadi|Amizabad — mugala wa Benayahu murhambo wa basirika oku ngoma ya Daudi
עַמִּינָדָב-1Noms propresAmminadav [Amminadab]Aminadabu|Aminadab|Aminadav — mugala wa Ram ishe wa Nahshôn, Nahashoni bûko bwa Yuda
עַמִּינָדָב-2Noms propresAmminadav [Amminadab]Aminadabu|Aminadav — mugala wa Kehati bûko bwa Levi
עַמִּינָדָב-3Noms propresAmminadav [Amminadab]Aminadabu|aminadab|Aminadav — muntu wa kuli bene Uzieli bûko bwa Levi
עָמִירObjets réelsgerbesmiha ya mihuli|mwiha|miha|omwiha|emiha
עַמִּישַׁדַּיNoms propresAmmishaddaï [Ammichaddaï]Amishadayi — ishe wa Ahiezeri bûko bwa Dani
עָמָלNoms propresHélèm [Hotam]Hotamu|Amali — hotam kuli kuderha « nfuluso’, « murhamo », « miruho », ékubula murhimaé, « burhe » mugala wa Helemi bûko bwa Aseri
עֲמָלֵקNoms propresAmaleq [Amalec]Ameleki|Amaleki|Amalek — mugala wa Ezau
עֲמָלֵקִיNoms propresamalécite [Amalécite]Omu­nya-Maleki|omunya-Maleki|munya-Amaleki|Abanya-Amaleki|banya-Maleki|aba Malesiti|aba-Amaleki — wa kuli Amalek, mugala wa Ezau
עִמָּנוּאֵלNoms propresEmmanuelEmanueli|Imanueli|Nyamuzinda-haguma-nirhu — muntu okuburhwa kwage kulagwirwe n’omulebi Izaya Abakristu bayumvirhe oku ye Yezu, lola Mt 1.23 eryo izîno kuli kuderha NYAMUZINDA-HAGUMA-NIRHU
עֲמַסְיָהNoms propresAmasya [Amassia]Amasyaa|Amasiya|Amasia — mugala wa Zikri murhambo wa basirika oku ngoma ya Yoshafati, Yoshafat
עַמְעָדNoms propresAméad [Amad]Ameadi|Amead — lugo omu lya Aserii
עֵמֶק הַבָּכָאNoms propresVallée de Baca, larmesKabanda ka Baka|Kabanda ka mirenge|mirenge — baka yo mirenge emeq ko kabanda
עֵמֶק עָכוֹרNoms propresvallée de Akor [d’Akor]kabanda k’Akori — omu lya Yuda hofi na Yeriko
עֵמֶק קְצִיץNoms propresEmeq-Qeciç [Émec-Quessis]Emeki-Kasisi|Emek-Katsits
עמרObjets réelslier des gerbeskushana emihuli|kukolêsa owundi bujà|kurhindibuza — nka kula omushi adosa, erhi: « kurhi oku wagonya owinyu? »
עֹמֶרObjets réelsgerbe, omeromuhuli|miha|ngero ya bikazire litri 2,2 — ngero baderha OMER; 10 yo efa
עֲמֹרָהNoms propresGomorrheGomora — lulya lugo lwashabagwa bona Sodomo lugo lwa bihenyango, lwa bugoma kuli Nyamuzinda, Murh 13.10
עָמְרִי-1Noms propresOmriOmuri|Omri — mwami omu Israheli y’e mwênè omu 880-876 :::bene Israheli banaciyîmika Omri, bamuyambika ishungwe ly’àbwami, lola 1 Bam 16.16
עָמְרִי-2Noms propresOmriOmuri|Omri — mugala wa Bekeri bûko bwa Benyamini
עָמְרִי-3Noms propresOmriOmuri|Omri — mugala wa Imri shakulûza wa Utayi bûko bwa Yuda
עָמְרִי-4Noms propresOmriOmuri|Omri — mugala wa Mikaeli murhambo bûko bwa Isakar oku ngoma ya Daudi
עַמְרָם-1Noms propresAmramAmurami|Amuramu|Amrami|Amram — mugala wa Kehati ishe wa Musa bûko bwa Levi MUSA YE MUNTU WACISHOGAGWA NQ NNAMAHANGA MPU ALIKÛZE OLUBAGA LWAGE OMU BUJA BW’EMISIRI bûko bwa Levi, ali mwene wabo Abashi obwo, bo ba kuli Mushi, mugala wa Merari w’omu bûko bwa Levi naye. Soma: Les origines bibliaues des Bashi, nyabangere.com
עַמְרָם-2Noms propresAmramAmurami|Amuramu|Amrami|Amram — muntu waliyansire omukazi munyamahanga enyuma z’obujà bw’e Babiloni
עַמְרָמִיNoms propresAmramite, d’AmramAbanyamrami|Bene Amram — bûko bwa Levi
עֲמָשָׂא-1Noms propresAmasa [Amassa]Amasa — mugala wa Yeter bona Abigayil, mwâli wabo Daudi, ahamwa Daudi hali Abigayil, mwâli wabo na Abigayil, mukâge, ye Daudi ayinjiraga erhi Nabali amafà. amasa ali murhambo wa basirika
עֲמָשָׂא-2Noms propresAmasa [Amassa]Amasa — murhambo wa bûko bwa Efrayimu oku ngoma ya Ahaz
עֲמָשַׂי-1Noms propresAmasaï [Amassaï]Amasayi — mugala wa Elkana shakulûza wa Hemani bûko bwa Levi
עֲמָשַׂי-2Noms propresAmasaï [Amassaï]Amasayi — mugala wa Elkana ishe wa Mahati, lola 2 Nga 29.12 bûko bwa Levi oku ngoma ya Hezekiyahu, rhuderha Ezekiasi
עֲמָשַׂי-3Noms propresAmasaï [Amassaï]Amasayi — mulwi oku ngoma ya Daudi
עֲמָשַׂי-4Noms propresAmasaï [Amassaï]Amasayi — mudâhwa bûko bwa Levi oku ngoma ya Daudi
עֲמַשְׁסַיNoms propresAmashsaï [Amachesaï]Amashsayi — mugala wa Azarieli, Azariel, Azariyel, Adiel mûdâhwa enyuma w’obujà bw’e Babiloni
עֵנָבFloregrappe, raisin, vignobleebihadu|emizabibu|ebihadu by’àmuzabibu|amalehe g’omuzabibu|amalehe g’emizabibu|olusisi lw’omuzabibu|ishami ly’omuzabibu|emizabibu mibishi
עֲנָבNoms propresAnav [Anab]e Anabi|Anav|Anab — lugo lw’omu lya Yuda
עֲנָה-1Noms propresAnaHana|Ana — mwâli wa Zibeoni, Tsibeôn nina wa Oholibama muka Ezau
עֲנָה-2Noms propresAnaHana|Ana — mugala wa Seyiri
עֲנָה-3Noms propresAnaHana|Ana — mugala wa Zibeoni, Tsibôn, mugala wa Seyiri
עָנָוAttributspauvre, humble, douxmukenyi|mwirhohye|mutûdu — mukenyi, mwirhohye, mutûdu embere za Nyamuzinda ANWIM YAHWEH, bo balya bantu bacikubagira Nyamuzinda bayishi oku ntaco omuntu ajira nka Nnâmahanga arhamushobôzagya…
עָנוּבNoms propresAnouv [Anoub]Anubu|Anub|Anuv — mugala wa Kozi, Kots bûko bwa Yuda
עֲנוֹקNoms propresAnaqAnaki|Anoki|Anok
עֻנִּי-1Noms propresOunniUni — mugumaomu balanzi b’omuhango 24, lola 1 Nga 15.18
עֻנִּי-2Noms propresOunniUni
עֲנָיָה-1Noms propresHashoum [Hachoum]Anaya|Hashun — muntu oyo enyuma z’obujà bw’e Babiloni muguma omu bantu ikumi na babirhi baliyimanzire eekulyo n’ekumosho kwa Nehemiya amango g’obugashanize bw’Akanwa ka Nnâmahanga, lola Neh 8.4
עֲנָיָה-2Noms propresHashoum [Hachoum]Anaya|Hashun — murhambo enyuma z’obujà bw’e Babiloni
עָנִיםNoms propresAnimAnimi|Anim — lugo lw’omu lya Yuda
עָנֵםNoms propresAnemAnemi|Anem — lugo lwa baleviti omu lya Isakar
עֲנָמִיםNoms propresgens de Einâm [Anem]bene Amonimu|Anemi — lubaga nkomoka ya Misrayim
עֲנַמֶּלֶךְNoms propresAnammélekAnameleki — muzimu wa bene Sefarvayim, Abanya-Sefarwayimi
עָנָןNoms propresAnân [Anan]Anani|Anân|citù|bitù|ecitù|ebitù — Anân ali murhambo enyuma z’obujà bw’e Babiloni
עֲנָנִיNoms propresAnaniAnani
עֲנַנְיָה-1Noms propresAnanya [Anania]Ananiya|Ananiniyahu|Hananiya — shakulûza wa Azariasi mudâhwa enyuma z’obujà bw’e Babiloni
עֲנַנְיָה-2Noms propresAnanya [Anania]Ananiya|Ananiniyahu|Hananiya — hantu aho nka kula banaderha Nyangezi hantu na Nyangezi muntu; Ngweshe cihugo na Ngweshe muntu; Kabare cihugo na Kabare muntu …
עֲנָק-1Noms propresAnaq [Anac]Anaki|Anak
עֲנָק-2Noms propresAnaq [Anac]Anakirmu|Anaki|Anak|Ba-Akîmi
עָנֵר-1Noms propresAnerAneri|Amoreyi — w’omu bira ba Abrahamu, lola Murh 14.13
עָנֵר-2Noms propresAnerAneri|Aner — lugo lwa baleviti bûko bwa Menashè
עֲנָתNoms propresAnathAnati|Anat — ishe wa Shangari, Shangar mucîranuzi omu Israheli
עֲנָתוֹת-1Noms propresAnatothAnatoti|Anatot — lugo lwa baleviti bûko bwa Benyamini
עֲנָתוֹת-2Noms propresAnatothanatoti|Anatot — mugala wa Bekeri bûko bwa Benyamini
עֲנָתוֹת-3Noms propresAnatothanatoti|Anatot — muntu w’enyuma z’obujà bw’e Babiloni
עַנְּתּוֹתִיNoms propresAnatotite [Anatoth]w’e Anatoti|munya-Anatot
עַנְתֹּתִיָּהNoms propresAntotiya [Anetotia]Antotiya — mugala wa Shashak mugula wa milala bûko bwa Benyamini
עֹפֶלNoms propresOfelOfeli|Ofel|gulya munara gwali guyomosire — lukuta lwa Ofel e Yeruzalem mulunga , nkingi ya kuja bulabi omu kulola erhi nta mubisha olirhêra olugo
עָפְנִיNoms propresOfniOfni — lugo lw’omu lya Benyamini
עֵפֶר-1Noms propresEfèr [Éfer]Eferi|Efer — mugala wa Madiyani mwene Ketura, olya muka Abrahamu
עֵפֶר-2Noms propresEfèr [Éfer]Eferi|Efer — mugala wa Ezra bûko bwa Yuda
עֵפֶר-3Noms propresEfèr [Éfer]Eferi|efer — mugula wa milala bûko bwa Menashè
עָפְרָה-1Noms propresOfraOfra — hantu h’omu lya Benyamini
עָפְרָה-2Noms propresOfraOfra — hantu h’omu lya Menashè namwo
עָפְרָה-3Noms propresOfraOfra — mugala wa Menotayi bûko bwa Yuda
עֶפְרוֹן-1Noms propresEphrôn [Éfron]Efroni — mugala wa Zohari, Tsohar muhititi
עֶפְרוֹן-2Noms propresEfrôn [Éfron]entondo y’Efroni — hantu aho
עֶפְרַיִןNoms propresEfrôn [Éfron]Efroni — lugo aku lubibi lwa Efrayimu bona Benyamini
עֵץ שֶׁמֶןFlorepinmirhi y’emishahi y’emuzirhu|mishahi y’emuzirhu|emishahi y’emuzirhu|ashîgakwo|emirhanda y’emuzirhu
עֵצָהAttributsavis, conseil, rébellionmakengu|mucidôsagye mumanyage kurhi mwajira|bugoma|amahano|Ihano|mahano|muhigo
עֶצְיוֹן גֶּבֶרNoms propresEciôn-Guèvèr [Ession-Guéber]Esiongeberi|Etsion-Geber|Esiyoni-Geberi|e Esiyoni-Geberi|e Esioni-Geberi|aha Esioni-Gebera — hantu aho bene Israheli balihanzire kurhenga e Misiri e Esiyoni-Geberi, ali omu BHS 1 Bam 22.49; cikwone omu WCL 1 Bam 22.48 hali aha omulongo murhanzi gw’ecigabi cirebe guli gwaba mulongo gufundisire ecigabi cishokwire. Ebinwa byoshi bishushine omu WCL n’omu BHS ci emilongo, nanga
עֶצֶםNoms propresEcem [Essem]Esemi|Esemu|Etsemi|Etsem — mubiri muntu n’obudolo bwage: omu nfarasè mpu « individu » muntu yene muguma yene Etsem luli lugo omu lya Simeoni
עַצְמוֹןNoms propresAçmôn [Asmon]e Asemoni|aha Atsemoni|Atsemôn — cishagala c’omu lya Yuda
עַקּוּב-1Noms propresAqqouv [Accoub]Akubu|Akub|Akuv — wa kuli Zorobabel bûko bwa Yuda
עַקּוּב-2Noms propresAqqouv [Accoub]Akubu|Akub|Akuv
עַקּוּב-3Noms propresAqqouv [Accoub]Akubu|Akub|Akuv
עַקּוּב-4Noms propresAqqouv [Accoub]Akubu|Akub|Akuv
עַקּוּב-5Noms propresAqqouv [Accoub]Akubu|Akub|Akuv
עֲקָןNoms propresAqân [Acan]Akani|Akân — mugala wa Ezer, Etser wa kuli Seyiri
עֵקֶרNoms propresEqèr [Équer]Ekeri|Eker — wa kuli Yerahmeyeli, Yerahmeel bmuko bwa Yuda
עַקְרָבFaunescorpion [FF 70.71]amahiri|ihiri|ihiri-joka|munyuli gwa cuma gulikwo endobo|emikôba y’endobo z’ebyuma|ebyûma by’endobo|ebyuma by’endobo — Mubusi ndi muli mwe omugala … amuhune iji, ka akamuha ihiri?, lola Lk 11.12 Aqrav ciri ciryanyi nka njoka omu irungu, lola Lus 8.15; Mib 34.4; Yoz 15.3 Aqrav ali mukazi mukali, lola Si 26.7 Aqrav bali bala balibuza omulêbi, lola Ez 2.6 Aqrav biryanyi by’emalunga erhi by’omu nyanja bilerha obuhane bwa Nyamuzinda oku ncuku, lola Maf 9.3;9.5;9.10 Aqrav yali minyuli ca cûma ya mwami erikwo endobo, lola 1 Bam 12.11; 12.14; 2 Nga 10.11-14
עֶקְרוֹןNoms propresEqrôn [Écron]cihugo c’E­kroni|Ekroni|Ekrôn — lugo lwa Bafilistini
עֶקְרוֹנִיNoms propresd’Eqrôn [Écron]Ekroni|muntu w’e Ekrôn
עִקֵּשׁNoms propresIqqesh [Iquèch]Ikeshi|Ikesh|ngonde|ngondo|ncuku — ishe wa Ira, we Tekowa mulwi oku ngoma ya ya Daudi kwo kuderha oku ali mukali na muminya, kulya bakagiderha aha Luciga, mpu: « SHURHA LUHUMBE, ACIRA WA MWAMI, AKAFA WA MUNGU ». Owakag’iderha ntyo bamuha elya LUHUMBE
עָרNoms propresArkarhondo ka Ari|Ar|mushombanyi — lugo lw’e Mowabu
עֵר-1Noms propresErEri|Er — mugala wa Yuda
עֵר-2Noms propresErEri — ishe wa shela cûbaka ca Leka, Lada, cûbaka ca Maresha bûko bwa Yuda; lola 1 Nga 4.21
עָרֹבFaunetaonmihusha|muhusha|omuhusha|emihusha|nzi|nsusi
עֵרֶבObjets réelstrame d’un tissumwambalo|ifungiro ly’omwambalo
עֹרֵבNoms propresOrev [Oreb]Orebi|Oreb|Orev
עֲרַבNoms propresArabie [Arabie]e Arabiya — cihugo eco
עֲרָבNoms propresArabie [Arabie]Arabiya — cihugo ciri ebushoshokero-idako lya Israheli
עֲרָבָה-1Noms propresArabahomu Araba — hantu aho omu Irungu ho Musa ashambâzagya olubaga, lola Mib 1.1
עֲרָבָה-2Objets réelsplaine, désertrhubanda|kabanda|irungu|lubanda|olubanda|emanda|mbanda
עֲרָבָה-3Florepeuplierecikanganyambwe c’oku lwi­shi|cikanganyambwe c’oku lwîshi|cikanganyambwe
עַרְבִיNoms propresArabeAbaharabu|omuhabu|baharabu|muharabu
עֲרָבִיNoms propresl’homme des steppes [Arabe, nomade, un bédouin du désert]muntu w’omi ishwa ly’omûmûka|w’omu cihugo c’omûmûka|karhebera|kabungà w’omu irungu|muntu w’e Arabiya
עַרְבָּתִיNoms propresArvatite [de Beth-Araba]w’e Beti-ha-Araba|w’e Bet-Araba
עֲרָד-2Noms propresArade Aradi|Aradi|Arad — mugala wa Beriya mugula wa milala bûko bwa Benyamini
עֲרָד-3Noms propresArade Aradi|Aradi|Arad
עָרוֹדFauneonagreendogomi y’erubala|endogomi y’emuzirhu
ערוּםAttributsjudicieux, astucieux, prudentngûza|mwengûza|nyengûza|mwirhonzi
עֲרוֹעֵרNoms propresAroërAroweri|Aroeli|Aruweri|Aroeri
עֲרוֹעֵרִיNoms propresAroérite [d’Aroër]w’e Aroweri
עֵרִי-1Noms propresEri [Éri]Eri|bakuli Er — mugala wa Gadi
עֵרִי-2Noms propresEri [Éri]Eri — wa kuli Eri ba kuli Eri bûko bwa Gadi
עָרִיץAttributspuissant, violent, impitoyablecirimisi|muminya|ntashukira|ntaba bwonjo
ערל-1Diversregard as forbidden; consider uncleannka kantu kazirwa|kulola nka kantu kazirwa
ערל-2Diversbe disgracedkushombwa|kurharhona
עָרֵל-1Rituelsuncircumcised personntakembûlwa|entakembûlwa|orhali mukembûle|barhali basagikembûlwa|bimpubi birhakembûlwa|murhindi orhakembulagwa|orhakembûlagwa|cirhindi c’omufilistini cirhakembûlagwa|barhakembûlwa
עָרֵל-2Attributsforbiddenkantu kazirwa
עָרֵל-3Attributsunable to hear; unwilling to hearcihuli|orhakayumva|orhalonza kuyumva|kurhwiri kurhaba kukêbûle — okurhwiri kwabo kurhaba kukêmbûle, lola Yer 6.10
עָרֵל-4Diversstubborn; disobedientmurhima muzibu nk’ibuye|ntumva|ntakengana|murhima gwabo muzibu nk’ibuye|cikanyi cirhagomba
עֲרַל שְׂפָתָיִםAttributsunable to speak well; not eloquentnie w’akanwa karhakembûlagwa|cigagamizi|mugagamizi
עָרְלָהDiversforeskinehishisha hy’obulume|cinyirha|ehishisha hy’oku bulume|omulume orhali mukembûle|ecishisha|orhwere rhw’amabuye, akembùlamwo bene Israheli|barhakembûlagwa
ערםAttributss’amonceler, être astucieux, être prudent, être rusémumanye bwinja|bulya akacikebwa|kuyengehuka
עָרְמָהAttributsadresse, prudenceobwenge|kusinga obwenge
עֶרְמוֹןFloreplarane, châtaigniermirhi ederhwa patatani|patatani — Yakobo anacirhôla ebirhi bibishi by’emirhi ederhwa mipepuli n’eya amandi n’eya patatani, ayihala kuhika oku mula mweru gw’ebyo birhi, lola Murh 30.38
עֵרָןNoms propresErân [Éran]Erani — mutu w’oku bûko bwa Efurayimu
עֵרָנִיNoms propresEranite [Éranite]ba kuli Erani — ^buko bwa Efurayimu
עַרְעוֹרNoms propresAroërAroeri|Aroweri|Aroer
עַרְעָרFlorenuirhadu omu mpinga|irhadu — « nu » omu nfarasè lyo irhadu omu mashi
עָרְפָּהNoms propresOrpaOrupa|Orpa — mâlikazi wa Ruti
עַרְקִיNoms propresArqite [Arquites]aba Arkeni|Abaarki|Abârkeni
עֲשָׂהאֵל-1Noms propresAsahel [Assaël]Asaheli|Asahel|Asayel — mugala wa Seruya seruya ali mwâli wabo Daudi mulwi oku ngoma ya Daudi akagifungira nnalume Daudi
עֲשָׂהאֵל-2Noms propresAsahel [Assaël]Asaheli|Asahel|Asayel — muleviti oku ngoma ya Yoshafati, rhuderha Yozafati
עֲשָׂהאֵל-3Noms propresAsahel [Assaël]Asaheli|Azaheeli|Asahel|Asayel — munyabuhashe oku ngoma ya Hezekiyahu, rhuderha Ezekiasi
עֲשָׂהאֵל-4Noms propresAsahel [Assaël]Asaheli|Aseheli|Asaheeli|Asahel|Asayel — ishe wa Yonatani, Yonatân enyuma z’obujà bw’e Babiloni
עֵשָׂוNoms propresEsaü [Ésaü]Ezau|Esau — mugala wa Izaki shakulûza wa bene Edomu, Abaedomu
עַשְׁוָתNoms propresAshwath [Assevath]Ashvati|Ashwat|Ashvat — mugala wa Yofleti bûko bwa Aseri
עֲשִׂיאֵלNoms propresAsiël [Assiel]Asiyeli|Asieli|Asiel|Asiyel — muntu w’oku bûko bwa Simeoni
עֲשָׂיָה-1Noms propresAsaya [Assaya]Asaya — mushizi wa mwami Yoshiyahu, rhuderha Yoziasi
עֲשָׂיָה-2Noms propresAsaya [Assaya]Asaya — muntu w’omu bûko bwa Simeoni
עֲשָׂיָה-3Noms propresAsaya [Assaya]Asaya — mugala wa Hagiy wa kuli Merari bûko bwa Levi
עֲשָׂיָה-4Noms propresAsaya [Assaya]Asaya — muntu wa bûko bwa yuda enyuma z’obujà bw’e Babiloni
עָשָׁןNoms propresAshân [Achan]Ashana|Ashân — lugo lwa baleviti omu lya Simeoni
עֵשֶׁקNoms propresEsheq [Assel]Esheki|Êshek — alondana bona Azeli, Atsel bûko bwa Benyamini
עַשְׁתָּרֹתNoms propresAshtaroth [Achetaroth]Ashtaroti|ashtarot — lugo lwa baleviti omu ishwa lya Menashè
עַשְׁתֹּרֶתNoms propresAstartés [Astarté]ba-Astarte|Astarte — Astartè ali muzimu w’e Fenisiya, ye bagashânizagya omu by’obuhya n’okushenga iburha. Okwo kwakahêka abantu omu bigalugalu
עַשְׁתְּרֹת קַרְנַיִםNoms propresAshtaroth-Qarnaïm [Achetaroth-Carnaïm]aha Ashtaroti-Karnayimi
עַשְׁתְּרָתִיNoms propresAshteratite [Achetaroth]w’e Ashetaroti|Ashtaroti|Ashtarot|muyaashtarot
עָשׁFaunemitenundu|mundo
עֵת קָצִיןNoms propresItta-Qacîn [Eth-Cassin]Et-Katsin|Eti-Kazini|eti-Kasini|lugo lwa Kasini — lugo omu lya Zabuloni
עַתּוּדFaunebouc, chèvrecihebe|bihebe|ecihebe|ebihebe|cibuzi|ecibuzi|ebibuzi|bibuzi
עַתַּי-1Noms propresAttaïAtayi — wa kuli Yerahmeyeli bûko bwa Yuda
עַתַּי-2Noms propresAttaïAtayi — mulwi oku ngoma ya Daudi
עַתַּי-3Noms propresAttaïAtayi — mugala wa Robowamu
עֲתָיָהNoms propresAtayaAtaya — mugala wa Uziyahu, rhuderha Oziasi bmuko bwa Yuda enyuma z’obuja bw’e Babiloni
עֲתָךְNoms propresAtakAtaki|Atak — lugo omu lya Yuda
עַתְלַיNoms propresAtlaïAtlayi — muntu waliyansire omukazi munyamahanga enyuma z’obujà bw’e Babiloni
עֲתַלְיָה-1Noms propresAthalieAtaliya — muka Yotam mwamikazi omu Yuda, 841-835 nnina wa Okoziyasi
עֲתַלְיָה-2Noms propresAtalya [Atalia]Ataliya — mugala wa Yeroham mugula wa milala bûko bwa Benyamini
עֲתַלְיָה-3Noms propresAtalya [Atalia]Atalya|Ataliya — ishe wa Izaya w’enyuma z’obujà bw’e Babiloni
עָתְנִיNoms propresOtniOtni — mugala wa Shemaeya bûko bwa Levi
עָתְנִיאֵלNoms propresOtnielOtnieli|Otniel — mugala wa Kenaz mucîranuzi murhanzi omu Israheli, 1374-1334 arhambwire Israheli myaka 40
עֶתֶרNoms propresEtèr [Éter]Eteri — lugo omu lya Yuda n’omu lya Simeoni

Nous partageons sur la mystique de l’alphabet hébreu

L’alphabet hébreu, alphabet de la vie

Publié le 3 juillet 2006 par Garrigues et Sentiers
Nous avons maintenant, chers lecteurs, quelques mois de fréquentation commune de la Parole de Dieu et il est temps que nous entrions dans une exploration plus précise des racines de notre foi dans la Bible hébraïque. Pour cela, il est indispensable que nous ayons quelques notions de langue hébraïque, en commençant par le B-A BA (c’est le cas de le dire !) concernant l’alphabet… L’alphabet hébreu « simple » comporte 22 lettres auxquelles s’ajoutent les 5 lettres qui changent de forme quand elles sont en fin de mot et le aleph final, qui est considéré comme une autre lettre, même s’il ne change pas de forme : au total, il comporte donc 28 lettres.

28 est le nombre des phalanges des mains (14 chacune) : avec ses mains on peut compter jusqu’à 28… D’ailleurs le nombre 14 s’écrit avec les lettres yod et daleth en hébreu, soit yad, mot qui signifie main ! Mais il y a (beaucoup) plus intéressant : le livre de Qohélet est célèbre dans la Bible pour son poème sur les temps de la vie (Qo 3,1-8) : Il y a un moment pour tout et un temps pour toute chose sous le ciel :
un temps pour enfanter,            et un temps pour mourir ;un temps pour planter,              et un temps pour arracher le plant ;un temps pour tuer,                  et un temps pour guérir ;un temps pour détruire,             et un temps pour bâtir ;un temps pour pleurer,              et un temps pour rire ;un temps pour gémir,                et un temps pour danser ;un temps pour jeter des pierres, et un temps pour en ramasser ;un temps pour embrasser,         et un temps pour s’abstenir d’embrasser ;un temps pour chercher,           et un temps pour perdre ;un temps pour garder,              et un temps pour jeter ;un temps pour déchirer,            et un temps pour coudre ;un temps pour se taire,             et un temps pour parler ;un temps pour aimer,               et un temps pour haïr ;un temps pour la guerre,           et un temps pour la paix. On remarque qu’il y a dans ce texte 28 temps (ou plus exactement deux fois 14 !), comme les 28 lettres de l’alphabet hébreu… Car l’alphabet hébreu est l’alphabet de la VIE !La Bible commence par un verset : dans un commencement Dieu créa le Ciel et la Terre, qui comporte 28 lettres dans le texte hébreu… en deux hémistiches de 14 lettres. Il est donc temps (!) de se rendre compte que 28 jours est le temps du cycle de la vie, du cycle de la femme dans sa fertilité (lié, on le sait, à la durée du mois lunaire) ; le 14e jour étant la césure à l’hémistiche, le jour de la fécondité ! La 14e lettre de l’alphabet est le noun, dont la forme rappelle celle du fœtus recroquevillé dans le ventre de sa mère (voir l’alphabet)… 28 est aussi la gloire du 7, gloire de la perfection du cycle de vie (les 7 jours de la création)… Somme des 7 premiers nombres entiers (pour la notion de gloire d’un nombre, cf. l’article Les 17 peuples et les 153 poissons) 28 est le nombre d’années au bout duquel les jours de la semaine se retrouvent exactement aux mêmes dates dans le calendrier…28 est égal à la somme de ses diviseurs (1, 2, 4, 7 et 14) : c’est ce que les mathématiciens appellent un nombre parfait !… L’alphabet hébreu est donc le symbole du cycle de la vie : il ne pouvait donc que commencer par la lettre aleph, qui est considérée comme LA LETTRE DIVINE, car Dieu est au commencement de tout ; et finir par la lettre aleph, car Dieu est à la fin de tout… Et il est inchangé de toujours à toujours… Comme la lettre aleph qui ne change pas de forme, contrairement aux cinq autres lettres finales.

Binwa biri omu Bibliya cihebrahiya oku herufi samek ס kuja omu nfarasè n’omu mashi

Biblical Terms for LDM – DRC MASHI HEBREW BIBLE and MASHI GREEK.htm

hébreucatégorieprononciation et françaiséquivalent en mashi du Congo
סְבָאNoms propresSaba [Séba]Seba|Saba — mugala wa Kush wa kuli bene Hamu, Ham; enfarasè yamuhindwire Sham
סְבָאִיNoms propresde Nubie [de Séba]w’e Seba|w’e Nubiya — wa kuli bene Seba, lola Iz 45.14
סִבְּכַיNoms propresSibbekaï [Sibkaï]Sibekayi — w’e Husha mulwi oku ngoma ya Daudi
סִבְרַיִםNoms propresSivraïm [Sibraïm]Sivrayimu|Sibrayimu|sivrayim|Sibrayim — lugo lw’e Sîriya
סַבְתָּאNoms propresSavta [Sabta]Savta|Sabta — mugala wa Kushi alondana na Seba, Havila, Rama na Sabuteka, lola Murh 10.7 wa kuli Hamu, Ham
סַבְתְּכָאNoms propresSavteka [Sabteka]Sabuteka|Sabteka — balondana na Seba, Havila na Rama
סְדֹםNoms propresSodomeSodomo — lugo lwahanagwa erhi mabi garhuma
סוֹאNoms propresOséeSo|Hozeya — So ali mwami w’e Misiri oû mango ga mwami Hozeya omu Israheli
סוּגַרObjets réelscageirhonga|marhonga
סוֹדִיNoms propresSodiSodi — ishe wa Gadiyeli ndolerezi, nyenzi bûko bwa Zabuloni
סוּחַNoms propresSouah [Soua]Suwah|Suwa — enfarasè erhishi oyu h , Suwah ahindusire Suwa
סוֹטַיNoms propresSotaïSotayi — mugula wa milala barhumisi banji ba Salomoni oyu ali w’enyuma z’obujà bw’e Babiloni
סְוֵנֵהNoms propresSyène [Assouan]Syene|Asuwan — lugo lw’e Misiri
סוּס, סוּסָהFaunecheval, étalon, cavalerie, cavalierciterusi|eciterusi|biterusi|ebiterusi|enfarasi|nfarasi|musirika ogenda oku citerusi|musirika olwira oku nfarasi
סוּס, סִיסFaunehirondellekirembe|hirembe|rhwirembe — hinyunyi hiru hisungunu hiyerêra aha nshalalao rhunyunyi rhuyaka empondo y’emboho
סוּסִיNoms propresSoussiSusi — ishe wa Gadi yali nyenzi, ndolerezi bûko bwa Menashè
סוּף-1Floreroseaux, joncs, alguesenfinjo|amasheke|nfinjo|masheke
סוּף-2Noms propresSoufSufu — hantu omw’irungu Musa ageraga n’olubaga
סוּפָהNoms propresGuerres [Soufa]Ntambala|birhà|musirûla — hantu haba omu irungu Bene Israheli bageraga kurhenga e Misiri
סוּרNoms propresSourSuru|ncuku — hantu muhango gwa ka-Nyamuzinda
סִיחֹןNoms propresSihôn [Sihon]Sihoni — mwami w’Abanyamoriti
סִין-1Noms propresSîn [Sin]Sini — irungu lya sini Bene Israheli bageragamwo kurhenga e Misiri
סִין-2Noms propresSîn [Sin]Sini — lugo lw’e Misiri
סִינַיNoms propresSinaïSinayi — ntondo Nyamuzinda ahêragakwo Musa Amarhegeko
סִינִיNoms propresSinite [Sinite]Siniti|Abasiniti — bali ba kuli Kanaani
סִינִיםNoms propresAssouanSinim|Sinimi — lola Iz 49.12 cihugo abalulize bageragamwo
סִיסְרָא-1Noms propresSisera [Sisra]sisera — murhambo w’abalwi ba Yabini mwami w’e Kanaani, Kanani, e Hatsor
סִיסְרָא-2Noms propresSisera [Sisra]Sisera — mugula wa milala murhumizi omu ka-Nyamuzinda enyuma z’okurhenga bujà bw’e Babiloni
סִיעָאNoms propresSiaSia|Siya — mugula wa milala murhumisi omu ka-Nyamuzinda enyuma z’okurhenga bujà bw’e Babiloni
סִיעֲהָאNoms propresSiahaSiyaha — mugula wa milala murhumisi omu ka-Nyamuzinda enyuma z’okurhenga omu bujà bw’e Babiloni
סִירוֹת דּוּגָהObjets réelshameçonlulobo
סֻכָּהRituelsfourréebihando|ebifumba|ebigala|cihando|cifumba|cigalabihando|bifumba|bigala|mahêma|amahêma|ihêma
סִכּוּתNoms propresSikkouth [Sakouth]Sakuto|Sakut — muzibu w’Asuru Sakuto na Kevani bo bazimu Bene Asuru bacijirîre, lola Am 5.26
סֻכּוֹת-1Noms propresSoukkoth [Soukoth]Sukoti|Sukot — lugo lw’omu lya Gadi
סֻכּוֹת-2Noms propresSoukkoth [Soukoth]Sukoti|Sukot — hantu h’omu irungu Bene Israheli bageraga kurhenga e Misiri
סֻכּוֹת-3Noms propresSoukkoth [Soukoth]Sukoti|Sukot — hantu h’omu kabanda ka Yordani
סֻכּוֹת-4Noms propresSoukkoth [Soukoth]Sukoti|Sukot — olubanda lwa Sukot, baludesire omu Lul 60.6; 108.7
סֻכּוֹת־בְנוֹתNoms propresSoukkoth-Benoth [Soukoth-Benoth]Sukoti-Benoti|Sukot-Benot — muzimu w’e Babiloni
סֻכִּיִּיםNoms propresSoukkiyens [soukites]Abanya-Suki — lubaga olwo
סְכָכָהNoms propresSekakaSekaka — lugo lw’omu lya Yuda
סִלָּאNoms propresSilla [Chomer]Silla|Shomeri — lugo luli hofi na Yeruzalemu
סֶלֶדNoms propresSèled [Séled]Seledi — wa kuli Yerahmeyeli bûko bwa Yuda Sêledi afire buzira mwana, lola 1 Nga 2.30
סַלּוּNoms propresSallouSalu|Salayi — mudâhwa enyuma z’okurhenga bujà bw’e Babiloni
סַלּוּא-1Noms propresSallouSalu — mugala wa Meshulamu bûko bwa Benyamini
סַלּוּא-2Noms propresSallouSalu — w’enyuma z’obujç bw’e Babiloni
סָלוּאNoms propresSalouSalu — ishe wa Zimri
סַלּוֹןFloreépine, chardon, bruyèremushûgi|mishûgi|omushûgi|emishûgi
סלחAttributspardonner, être pardonnéorhubêre obwonjo oku mabi|kubabalira|kubabalirwa|kuhûnira olubaga obwonjo
סַלָּחAttributsprêt à pardonneronaluzize obwonjo
סַלַּיNoms propresSallaïSalayi
סְלִיחָהAttributspardonwa bwonjo|obababalira|bwonjo
סַלְכָהNoms propresSalkaSalka — hantu aho; lola Lush 3.19
סֶלַע הַמַּחְלְקוֹתNoms propresRoche de l’Incertitude [Rocher de la Séparation]aha kabuye ntarhunganwa|Sela-Hamahhlegot|Kabuye-ntayegêrwa|Kabuye-Kabêrûla
סֶלַע רִמּוֹןNoms propresRimmôn [Rimmon]
סֶלַע-1Noms propresrocher, rocibuye|Kabuye|Lwakiro
סֶלַע-2Noms propresSèla [Séla]Sela — lugo omu Edomu
סָלְעָםFaunesauterelle, criquet [FF 53.54]nzige|ihanzi|mahanzi
סַמְגַּר־נְבוּNoms propresNebou-Sarsekim [Samgar-Nebo]Nebu-Sarsekim|Samgar-Nebo
סְמַכְיָהוּNoms propresSemakyahou [Semakia]Semakiya|Samakiyahu — mugala wa Shemaya mulanzi wa muhango bûko bwa Levi
סְנָאָהNoms propresSenaaSena — hantu aho
סַנְבַּלַּטNoms propresSânballat [Saneballath]Sanbalati|Sanbalat — muntu w’e Bet-Horôn
סֶנֶּהNoms propresSennéSene|Sênè
סְנֶהFloreépine, chardon, bruyère [FF 184-186]ishaka|mashaka|amashaka|mushûgi|mishûgi
סַנְחֵרִיבNoms propresSennakéribSenakeribu|Senakerib — mwami w’e Asuru (704-681 embere Kristu aburhwe)
סַנְסַנָּהNoms propresSansanna [Sanesanna]
סָסFaunemitecibungu|ecibungu — nka mushangi gwalirwe n’enshwa, na nka môya galirwe n’ecibungu, lola Iz 51.8
סִסְמַיNoms propresSismaïSismayi — wa kuli Yerahmeyeli bûko bwa Yuda
סַףNoms propresSafSafi|Saf — wa kuli Rafa
סִפַּיNoms propresSippaïSipayi
סַפִּירObjets réelssaphirnjuma|esafira|safira|esafiri
סֵפֶרObjets réelsécrit, lettre, livreecitabu|citabu|mandiko|amandiko|muzingè|anayandika birya binwa|maruba|amaruba|ayandike ecerhe
סֹפֵרÊtressecrétaire, scribe, secrétaires, prêtre-scribebandisi|abandisi|mwandisi|omwandisi|murhindisi|omurhindisi|abarhindisi b’emyandiko|mudahwa-mwandisi
סְפָרNoms propresSefarmuganjo|mubalè|Sefar|Sefari
סְפָרַדNoms propresSéfarad [Sefarad]Sefaradi|Sefarad — hantu aho, lola Ab 1.20
סְפַרְוִיNoms propresSefarwaïtes [de Sefarvaïm]Sefarayimi|Sefarayim|Safarwayimi|Sefarvayim — bantu b’e Sefarwayim oyo , olole 2 Bam 17.31
סְפַרְוַיִםNoms propresSefarwaïm [Sefarvaïm]Safarwayimi
סֹפְרִיםNoms propresSofrites [Soukatites]Basuka — ba kuli Suka bayubakaga e Yabesi, lola 1 Nga 2.55
סֹפֶרֶתNoms propresSotaï [Soféreth]Sofayi|Sofereti — mugula wa milala mushizi wa Salomoni kandi owzundi enyuma z’obujà bw’e Babiloni
סַרְגּוֹןNoms propresSargonSargoni
סֶרֶדNoms propresSèred [Séred]Sêredi — mugala wa Zabuloni
סַרְדִּיNoms propresSardites [Sérédites]omulala gw’Abasêredi
סִרָהNoms propresSiraSira — Sira ali nna-iriba bakagiderha ah’iriba lya Sira, lola 2Sam 3.26
סָרִיסÊtresfonctionnaire de la cour, eunuquemurhambo w’abaganda|enkonè|enkonè
סִרְפָּדFloreépine, chardon, bruyèremushûgi|omushûgi|mishûgi|emishûgi|lushusha|nshusha|bûko mahwa
סְתוּרNoms propresSetourSuturi|Seturi|Setur — mugala wa Mikayeli, Mikael ndolerezi, nyenzi y’omu buko bwa Aseri, Mib 13.13
סִתְרִיNoms propresSitri— Sitiri, Sitri ali mugala wa Uziyeli, Uziel bûko bwa Levi

Binwa biri omu Bibliya cihebraniya oku herufi nun נ kuja omu nfarasè n’omu mashi

Biblical Terms for LDM – DRC MASHI HEBREW BIBLE and MASHI GREEK.htm

וhébreucatégoriepronociation et françaismashi g’e Kongo
נֹאNoms propresThèbes, NoNo|Tebesi — lungo l’e Misiri
נֹבNoms propresNov [Nob]Nobi|Nob|Nobu — lugo lugo lwa badâhwa omu lya Benyamini
נבאRituelsparler, agir comme un prophètekudeha|okulêba|kuderha nka mulêbi|kujira nka mulêbi|wababandana balêba
נְבוֹ-1Noms propresNéboNebo — lugo omu ishwa lya Rubeni, e Mowabu ntondo ah’ishiriza lya Yeriko kuyikira Yordani
נְבוֹ-2Noms propresNéboNebo — ntondo omu cihugo ca Mowabu
נְבוֹ-3Noms propresNéboNebo — lugo omu lya Yuda îzino lya muntu, lola Ezr 10.43
נְבוֹ-4Noms propresNéboNebo — muzimu w’e Babiloni, lola Iz 46.1
נְבוּזַרְאֲדָןNoms propresNebouzaradân [Nebouzaradan]Nabuzaradani|Nabuzaradân
נְבוּכַדְנֶאצַּרNoms propresNabucodonosorNabukondonozori
נְבוּכַדְרֶאצַּרNoms propresNabuchodonosor [Nabucodonosor]Nabukondonozori|Nabukondonozor|Nabukondonotsor
נְבוּשַׁזְבָּןNoms propresNeboushazbân [Nebouchazban]Nabushazibani|Nabshawbân — munyabuhashe oku ngoma ya Nabukondonozori
נָבוֹתNoms propresNabothNaboti|Nabot — muntu wayûbakaga omu Yizreyeli oku ngoma ya Ahabu, rhuderha Akab y’olya Akab ayirhaga oku lukoma, analushuba nkoku mukage Izabel amushumikaga.
נֹבַח-1Noms propresNovah [Noba]Nôbahu|Nobah — muntu w’omu bmuko bwa Menashè
נֹבַח-2Noms propresNovah [Noba]Nôbahu|Nobah — lugo lw’e Mowabu
נִבְחַזNoms propresNibhaz [Nibaz]Nibazi|Nibhaz — muzimu w’abantu b’e Hawa, rhuderha Ava
נְבָטNoms propresNevath [Nebath]Nebati|Nevat|Nebat — îshe wa Yerobowamu,mwami omu Israheli emwênè
נָבִיאÊtresprophètemulêbi|omulêbi|balêbi|abalêbi
נְבָיוֹתNoms propresNebayothNebayoti|Nebayot — mugala wa Ismaeli yo nfula yage kandi hali hantu hagwerhe eryi izîno
נָבָלNoms propresNaval [Nabal]Nabala|Nabal|Nabali — ye iba murhanzi wa Abigayil, olya Daudi ayinjiraga
נְבָלָהAttributsactions ou mots idiotskanwa|luderho lya buhwinja|akanwa|oluderho lw’obunganyi
נְבַלָּטNoms propresNeballat [Neballath]Nebalati|Nebalat — hantu aho
נִבְשָׁןNoms propresNivshân [Nibechan]Nibshana|Nivshân|Nibshân — lugo omu lya Yuda
נֶגֶבNoms propressud, NéguevNegebu|Negeb|Negev|e mukondwè
נֹגַהּNoms propresNogah [Noga]Noga — mugala wa Daudi bûko bwa Yuda
נָגִידÊtreschef, leadermwami|cirongozi|murhambo|bami|birongozi|barhambo|abami|ebirongozi|abarhambo
נָדָב-1Noms propresNadav [Nadab]Nadabu|Nadab|Nadav — mugala wa Aroni, mudâhwa bûko bwa Levi
נָדָב-2Noms propresNadabNadabu|Nadab|Nadav — mugala wa Yerobowamu, mwami omu Israheli omu 910 e,bere Kristu aburhwe
נָדָב-3Noms propresNadav [Nadab]Nadabu|Nadav|Nadab — wa kuli Yerahmeyeli bûko bwa Yuda
נָדָב-4Noms propresNadav [Nadab]Nadabu|Nadab|Nadav — mugala wa Yayeli, Yaiyeli bûko bwa Benyamini
נְדָבָה-1Attributsutilisé comme adverbe: empressement, bonne volontébuhâna omulagi|n’obulonza|buzira kusêzibwa|buzira kurhindira — lola Lush 23.23 lola 2Nga 35.8
נְדָבָה-2Rituelsoffrande volontairebuzira kusêzibwa|ntûlo buzira kusêzibwa|ya bulonza kwonene
נְדַבְיָהNoms propresNedavya [Nedabia]Nedabiya|Nedavya — mugala wa Yehoyakim bûko bwa Yuda
נִדָּהAttributsimpureté, pollutionanabêre aha kabazîre|amango ali omu mugongo|ogola muziro gwage|ali ebukuma|ozizire
נדרRituelsfaire un voeuarhôla omuhigo|wampêraho omulagi|kuhâna omulagi|olya wahânaga eciragâne|kuhâna eciragâne|o­lya wajiraga eciragâne|kujira eciragâne
נֶדֶרRituelsvœumuhigo|omuhigo|mulagi|omulagi|ciragâne|eciragâne|ciragane|biragâne|ebiragâne|biragane|ebiragane
נַהֲלָלNoms propresNahalal [Nahalal]Nahalali|Nahalal|Nahalol — cishagala omu lya Zabuloni
נַהֲלֹלNoms propresNahalol [Nahalal]Nahaloli|Nahalol
נוֹדNoms propresNodNodu|Nod — kalamo ka muzungwè kuja kwabûngira eyi n’eyi hantu
נוֹדָבNoms propresNodav [Nodab]Nodabu|Nodab — lubaga olwo, lola 1Nga 5.19
נוֹחָהNoms propresNohaNoha — mugala wa benyamini
נוּןNoms propresNounNuni|Nun — mugala wa Elishama îshe wa Yeshua, rhuderha Yozwe bûko bwa Efrayimu
נוֹעַדְיָה-1Noms propresNoadya [Noadia]Noadya|Noadiya|Nowadiya
נוֹעַדְיָה-2Noms propresNoadya [Noadia]Noadya|Nowadiya|Noadiya
נָזִירÊtresnon cultivé, non traité (la vigne), personne consacréeomulume erhi mukazi wajira eciragane|ishwa lihôhire|lukoma lwa mizabibu lurhali lushogolere|omuntu wacihânyire
נזרAttributsse retirer, se séparer, s’abstenir debacilange|bakaz’icisêza|okucihâna
נֵזֶר-1Rituelsconsécrationashîgagwa|oku­cihâna|okucihâna|omugisbo gw’okumurherekêra|eciragane|eciragâne|ciragane|ciragâne
נֵזֶר-2Objets réelsdiadème, couronneecimanè|cimanè|cimanyiso ca kurherekerwa|ishungwe
נֹחַNoms propresNoéNuhu|Noah
נַחְבִּיNoms propresNahbi [Nabi]Nahabi|Nahbi — mugala wa Vofsi, Vafusi yali ndolêrezi, nyenzi bûko bwa Nefutali
נַחוּםNoms propresNahoumNahumu|Nahum — wa kuli Elkosh mulêbi
נְחוּםNoms propresNehoumNehumu|Nehum — muntu w’enyuma z’okurhenga bujà bw’e Babiloni
נָחוֹר-1Noms propresNahorNahori|Nahor — mugala wa Serugi wa kuli bene Semi
נָחוֹר-2Noms propresNahorNahori|Nahoro|Nahor — mugala wa Terahi alondana bona Abramu
נַחֲלָהDiversprise de possession, occupation demwanya|kashambala|omwanya|akashambala|obwîme|okuyîma kantu kalebe erhi cihugo cirebe|alagi ecihugo mwagendigabânana|bihimbi|luhande
נַחֲלִיאֵלNoms propresNahaliël [Nahaliel]Nahalieli|Nahaliyeli|nahaliel — hantu bene Israheli bageraga erhi barhenga bujà bw’e Misiri
נֶחֱלָמִיNoms propresNéhlamite [de Néhélam]munya-Nehelami|munya-Nehelam|w’e Nehelam
נַחַםNoms propresNahamNahamu|Nahama|Naham — muntu oyo
נְחֶמְיָה-1Noms propresNehémya [Nehémia]Nehemiya — muntu w’enyuma z’okurhenga omu bujà bw’e Babiloni
נְחֶמְיָה-2Noms propresNéhémieNehemiya — mugala wa Hakaliya murhambo mukulu wa Yuda enyuma z’okurhenga bujà bw’e Babiloni
נְחֶמְיָה-3Noms propresNehémya [Néhémie]Nehemiya — mugala wa Azibuku murhambo e Bet-Tsuri enyuma ly’obujà bw’e Babiloni
נַחֲמָנִיNoms propresNahamaniNahamani — muntu enyuma za kurhenga bujà bw’e Babiloni
נַחְרַיNoms propresNahraï [Naraï]Naharayi|Nahrayi — mulwi akag’ihêka emirasano ya Yowabu oku ngoma ya Daudi
נְחֻשְׁתָּאNoms propresNehoushta [Nehoucheta]Nehushata|Nehushta — mwâli wa elnatani muka Mwa,i Yehoyakim
נְחֻשְׁתָּןNoms propresNehoushtân [Nehouchtan]Nehushtani|Nehushatani
נָחָשׁ-1Fauneserpentenjoka|njoka|wanjoka
נָחָשׁ-2Noms propresNahash [Nahach]Nahashi — mwami w’e Amoni amango ga Saulu
נָחָשׁ-3Noms propresNahash [Nahach]Nahash|Nahashi — pishe wa Avigayil na Tseruya, Seruya
נַחְשׁוֹןNoms propresNahshôn [Nachon]Nashoni|Nahshoni|Nahshon — mugala wa Aminadabu murhambo bûko bwa Yuda omu mango ga Musa
נַחַת-1Noms propresNahathNahati|Nahat — mugala wa Reweli mwinjikulu Ezau
נַחַת-2Noms propresNahathNahati|Nahat — mugala wa Zefayi, Tsefayi, Zufu wa kuli elkana bûko bwa Levi
נַחַת-3Noms propresNahathNahati — muleviti mango ga mwami Hezekiyahu, rhuderha Ezekiasi
נְטוֹפָהNoms propresNetofaNetofa — lugo omu lya Yuda
נְטוֹפָתִיNoms propresNetofatite [Netofa]w’e Netofa|munya-Netofa|b’e Netofa|banya-Netofa
נְטָעִיםNoms propresdes plantations [Netaïm]Netayimu|Netayim — mashwa magali hantu omu lya Yuda
נָטָףFlorestactékaradusi kahûmula bwinja
נֵיבַיNoms propresNévaï [Nébaï]Bebayi — murhambo enyuma z’okurhenga omu bujà bw’e Babiloni
נָיוֹתNoms propresNayothNawiti|Nayot — hantu hofi n’e Rama
נִינְוֵהNoms propresNiniveNinive — lugo ly’omu Mezopotamiya karhwa-bwami ka Asuru, Asîriya
נְכוֹNoms propresNéko [Néco]Neko — mwami w’e Misiri Faraoni Neko, lola 2 Bam 23.29
נְמוּאֵל-1Noms propresNemouël [Nemouel]Namueli|Nemweli|Nemwel — mwâli wa Eliabu bûko bwa Rubeni
נְמוּאֵל-2Noms propresNemouël [Nemouel]Namueli|Nemweli|Nemwel — mugala wa Simeoni
נְמוּאֵלִיNoms propresNemouéliteomulala gw’Abayanamueli — Nemwel ali mugala wa Simeoni
נְמָלָהFaunefourmilubasi|olubasi|mbasi|embasi
נָמֵרFaunepanthère, léopardngwi|engwi|njuzi|enjuzi
נִמְרֹדNoms propresNemrodNemrodi|Nemrod — mugala wa Kush wa kuli Ham, rhuderha mpu Sham n’obwo arhali ntyo, nfarasè yasômire ntyo Ham, kuli kuderha, mwiru, mudûrhu, irangi liru ashusha ebikalakala
נִמְרָהNoms propresNimraNimra — lugo lw’omu lya Gadi
נִמְרִיםNoms propresNimrimNimurimu|Nimurim|Nimrim — lugo lw’e Mowabu
נִמְשִׁיNoms propresNimshi [Nimchi]Nimushi — shakulu wa Yehu, mwami w’Israheli
נֵס-1Objets réelsbannière, drapeauNisi|ibendêra
נֵס-2Objets réelsvoilecimanyiso c’enkuge|citambara ciyehuka canayeêra oku nyanya ly’obwarho
נֶסֶךְRituelsimage fondue, libationbigushe|bivange|ntûlo y’idivayi|ntûlo ya cinyobwa|mvanganye
נִסְרֹךְNoms propresNisrokNisroki|Nisrok — muzimu w’e Asîriya muzimu wa bene Asuru
נֵעָהNoms propresNéaNea — lugo ly’omu lya Zabuloni
נֹעָהNoms propresNoaNoa — mwâli wa Tselofhad, Zelofohadi bûko bwa Menashè
נְעִיאֵלNoms propresNéïel [Néiel]Nehieli|Neiyeli|Neiel|Neyiel — lugo ly’omu lya Aseri
נַעַםNoms propresNaamNaamu|Naam — mugala wa Kalebu bûko bwa Yuda
נַעֲמָה-1Noms propresNaamaNahama|Naama — mwâli wa Lemeki wa kuli Kayini
נַעֲמָה-2Noms propresNaamaNaama — nina wa Roboami, Robowamu , mwami omu Yuda, mugala wa Salomoni
נַעֲמָה-3Noms propresNaamaNaa­rna — hantu aho, lola Yoz 15.41
נַעֲמִיNoms propresNaamite, de Naaman, Naamanomulala gw’Abanaamani|ba kuli Naamani — bûko bwa Benyamini
נָעֳמִיNoms propresNoémiNoemi — muka Elimeleki nnazâla wa Ruti, munyamowabu, nnakulu wa Daudi
נַעֲמָן-1Noms propresNaamân [Naaman]Naamani — mugala wa Bela bûko bwa Benyamini
נַעֲמָן-2Noms propresNaamân [Naaman]Nahamani|Naamani — murhambo w’omurhwe g’e Sîriya
נַעֲמָן-3Noms propresNaamân [Naaman]Naamani — mugala wa Ehud bûko bwa Benyamini
נַעֲמָתִיNoms propresde Naamaw’e Naama|munyanaama
נַעֲרָה-1Noms propresNaarata [Naara]Naara|munyere Naara|mwinja — eryo îzino lidesire MUNYERERENKANA, Kinja, Kajuru
נַעֲרָה-2Noms propresNaarae Naara — hantu lubanda lwa Yordani ishwa lya Efrayimu
נַעֲרַיNoms propresNaaraïNaarayi — kuli kuderha MWINJAWANI mugala wa Ezbayi mulwi oku lwa Daudi
נְעַרְיָה-1Noms propresNéarya [Néaria]Neariya|Neyariya
נְעַרְיָה-2Noms propresNéarya [Néaria]Neyariya
נַעֲרָןNoms propresNaarân [Naaran]Narani|Naarani — hantu omu lubanda lwa Yordani omu lya Efrayimu
נֹףNoms propresMemphis, NoNo|Nof|Menfisi — lugo lw’e Misiri
נֶפֶג-1Noms propresNèfèg [Néfeg]Nefegi|Nefeg — mugala wa Yitsehari, Yisehari
נֶפֶג-2Noms propresNèfèg [Néfeg]Nefegi|Nefeg — mugala wa Daudi bûko bwa Yuda
נָפָהObjets réelscrête de montagne, jougkanshonsho|kanshonsho ka ntondo|ntondo ya Nyakasane|mushigo muzibu|irhwzrhwe lya ntondo
נְפוּסִיםNoms propresNefishsim, Nefousim [Nefoussim, Nefouchessim]Nefushisim|Nefusim — mugula wa milala murhumisi omu ka-Nyamuzinda enyuma za kurhenga bujà bw’e Babiloni
נְפוּשְׁסִיםNoms propresNefishsim [Nefouchessim]Nefusi|Nefushesim
נֹפַחNoms propresNofah [Amorites]Nofahi|Nofah — hantu aho
נְפִילִיםÊtresgéants?abanenene-mikalarhu|bantu banene-banene
נָפִישׁNoms propresNafish [Nafich]Nafisheti|Nafishi — mugala wa Ismaeli
נֹפֶךְObjets réelsturquoise, pierre précieuseenofeki|nofeki|ibuye lya citwiro cihamu
נֶפְתּוֹחַNoms propresNeftoah [Neftoa]Neftoaha|Neftoah|Neftoyaha — hantu aha
נַפְתֻּחִיNoms propresNaftouah [Naftou]Nafutuhimu — lubaga bantu ba kuli Misrayimu
נַפְתָּלִיNoms propresNephtali [Neftali]Nefutali — mugala wa Yakobo cûbaka w’obuko bwa Nefutali
נֵץFauneépervierlubakà|lubaka|olubakà|olubaka
נְצִיבNoms propresNeciv [Nessib]Nasibi|Natsib|Natsiv — mutungo nyumpa ya murhwe lugo lw’omu lya Yuda
נְצִיחַNoms propresNeciah [Nessia]Nesiya|Netsiya — muntu oyo
נקה-1Attributsêtre exempt de la punitionwafuma|lyoki orhacibe kurhi|kurhagâla|onayere|kuyêra|arhankaja kwo iga
נקה-2Attributsdéclarer innocentbuzira kumuhana|kubona nka muntu mweru kweru
נְקוֹדָא-1Noms propresNeqoda [Necoda]Nekoda — mugula wa milala murhumisi omu ka-Nyamuzinda enyuma w’obujà bw’e Babiloni
נְקוֹדָא-2Noms propresNeqoda [Necoda]Nekoda — mugula wa milala enyuma z’obujà bw’e Babiloni
נָקִיAttributsexempt, exempt deorhalikwo bubi|mweru-kweru|omweru kweru|okushukululwa obubi|okufuma obuhane omuntu analikwanine|Wafuma ecihango|abandi bohe banacigendera|yehe arhalikwo lubanja|ntayêza omuntu mubi
נִקָּיוֹןAttributspropreté, innocenceamaboko garhalikwo izabyo|bushinganyanya b’omurhima
נֵרNoms propresNerNeri|kamole — shakulu wa mwami Saulu
נֵרְגַּלNoms propresNergalNergali|Nergal — muzimu w’abarhengaga e Hamati
נֵרְגַּל שַׁר־אֶצֶרNoms propresNergal-Sarècèr [Nergal-Saresser]Nergal-Shareza|Nergal-Sharez — murhambo w’abalwi ba Nabusharbani
נֵרְדְּFlorenardbukù|obukù
נֵרִיָּהNoms propresNériya [Néria]Neriya — mugala wa Mahseya îshe wa Maruku na seraya
נֵרִיָּהוּNoms propresNériya [Néria]Neriya
נשׂא-1Attributsse charger d’une fauteAroni, lyo akazihêka amabi Bene Israheli bajira
נשׂא-2Attributspardonner, supporterK’orhankababalira|obabalire|Ombabalirage ecâha
נשׂא-3Rituelslevér (la main), jurernacigashaga|nalagananaga|wahigaga
נָשִׂיאÊtresvapeur, nuage, princebaluzi|muluzi|abaluzi|omuluzi|barhambo|murhambo|abarhambo|omurhambo|cidûrhu catumbûka|citù
נֶשֶׁרFauneaigle, vautourenyunda|nyunda|enyundà|nyundà|ikozi|makozi|amakozi|cunjunja
נָתִיןÊtresserviteur du templeomukozi omu ka-Nyamuzinda|abakozi b-omu ka-Nyamuzinda|owahanyirwe
נָתָן-1Noms propresNatân [Natan]Natani — mugala wa Daudi bûko bwa Yuda
נָתָן-2Noms propresNatanNatani — mulebi oku ngoma ya daudi na Salomoni
נָתָן-3Noms propresNatân [Natan]Natani — îshe wa mulwi muguma w’oku ngoma ya Daudi
נָתָן-4Noms propresNatân [Natan]Natani — îshe wa Azariyahu munyabuhashe oku ngoma ya Daudi
נָתָן-5Noms propresNatân [Natan]Natani
נָתָן-6Noms propresNatân [Natan]Natani — wa kuli Yerahmeyeli, Merameyeeli bûko bwa Yuda
נָתָן-7Noms propresNatân [Natan]Natani — balondana na Yoweli mulwi oku ngoma ya Daudi
נָתָן-8Noms propresNatân [Natan]Natani — bantu banji bagwerhe eri izîno enyuma z’obujà bw’e Babiloni
נְתַן־מֶלֶךְNoms propressoleil [Soleil]izûba|Netani-Meleki — bakag’irhrerekera izûba, lola 2 Bam 23.11 murhambo oku ngoma ya mwami Yoshiyahu, rhuderha Yoziasi
נְתַנְאֵל-1Noms propresNetanel [Netanéel]Natanaeli — mugala wa Zuari, Tsuari, Tsuar murhambo bûko bwa Isakari omu mango ga Musa
נְתַנְאֵל-2Noms propresNetanel [Netanéel]Netaneyeli|Netanaeli|Netanael — mugala wa Isayi balondana na Daudi bûko bwa Yuda
נְתַנְאֵל-3Noms propresNetanel [Netanéel]Netaneyeli — badâhwa banji na bandisi bagwerhe eryo izîno oku ngoma ya Daudi
נְתַנְאֵל-4Noms propresNetanel [Netanéel]Natanaeli|Netanel — munyabuhashe oku ngoma ya Yehoshafat, rhuderha Yozafati
נְתַנְאֵל-5Noms propresNetanel [Netanéel]Netanaeli|Netanel — murhambo bûko bwa Levi oku ngoma ya Yoshiyahu, rhuderha Yoziasi
נְתַנְאֵל-6Noms propresNetanel [Netanéel]Netanaeli|Netaneli|Natanaeli — banji bagwerhe eri izpino enyuma z’obuja bw’e Babiloni
נְתַנְיָה-1Noms propresNetanya [Netania]Netanya|Netanyahu|Netaniyahu — ishe wa Ismaeli murhambo omu basirika
נְתַנְיָה-2Noms propresNetanya [Netania]Netaniya — mugala wa Azafi, Asafi, Asaf mwimbiza omuka-Nyamuzinda oku ngoma ya Daudi
נְתַנְיָהוּ-1Noms propresNetanyahou [Netania]Netanya|Netanyahu|Netaniyahu|Netaniya
נְתַנְיָהוּ-2Noms propresNetanyahou [Netania]Netanya|Netanyahu|Netaniyahu — muleviti oku ngoma ya Yehoshafat, rhuderha Yozafati
נְתַנְיָהוּ-3Noms propresNetanyahou [Netania]Netanya|Netaniya|Netanyahu|Netaniyahu — ishe wa Yehudi munyabuhashe oku ngoma ya Yehoyakim
נְתַנְיָהוּ-4Noms propresNetanyahou [Netania]Netanya|Netaniya|Netanyahu|Netaniyahu

DRC MASHI GREEK BIBLE MACCABEE 2 MAKABEYO ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ B

2MA – – DRC MASHI HEBREW BIBLE and MASHI GREEK

1

I. Amaruba oku Bayahudi b’e Misiri

Amaruba marhanzi

1 Kuli bene wabo bali omu Misiri omusingo! Abayahudi bali omu Yeruzalemu n’abandi boshi banali omu Buyahudi, bamulongize omurhûla. 2 Nnâma hanga amujirire aminja, akengêre zirya ndagâno alaganyagya Abrahamu na lzaki na Yakobo, barhumisi bage b’okunali. 3 Amuhe omurhima gw’okumu shenga n’ogw’okushimba akanwa kage, n’ogw’okukajira aminja manji n’obu shagaluke. 4 Ayigule omurhima gwinyu, oku Kanwa kage n’oku marhegeko gage, anamuhe omurhûla. 5 Ayumvirhize amasâla ginyu, anakayumvanya mweshi naye arhanamulekêrerag’omu mango g’amalibuko. 6 Bunôla rhuli rhwamusengerera. 7 Oku burhegesi bwa Demetriyusi, omu mwaka gw’igana na makumi galindarhu na mwenda, rhw’ono Bayahudi rhwamuyandikire; n’obwô la rhwali omu malumwa manji bwenêne garhuyishiraga muli ganôla mango bu lya Yasoni n’ababo bamalenganya ecihugo citagatifu n’obwami. 8 Banaciyôca emihango y’ahantu hatagatifu, n’omuko gw’abêru-kwêru gwabulagwa busha. Ci erhi rhuyumva mwamahûna Nnâmahanga arhubabalire rhwahânyire e nterekêro y’embagwa n’ey’omula gw’enshano. 9 Rhummuyandikire bunôla ku li kummuhûna mpu mushubikakuza olusiku lukulu lwa Amahêma omu mwezi gwa Kislewu. 10 Gwali mwaka gw’igana na makumi gali munani na munani.

Amaruba ga kabirhi g’okuvuga omnnkwa

Ab’omu Buyahudi, ab’e Yeruzalemu, endêko y’abashamuka b’Israheli kuli Yuda, kuli Aristobuli muhanûzi wa mwami Ptolemeyoa, w’omu bûko bw’abadâhwa, kuguma n’oku Bayahudi banali e Misiri rhumuhîre omusingo, rhuna mulongìze n’akalamo kinja.

11 Obu rhwamayôkolwa na Nnâmahanga muli zirya mbaka nyinji nyinji rhwalimwo, rhuvuzire omunkwa bwenêne ehwa kuba ye warhuhimìre mwami. 12 Bulya Nyamuzinda yenene amirangusize balya bashûbûzanyagya mpu ba lwise olugo lutagatifu.

13 Bulya neci, oyôla mwami mushombanyi erhi amanasôkera e Persi n’e ngabo y’abalwi, erya yakazagibonekana nka erhankahimwa, batumirhirwa omu ka-Nyamuzinda ka Nanayab omu kurhebwa n’abadâhwa ba Nanaya. 14 A ntiyokusi anacija ahôla boshi n’abìra bage, mpu alisheba omuzimu-kazi Nanaya erhi analangalire oku ayishihâbwa obuhirhi bwalimwo nka ngulo (ishigi). 15 Abadâhwa ba Nanaya banacibiyêrekana, naye yene anacija boshi n’abantu bage basungunu omu ndalâla ya ka-Nyamuzinda katagatifu. 16 Erhi Antiyokusi aba amaja mulya, banacihamika aka-Nyamuzinda n’erhi baba bamayîgula omuhango gw’omu kônga, omu marhambi, bababanda amabuye, banaciyîrha mwami n’abali boshi naye, banacibarhema bihimbi bihimbi, banacikweba amarhwe gabo oku bali embuga. 17 Nnâmahanga aganze omu bintu byoshi, ye waherêrekezagya enkolamaligo.

Okusimbûlwa kw’omuliro mutagatifu amango ga Nehemiya.

18 Ohula rhudwirhe rhwacirheganya okujira olukulu omu nsiku makumi abirhi n’irhanu z’omwezi gwa cambasé (Kisleu), rhwabwine oku kuli kwa bulagirire okummuyandikira lyo ninyu mukuza olusiku lukulu lwa Amahêma n’okukengera gulya muliro gwahânagwa erhi Nehemiya aba amayûbaka aka-Nyamuzinda n’oluhêrero, arherekêrerakwo enterekêro. 19 Bulya amango ababusi birhu bahêkagwa omu Persi, abadâhwa birhu bashibirizi ba muli agôla mango, erhi baba bamarhôla omuliro mugishe gw’oluhêrero, bagendigufulika omu iriba lyaganyire, bagufulika ahantu harhaboneka, kuhika ahôla hantu ha rhamanyikanaga emw’abantu boshi. 20 Erhi myaka minji eba yamagera, oku bulonza bwa Nnâmahanga, Nehemiya ashub’igalulwa na mwami e Buyahudi. Nehemiya obôla anacirhuma bagala b’abôla badâhwa (bagala ba balya badâ hwa banafulikaga gulya muliro) mpu baje balonza gulya muliro; ci mpu ba rhacibonaga gulya muliro ci amîshi g’ecidêdkera cinene, 21 anacibarhegeka mpu badòme kuli galya mishi banayishe bagadwirhekwo, kandi erhi baba bamadêkereza enterekêro oku luhêrero, Nehemiya anacirhegeka mpu bashahulize amîshi oku nshâli n’oku byali enyanya. 22 Erhi baba bamajira kulya, enyuma lya kasanzi kasungunu, izûba lyali libwikirwe n’cbitù binene lyarhondêra okubasha n’ecibêye cinene canaciyîsha, cayâka, kuhika boshi basomerwa bwenêne. 23 Oku enterekêro zidwirhe zasingônoka, abadâhwa baja omu kushenga, boshi n’abahali boshi, Yonatani arhangira okuderha, n’abandi bakamukulikira haguma na Nehemiyac. 24 Eryo isâla kwo lyàli ntyala: «Yagirwa Nnâmahanga, Nyamuzinda, mulemi w’ebintu byoshi, oli muzibu kulusha na wa kurhinywa, mushinganyanya na wa bwonjo bunji, wene we mwami orhujirira aminja. 25 wcne we orhugabulira aminja, wene wajira ababusi birhu mpu babe bishogwa bawe wanabagisha, 26 Oyankirire eno nterekêro y’olu lubaga lwawe Isra heli, olange ecîra cigâmba cawe onacigishe. 27 Oshubûze ngasi boshi banashandabine omu mahanga, oyôkole abahesirwe bujà omu bihugo by’ihanga, oyêrekere ngasi abali banyamakobwa banalikwo akanego omu mashanja, lyo amashanja gamanya oku onali we Nyamuzinda wirhu. 28 Ohimbagulize balyâla barhulibuza erhi abarhujacira omu bucibone bwabo. 29 Odêkereze olubaga lwawe omu bantu bawe nka kulya Musa anaderhaga.

30 Na mw’agôla mango erhi abadâhwa banadwirhe baziha ennanga. 31 Erhi enterekêro eba yamasingônoka, Nehemiya anacirhegeka mpu bashahulize amîshi gasigalaga oku mabuye manene. 32 Erhi bayûs’ijira ntyôla, omuliro gwanaciyâka, ci engulumira nnene y’omuliro gw’oku luhêrero yaguhubya. 33 Omwanzi gwanacihêkwa emwa mwami w’e Persi oku: abantu balya badâhwa bayîshaga badwirhwe buja bafulikaga omuliro mugishe bashimanyire eciyanja c’amîshi n’oku Nehemiya n’abantu bage, bacêsize enterekêro zabo n’agôla mîshi. 34 Okubundi mwami anayûbasa ecôgo ahola hoshi, ahajira hagishe erhi aba amalolêreza kwinja okwôla kurhi kwayîshire. 35 N’abali barhonyire emwage akazibahà oluhembo lwa ngasi lubero. 36 Okubundi abantu ba Nehemiya bana ciyîrika ahôla mpu Neftari kwo kuderha kucêsibwa, ci banji ko bahaderha mpu Nefta.

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝd Βʹ 1

1 Τοῖς ἀδελφοῖς τοῖς κατ᾽ Αἴγυπτον Ιουδαίοις χαίρειν οἱ ἀδελφοὶ οἱ ἐν Ιεροσολύμοις Ιουδαῖοι καὶ οἱ ἐν τῇ χώρᾳ τῆς Ιουδαίας εἰρήνην ἀγαθήν· 2 καὶ ἀγαθοποιήσαι ὑμῖν ὁ θεὸς καὶ μνησθείη τῆς διαθήκης αὐτοῦ τῆς πρὸς Αβρααμ καὶ Ισαακ καὶ Ιακωβ τῶν δούλων αὐτοῦ τῶν πιστῶν· 3 καὶ δῴη ὑμῖν καρδίαν πᾶσιν εἰς τὸ σέβεσθαι αὐτὸν καὶ ποιεῖν αὐτοῦ τὰ θελήματα καρδίᾳ μεγάλῃ καὶ ψυχῇ βουλομένῃ· 4 καὶ διανοίξαι τὴν καρδίαν ὑμῶν ἐν τῷ νόμῳ αὐτοῦ καὶ ἐν τοῖς προστάγμασιν καὶ εἰρήνην ποιήσαι 5 καὶ ἐπακούσαι ὑμῶν τῶν δεήσεων καὶ καταλλαγείη ὑμῖν καὶ μὴ ὑμᾶς ἐγκαταλίποι ἐν καιρῷ πονηρῷ. 6 καὶ νῦν ὧδέ ἐσμεν προσευχόμενοι περὶ ὑμῶν. 7 βασιλεύοντος Δημητρίου ἔτους ἑκατοστοῦ ἑξηκοστοῦ ἐνάτου ἡμεῖς οἱ Ιουδαῖοι γεγράφαμεν ὑμῖν ἐν τῇ θλίψει καὶ ἐν τῇ ἀκμῇ τῇ ἐπελθούσῃ ἡμῖν ἐν τοῖς ἔτεσιν τούτοις ἀφ᾽ οὗ ἀπέστη ᾿Ιάσων καὶ οἱ μετ᾽ αὐτοῦ ἀπὸ τῆς ἁγίας γῆς καὶ τῆς βασιλείας 8 καὶ ἐνεπύρισαν τὸν πυλῶνα καὶ ἐξέχεαν αἷμα ἀθῷον· καὶ ἐδεήθημεν τοῦ κυρίου καὶ εἰσηκούσθημεν καὶ προσηνέγκαμεν θυσίαν καὶ σεμίδαλιν καὶ ἐξήψαμεν τοὺς λύχνους καὶ προεθήκαμεν τοὺς ἄρτους. 9 καὶ νῦν ἵνα ἄγητε τὰς ἡμέρας τῆς σκηνοπηγίας τοῦ Χασελευ μηνός. ἔτους ἑκατοστοῦ ὀγδοηκοστοῦ καὶ ὀγδόου. 10 Οἱ ἐν Ιεροσολύμοις καὶ οἱ ἐν τῇ Ιουδαίᾳ καὶ ἡ γερουσία καὶ Ιουδας ᾿Αριστοβούλῳ διδασκάλῳ Πτολεμαίου τοῦ βασιλέως, ὄντι δὲ ἀπὸ τοῦ τῶν χριστῶν ἱερέων γένους, καὶ τοῖς ἐν Αἰγύπτῳ Ιουδαίοις χαίρειν καὶ ὑγιαίνειν. 11 ἐκ μεγάλων κινδύνων ὑπὸ τοῦ θεοῦ σεσῳσμένοι μεγάλως εὐχαριστοῦμεν αὐτῷ ὡς ἂν πρὸς βασιλέα παρατασσόμενοι· 12 αὐτὸς γὰρ ἐξέβρασεν τοὺς παραταξαμένους ἐν τῇ ἁγίᾳ πόλει. 13 εἰς τὴν Περσίδα γενόμενος γὰρ ὁ ἡγεμὼν καὶ ἡ περὶ αὐτὸν ἀνυπόστατος δοκοῦσα εἶναι δύναμις κατεκόπησαν ἐν τῷ τῆς Ναναίας ἱερῷ, παραλογισμῷ χρησαμένων τῶν περὶ τὴν Ναναίαν ἱερέων. 14 ὡς γὰρ συνοικήσων αὐτῇ παρεγένετο εἰς τὸν τόπον ὅ τε ᾿Αντίοχος καὶ οἱ σὺν αὐτῷ φίλοι χάριν τοῦ λαβεῖν τὰ χρήματα πλείονα εἰς φερνῆς λόγον 15 καὶ προθέντων αὐτὰ τῶν ἱερέων τοῦ Ναναίου κἀκείνου προσελθόντος μετ᾽ ὀλίγων εἰς τὸν περίβολον τοῦ τεμένους, συγκλείσαντες τὸ ἱερόν, ὡς εἰσῆλθεν ᾿Αντίοχος, 16 ἀνοίξαντες τὴν τοῦ φατνώματος κρυπτὴν θύραν βάλλοντες πέτρους συνεκεραύνωσαν τὸν ἡγεμόνα καὶ μέλη ποιήσαντες καὶ τὰς κεφαλὰς ἀφελόντες τοῖς ἔξω παρέρριψαν. 17 κατὰ πάντα εὐλογητὸς ἡμῶν ὁ θεός, ὃς παρέδωκεν τοὺς ἀσεβήσαντας. 18 μέλλοντες ἄγειν ἐν τῷ Χασελευ πέμπτῃ καὶ εἰκάδι τὸν καθαρισμὸν τοῦ ἱεροῦ δέον ἡγησάμεθα διασαφῆσαι ὑμῖν, ἵνα καὶ αὐτοὶ ἄγητε σκηνοπηγίας καὶ τοῦ πυρός, ὅτε Νεεμιας ὁ οἰκοδομήσας τό τε ἱερὸν καὶ τὸ θυσιαστήριον ἀνήνεγκεν θυσίας. 19 καὶ γὰρ ὅτε εἰς τὴν Περσικὴν ἤγοντο ἡμῶν οἱ πατέρες, οἱ τότε εὐσεβεῖς ἱερεῖς λαβόντες ἀπὸ τοῦ πυρὸς τοῦ θυσιαστηρίου λαθραίως κατέκρυψαν ἐν κοιλώματι φρέατος τάξιν ἔχοντος ἄνυδρον, ἐν ᾧ κατησφαλίσαντο ὥστε πᾶσιν ἄγνωστον εἶναι τὸν τόπον. 20 διελθόντων δὲ ἐτῶν ἱκανῶν, ὅτε ἔδοξεν τῷ θεῷ, ἀποσταλεὶς Νεεμιας ὑπὸ τοῦ βασιλέως τῆς Περσίδος τοὺς ἐκγόνους τῶν ἱερέων τῶν ἀποκρυψάντων ἔπεμψεν ἐπὶ τὸ πῦρ· ὡς δὲ διεσάφησαν ἡμῖν μὴ εὑρηκέναι πῦρ, ἀλλὰ ὕδωρ παχύ, ἐκέλευσεν αὐτοὺς ἀποβάψαντας φέρειν. 21 ὡς δὲ ἀνηνέχθη τὰ τῶν θυσιῶν, ἐκέλευσεν τοὺς ἱερεῖς Νεεμιας ἐπιρρᾶναι τῷ ὕδατι τά τε ξύλα καὶ τὰ ἐπικείμενα. 22 ὡς δὲ ἐγένετο τοῦτο καὶ χρόνος διῆλθεν ὅ τε ἥλιος ἀνέλαμψεν πρότερον ἐπινεφὴς ὤν, ἀνήφθη πυρὰ μεγάλη ὥστε θαυμάσαι πάντας. 23 προσευχὴν δὲ ἐποιήσαντο οἱ ἱερεῖς δαπανωμένης τῆς θυσίας, οἵ τε ἱερεῖς καὶ πάντες, καταρχομένου Ιωναθου, τῶν δὲ λοιπῶν ἐπιφωνούντων ὡς Νεεμιου· 24 ἦν δὲ ἡ προσευχὴ τὸν τρόπον ἔχουσα τοῦτον Κύριε κύριε ὁ θεός, ὁ πάντων κτίστης, ὁ φοβερὸς καὶ ἰσχυρὸς καὶ δίκαιος καὶ ἐλεήμων, ὁ μόνος βασιλεὺς καὶ χρηστός, 25 ὁ μόνος χορηγός, ὁ μόνος δίκαιος καὶ παντοκράτωρ καὶ αἰώνιος, ὁ διασῴζων τὸν Ισραηλ ἐκ παντὸς κακοῦ, ὁ ποιήσας τοὺς πατέρας ἐκλεκτοὺς καὶ ἁγιάσας αὐτούς, 26 πρόσδεξαι τὴν θυσίαν ὑπὲρ παντὸς τοῦ λαοῦ σου Ισραηλ καὶ διαφύλαξον τὴν μερίδα σου καὶ καθαγίασον. 27 ἐπισυνάγαγε τὴν διασπορὰν ἡμῶν, ἐλευθέρωσον τοὺς δουλεύοντας ἐν τοῖς ἔθνεσιν, τοὺς ἐξουθενημένους καὶ βδελυκτοὺς ἔπιδε, καὶ γνώτωσαν τὰ ἔθνη ὅτι σὺ εἶ ὁ θεὸς ἡμῶν. 28 βασάνισον τοὺς καταδυναστεύοντας καὶ ἐξυβρίζοντας ἐν ὑπερηφανίᾳ. 29 καταφύτευσον τὸν λαόν σου εἰς τὸν τόπον τὸν ἅγιόν σου, καθὼς εἶπεν Μωυσῆς. 30 Οἱ δὲ ἱερεῖς ἐπέψαλλον τοὺς ὕμνους. 31 καθὼς δὲ ἀνηλώθη τὰ τῆς θυσίας, καὶ τὸ περιλειπόμενον ὕδωρ ὁ Νεεμιας ἐκέλευσεν λίθους μείζονας καταχεῖν. 32 ὡς δὲ τοῦτο ἐγενήθη, φλὸξ ἀνήφθη· τοῦ δὲ ἀπὸ τοῦ θυσιαστηρίου ἀντιλάμψαντος φωτὸς ἐδαπανήθη. 33 ὡς δὲ φανερὸν ἐγενήθη τὸ πρᾶγμα, καὶ διηγγέλη τῷ βασιλεῖ τῶν Περσῶν ὅτι εἰς τὸν τόπον, οὗ τὸ πῦρ ἔκρυψαν οἱ μεταχθέντες ἱερεῖς, τὸ ὕδωρ ἐφάνη, ἀφ᾽ οὗ καὶ οἱ περὶ τὸν Νεεμιαν ἥγνισαν τὰ τῆς θυσίας, 34 περιφράξας δὲ ὁ βασιλεὺς ἱερὸν ἐποίησεν δοκιμάσας τὸ πρᾶγμα. 35 καὶ οἷς ἐχαρίζετο ὁ βασιλεύς, πολλὰ διάφορα ἐλάμβανεν καὶ μετεδίδου. 36προσηγόρευσαν δὲ οἱ περὶ τὸν Νεεμιαν τοῦτο νεφθαρ, ὃ διερμηνεύεται καθαρισμός· καλεῖται δὲ παρὰ τοῖς πολλοῖς νεφθαι.

2

Kulya Yeremiya ajagifulika ecirhinyiro n’Omucîmba gw’ Amalaganyo oku nto ndo Nebo

1 Rhunasome omu mandiko kurhi omulêbi Yeremiya arhegekaga abajâga bujà mpu bagendane omuliro mutagatifu, nk’oku binayandisirwe akomêrezagya abôla banyakuhêkwa bujà, 2 omu kubaha amandiko matagatifu, mpu irhondo barhayîbagiraga amarhegeko ga Nnâmahanga, mpu bamanye bankanahabuka omu nkengero zabo nka bankabona enshusho z’abazimu, nguma za masholo ezindi za marhale n’emyambalo yabo y’akaduku. 3 Muli ebyôla binwa abakomêreza mpu bamanye irhondo bankanaciyegûla n’akanwa ka Nyamuzinda omu mirhima yabo. 4 Basorne muli agôla mandiko kurhi, oku bu­rhegesi bwa Nyamuzinda oyôla mulêbi ahêkaga ecirhinyiro baguma n’Omucîmba gw’amalaganyo kuli eryala ntondo Musa ahêkagwa kwo, alângira akasha­mbala ka Nyamuzinda. 5 Erhi bahika ahôla Yeremiya abandâna enyumpa y’o­lwâla, adêkerezamo ecirhinyiro n’Omucîmba gw’Amalaganyo n’oluhêrero lw’obukù, anafunika omunwa. 6 Baguma muli bo banacigaluka buzinda mpu baje bayêrekana enjira n’ebimanyiso ci barhacibamanyaga. 7 Yeremiya erhi amanya okwôla abakalihira bwenêne. Anacibabwira, erhi: «abôla bantu bâyôrha bafulike kuhika amango Nyakasane ashubishubûza olubaga lwage analu­babalire. 8 Abôla Nyakasane anayêrekane yene ebyôla birugu bitagatifu, ire­nge lyage lyanâbonekane omu citù nka kulya lyanaciyêrekanaga amango ga Musa, nka kulya lyanaciyêrekanaga erhi Salomoni asengera mpu abantu bata­gatifu babonekane oku banali batagatifu. 9 Kandi banaganire omwôla mandiko oku oyôla mwami w’obukengere bunji, abonaga enterekêro y’okuyûsa n’okugi­sha akôla ka-Nyamuzinda. 10 N’oku nka kulya Musa erhi aba amasengera Nyamuzinda, omuliro gwamanuka emalunga gwamirangusa erya nterekêro, kuguma n’erhi oyôla Salomoni ashenga, omuliro gwamanuka e malunga, gwayôca zirya nterekêro zoshi. 11 Musa anaciderba, erhi «enterekêro oku byaba yasingônosire ebwa kuba erhalibirwe.» 12 Salomoni anacigeza nsiku munani erhi akuza agôla mango.

Embîko y’ebitabu bya Nehemiya

13 Kandi rhunabone omu mandiko kurhi Nehemiya ajiraga embîko y’ebita­bu anacihiramwo ebitabu by’amandiko g’abami n’ag’abalêbi, n’ebya mwami Daudi, kuguma n’amaruba g’abami b’e Persi agali gayêrekire entûlo z’aka-Nyamuzinda. 14 Nk’okwôla, Yuda naye ashubûzize ebitabu byasha­ndalaga erhi ntambala rhwakazagilwa zirhuma, na bunôla rbwe rhubigwerhe. 15 Akaba mubwine muli n’obulagirire bw’okuba nabyo, mwanajira aba mwa­rhuma bayish’imuyankirabyo.

Okukuza olukulu

16 Rhumuyandikire ebwa kuba rhwalingijira olukulu lw’okucêsibwa; rhwa­mmuyandikire okwôla, mwanajira bwinja erhi mwankakuza ezôla nsiku. 17 Nyamuzinda yenene wayôkolaga olubaga lwage, ye wanashubibahà akasha­mbala, obwami, obudâbwa n’obutagatifu, 18 nk’oku analaganyagya omu ma­ndiko matagatifu, rhulangalire nti arhalegame okurhufa bwonjo ashubirhu­ shûbûza kurhenga omu mashanja goshi ga hanôla igulu arhudekereze omu ba­ntu batagatifu. Bulya arburbenzize omu mbaka ndarbi kulusba, anasbubiccsa abala bantu batagatifu.

II. Enshokolezi y’ omwandisi w’ eci citabu

19 Emyanzi ya Yuda Makabeyo na bene wabo, okucêsibwa kwa kalya ka-Nyamuzinda kinjinja, okugishwa kw’oluhêrero; 20 kuguma n’entambala zatulagwa ko mwami Antiyokusi Epifani, n’omugala Epatori; 21 kandi n’oku ebimanyiso by’empingu byarhabâlaga balya bali bagwerhe oburhwâli bw’okulanga obworbere bw’obuyabudi, na ciru akaba bali banyi bashubiri­rhôla ecihugo bakungusha n’abasbombanyi mwandu. 22 Bashubiribona aka-Nyamuzinda k’irenge omw’igulu lyoshi, bayokola ecihugo, bana­ sbubiyimanza amarhegeko agali kola bofi garbenzibwe erhi Nyamuzinda amabagwasa omu bwinja bwage boshi. 23 Ebyôla binwa bishambirwe na Yasoni w’e Kirena muli bitabu birbanu, rhwarhangira okubinyihiza muli citabu ciguma. 24 Omu kulola entuliri erimwo n’obuzibu bw’okusoma kwazo kuli ba­lya balonza okuyumva oku emyanzi yoshi yagendekaga, obwôla bunji bwarhumire rhucihangâna okuha ngasi balya basîma okusoma olugurha lukwirire lulya lwasîmisa. 25 Rhwacihanganyire okujira citabu ciguma carhuma abasomi bahirhira n’okurhabâla ngasi boshi banalonzize okubibikirira omu nkûmbu, na ntyôla gabe makwanane oku bandi basomi boshi buzira kabwôlo. 26 Kuli rhwe rhwarhondire ogwo mukolo gw’okunyihya emyanzi, gurhali mukolo mulembu ci guli gwa kutwika ntûbano n’okuyiza. 27 Nka kula owarheganya olusiku lukulu nk’analonzize abandi boshi abalerhere obushagaluke, ko n’okwo lyo ni­rhu rhukwanana n’okukuzibwa na banji, rhwacihà n’obulonza bwinja ogôla mukolo mudarhi. 28 Rhwaleka omwandisi yene ashongêze ebyôla binwa nirhu erhi rhwanaja rhwabinyihyakwo. 29 Kwo na kuguma na kula owayûbaka ako­mbêra ngasi kantu ah’anayûbakwa hoshi, oku wagôya emirhi n’okuyishîga ira­ngi alola na ngasi birya binakwanana okushîgwa lyo enyumpa ekwirira, ncikêbirwe nti nirhu ko binali ntyôla. 30 Okuja kwasagarha, okushambâla kuli ngasi kantu, okurhondekanya oku bya ngasi lubero, ogo guli mukolo gw’olya mwandisi mulenga wayandikaga eyi myanzi yoshi. 31 Ci kuli olya wanaya­ndikaga ebinyinyi byonene, onamuleke anyihye emyanzi, alekicishambâla cemyanzi yoshi. 32 Rhurhondîre emyanzi yirhu ahàla buzira kuciyushûla bindi bici kuli ebi rhwaderhaga. Bwanaba buhwinja okulihya enshokolezi y’emyanzi na buzinda okuyofihya emyanzi yonene.

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Βʹ 2

1 Εὑρίσκεται δὲ ἐν ταῖς ἀπογραφαῖς Ιερεμιας ὁ προφήτης ὅτι ἐκέλευσεν τοῦ πυρὸς λαβεῖν τοὺς μεταγενομένους, ὡς σεσήμανται, 2 καὶ ὡς ἐνετείλατο τοῖς μεταγενομένοις ὁ προφήτης δοὺς αὐτοῖς τὸν νόμον, ἵνα μὴ ἐπιλάθωνται τῶν προσταγμάτων τοῦ κυρίου, καὶ ἵνα μὴ ἀποπλανηθῶσιν ταῖς διανοίαις βλέποντες ἀγάλματα χρυσᾶ καὶ ἀργυρᾶ καὶ τὸν περὶ αὐτὰ κόσμον· 3 καὶ ἕτερα τοιαῦτα λέγων παρεκάλει μὴ ἀποστῆναι τὸν νόμον ἀπὸ τῆς καρδίας αὐτῶν. 4 ἦν δὲ ἐν τῇ γραφῇ ὡς τὴν σκηνὴν καὶ τὴν κιβωτὸν ἐκέλευσεν ὁ προφήτης χρηματισμοῦ γενηθέντος αὐτῷ συνακολουθεῖν· ὡς δὲ ἐξῆλθεν εἰς τὸ ὄρος, οὗ ὁ Μωυσῆς ἀναβὰς ἐθεάσατο τὴν τοῦ θεοῦ κληρονομίαν. 5 καὶ ἐλθὼν ὁ Ιερεμιας εὗρεν οἶκον ἀντρώδη καὶ τὴν σκηνὴν καὶ τὴν κιβωτὸν καὶ τὸ θυσιαστήριον τοῦ θυμιάματος εἰσήνεγκεν ἐκεῖ καὶ τὴν θύραν ἐνέφραξεν. 6 καὶ προσελθόντες τινὲς τῶν συνακολουθούντων ὥστε ἐπισημάνασθαι τὴν ὁδὸν καὶ οὐκ ἐδυνήθησαν εὑρεῖν. 7 ὡς δὲ ὁ Ιερεμιας ἔγνω, μεμψάμενος αὐτοῖς εἶπεν ὅτι Καὶ ἄγνωστος ὁ τόπος ἔσται, ἕως ἂν συναγάγῃ ὁ θεὸς ἐπισυναγωγὴν τοῦ λαοῦ καὶ ἵλεως γένηται· 8 καὶ τότε ὁ κύριος ἀναδείξει ταῦτα, καὶ ὀφθήσεται ἡ δόξα τοῦ κυρίου καὶ ἡ νεφέλη, ὡς ἐπὶ Μωυσῇ ἐδηλοῦτο, ὡς καὶ ὁ Σαλωμων ἠξίωσεν ἵνα ὁ τόπος καθαγιασθῇ μεγάλως. 9 διεσαφεῖτο δὲ καὶ ὡς σοφίαν ἔχων ἀνήνεγκεν θυσίαν ἐγκαινισμοῦ καὶ τῆς τελειώσεως τοῦ ἱεροῦ. 10 καθὼς καὶ Μωυσῆς προσηύξατο πρὸς κύριον, καὶ κατέβη πῦρ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καὶ τὰ τῆς θυσίας ἐδαπάνησεν, οὕτως καὶ Σαλωμων προσηύξατο, καὶ καταβὰν τὸ πῦρ ἀνήλωσεν τὰ ὁλοκαυτώματα. 11 καὶ εἶπεν Μωυσῆς Διὰ τὸ μὴ βεβρῶσθαι τὸ περὶ τῆς ἁμαρτίας ἀνηλώθη. 12 ὡσαύτως καὶ ὁ Σαλωμων τὰς ὀκτὼ ἡμέρας ἤγαγεν. 13 ἐξηγοῦντο δὲ καὶ ἐν ταῖς ἀναγραφαῖς καὶ ἐν τοῖς ὑπομνηματισμοῖς τοῖς κατὰ τὸν Νεεμιαν τὰ αὐτὰ καὶ ὡς καταβαλλόμενος βιβλιοθήκην ἐπισυνήγαγεν τὰ περὶ τῶν βασιλέων βιβλία καὶ προφητῶν καὶ τὰ τοῦ Δαυιδ καὶ ἐπιστολὰς βασιλέων περὶ ἀναθεμάτων. 14 ὡσαύτως δὲ καὶ Ιουδας τὰ διαπεπτωκότα διὰ τὸν γεγονότα πόλεμον ἡμῖν ἐπισυνήγαγεν πάντα, καὶ ἔστιν παρ᾽ ἡμῖν· 15 ὧν οὖν ἐὰν χρείαν ἔχητε, τοὺς ἀποκομιοῦντας ὑμῖν ἀποστέλλετε. 16 Μέλλοντες οὖν ἄγειν τὸν καθαρισμὸν ἐγράψαμεν ὑμῖν· καλώς οὖν ποιήσετε ἄγοντες τὰς ἡμέρας. 17 ὁ δὲ θεὸς ὁ σώσας τὸν πάντα λαὸν αὐτοῦ καὶ ἀποδοὺς τὴν κληρονομίαν πᾶσιν καὶ τὸ βασίλειον καὶ τὸ ἱεράτευμα καὶ τὸν ἁγιασμόν, 18 καθὼς ἐπηγγείλατο διὰ τοῦ νόμου· ἐλπίζομεν γὰρ ἐπὶ τῷ θεῷ ὅτι ταχέως ἡμᾶς ἐλεήσει καὶ ἐπισυνάξει ἐκ τῆς ὑπὸ τὸν οὐρανὸν εἰς τὸν ἅγιον τόπον· ἐξείλατο γὰρ ἡμᾶς ἐκ μεγάλων κακῶν καὶ τὸν τόπον ἐκαθάρισεν. 19 Τὰ δὲ κατὰ τὸν Ιουδαν τὸν Μακκαβαῖον καὶ τοὺς τούτου ἀδελφοὺς καὶ τὸν τοῦ ἱεροῦ τοῦ μεγίστου καθαρισμὸν καὶ τὸν τοῦ βωμοῦ ἐγκαινισμὸν 20 ἔτι τε τοὺς πρὸς ᾿Αντίοχον τὸν ᾿Επιφανῆ καὶ τὸν τούτου υἱὸν Εὐπάτορα πολέμους 21 καὶ τὰς ἐξ οὐρανοῦ γενομένας ἐπιφανείας τοῖς ὑπὲρ τοῦ Ιουδαϊσμοῦ φιλοτίμως ἀνδραγαθήσασιν, ὥστε τὴν ὅλην χώραν ὀλίγους ὄντας λεηλατεῖν καὶ τὰ βάρβαρα πλήθη διώκειν, 22 καὶ τὸ περιβόητον καθ᾽ ὅλην τὴν οἰκουμένην ἱερὸν ἀνακομίσασθαι καὶ τὴν πόλιν ἐλευθερῶσαι καὶ τοὺς μέλλοντας καταλύεσθαι νόμους ἐπανορθῶσαι, τοῦ κυρίου μετὰ πάσης ἐπιεικείας ἵλεω γενομένου αὐτοῖς, 23 ὑπὸ ᾿Ιάσωνος τοῦ Κυρηναίου δεδηλωμένα διὰ πέντε βιβλίων πειρασόμεθα δι᾽ ἑνὸς συντάγματος ἐπιτεμεῖν. 24 συνορῶντες γὰρ τὸ χύμα τῶν ἀριθμῶν καὶ τὴν οὖσαν δυσχέρειαν τοῖς θέλουσιν εἰσκυκλεῖσθαι τοῖς τῆς ἱστορίας διηγήμασιν διὰ τὸ πλῆθος τῆς ὕλης 25 ἐφροντίσαμεν τοῖς μὲν βουλομένοις ἀναγινώσκειν ψυχαγωγίαν, τοῖς δὲ φιλοφρονοῦσιν εἰς τὸ διὰ μνήμης ἀναλαβεῖν εὐκοπίαν, πᾶσιν δὲ τοῖς ἐντυγχάνουσιν ὠφέλειαν. 26 καὶ ἡμῖν μὲν τοῖς τὴν κακοπάθειαν ἐπιδεδεγμένοις τῆς ἐπιτομῆς οὐ ῥᾴδιον, ἱδρῶτος δὲ καὶ ἀγρυπνίας τὸ πρᾶγμα, 27 καθάπερ τῷ παρασκευάζοντι συμπόσιον καὶ ζητοῦντι τὴν ἑτέρων λυσιτέλειαν οὐκ εὐχερές, ὅμως διὰ τὴν τῶν πολλῶν εὐχαριστίαν ἡδέως τὴν κακοπάθειαν ὑποίσομεν 28 τὸ μὲν διακριβοῦν περὶ ἑκάστων τῷ συγγραφεῖ παραχωρήσαντες, τὸ δὲ ἐπιπορεύεσθαι τοῖς ὑπογραμμοῖς τῆς ἐπιτομῆς διαπονοῦντες. 29 καθάπερ γὰρ τῆς καινῆς οἰκίας ἀρχιτέκτονι τῆς ὅλης καταβολῆς φροντιστέον, τῷ δὲ ἐγκαίειν καὶ Ζωγραφεῖν ἐπιχειροῦντι τὰ ἐπιτήδεια πρὸς διακόσμησιν ἐξεταστέον, οὕτως δοκῶ καὶ ἐπὶ ἡμῶν. 30 τὸ μὲν ἐμβατεύειν καὶ περίπατον ποιεῖσθαι λόγων καὶ πολυπραγμονεῖν ἐν τοῖς κατὰ μέρος τῷ τῆς ἱστορίας ἀρχηγέτῃ καθήκει· 31 τὸ δὲ σύντομον τῆς λέξεως μεταδιώκειν καὶ τὸ ἐξεργαστικὸν τῆς πραγματείας παραιτεῖσθαι τῷ τὴν μετάφρασιν ποιουμένῳ συγχωρητέον. 32 ἐντεῦθεν οὖν ἀρξώμεθα τῆς διηγήσεως τοῖς προειρημένοις τοσοῦτον ἐπιζεύξαντες· εὔηθες γὰρ τὸ μὲν πρὸ τῆς ἱστορίας πλεονάζειν, τὴν δὲ ἱστορίαν ἐπιτεμεῖν.

3

III. Enganîro kuli Heliyodori

Heliyodori aja e Yeruzalemu

1 Amango abantu b’omu cishagala citagatifu bali n’omurhûla munene bwe­nêne, banakazagishimba boshi amarhegeko bwinja bwinja erhi bushiru bw’omudâhwa Oniyasi burhuma, na kulya ashombaga amabi; 2 ciru n’abami b’ecihugo bakazikuza ahôla hantu hatagatifu omu kurhumayo ensholôlo za ngasi lubero. 3 Ciru na Selekusi, mwami w’e Aziya akazagirhumayo oku birugu byage mpu bagulemwo ngasi byankanakwanana enterekêro. 4 Ci kwonene hanacizûka ndyalya nguma izîno Iyage ye Simoni w’omu bûko bwa Bilga, erhi ajira omukolo gw’okulanga aka-Nyamuzinda, anacilongôla n’omudâhwa mu­kulu oku biyerekire ecibuye cali omu lugo. 5 Ebwa kuba arhankahimire Oniyasi, akanya agenda emwa Apoloniyusi mugala wa Tarseya ye wali murhambo na musirika omu Sele-Sîriya n’omu Fenisiya. 6 Agendimuvuhûlira oku omu mbîko ya aka-Nyamuzinda muli obuhirhi mwandu n’oku ebijamwo nabyo biri binji, birhankagêrerwa kw’ebi bakolesa oku nterekêro n’oku kwanahashikana e­byôla byoshi bije omu maboko ga mwami. 7 Erhi aba amaja emunda mwami ali, amushambâlira kuli obwôla bugale nk’oku banamuganirira kwoshi, naye acishoga Heliyodori ye wali murhindisi mukulu w’ebirugu bya mwami, anaci­murhuma amuha irhegeko ly’okuyanka ebyôla birugu. 8 Heliyodori anacihira njira, aba nk’owajirhangula ebishagala by’e Sele-Sîriya ne Fenisiya n’obwo kwali kugendijira okwôla mwami amurhegekaga. 9 Heliyodori erhi ahika aha Yeruzalemu, omudâhwa mukulu w’olwôla lugo anacimuyankirira nka mwira. Okubundi arhondêra okushambâla ehi banamubwiraga, anamanyisa ecimu­dwirhe anadôsa erhi ko binali okwôla. 10 Omudâhwa mukulu amumanyisa oku ebiri omu mbîko biri by’abakana n’enfûzi, 11 oku ensaranga zirimwo ziri za Hi­rkani mugala wa Tobiya, muntu mukengwa bwenêne omu lugo n’oku obwôla bugale boshi bamubwiraga bwanahika omu mafundo magana anni ga nsaranga na mafundo magana abiri ga masholo. 12 Amumanyisa oku ciru na kandi kurhankahashikana okubabaza balya banacikubagira ahatagatifu h’aka-Nyamuzinda kakengwa omu igulu lyoshi.

Olugo lwashandabana

13 Ci kwone Heliyodori aderha oku liri irhegeko lya mwami, n’oku ezôla nsaranga zigwasirwe okuja omu mbîko ya mwami. 14 Erhi aba amatwa olusiku, agenda analaganya oku ashubigaluka ayishilola kurhi byabirage. Olugo lwanayumva amazibu manji bwenêne. 15 Abadâhwa banacifukamiriza embere z’oluhêrero erhi banayambirhe emyambalo yabo y’obudâhwa, banacirhondêra okushenga olya wajiraga irhegeko ly’okukazibiîa, mpu yene alangage ebyôla birugu bya bene biri omu mbîko. 16 Erhi omuntu analolaga oku busu bw’omudâhwa mukulu, anayumve alumirwe oku murhima bwenêne, bulya oku busu bwage bwali buzinzibîre kwakazag’imanyisa amalumwa gamuli omu­ rhima. 17 Okulembaguka kwage, oku omubiri gwage gwakazagigeramw’omusi­si, okwôla konene kwakazimanyisa ngasi wamulolakwo embaka zimuli emu­rhima. 18 Abantu b’omu luso boshi bakazishagamukira embuga barhenga omu nyumpa zabo mpu bagendisâlirira olugo lutagatifu oluli hofi h’okuhemukirwa n’okulogorherwa. 19 Abakazi, n’ebifuba birhube n’amasunzu bakashandabana omu njira; abananyere barho balya barhalisagija embuga bundi bakalibirhira omu mihango, abandi bakashonera oku bizimbêro by’enyumpa n’abandi bage­ndikahengûliza omu rhubonezo. 20 Boshi n’amaboko bagalambûlire emalunga, bakazishenga n’emirenge. 21 Okwôla kufukamiriza kw’olubaga n’okwôla kula­ka kw’omudâhwa mukulu kwakajira abantu boshi bwonjo. 22 Agôla mango Abayahudi bakazishenga Nyamuzinda Ogala-byoshi mpu alange bwinja ebiru­gu byabikiragwa omu mwage. 23 Heliyodori naye erhi ali ayukiriza omuhigu gwa mwami.

Heliyodori ahanwa

24 Ciru anali akola ali hofi n’embîko haguma n’abalanzi bage, amango Nyakasane w’emirhwe olya orhegeka ebintu byoshi, àciyêrekanaga n’obuole­ke bunene, kuhika ngasi boshi banacishomagya okuja ahôla, bakalâmbikwa o­kw’idaho n’emisi ya Nyakasane, barhungwa n’entemu n’obôba bunene. 25 Omu masu gabo banacibona eciterusi cishonyirwekwo n’omusirika w’ecôbà, ajagali­re ebyage by’obusirika; cirya citerusi canacîmoga, cahamira emunda Heliyodo­ri ali, canacimubanda emigegere y’emalanga yombi. Olya ntwâli w’omusirika wali oku citerusi ali abonekine nk’oyambirhe emirasano y’amasholo. 26 Na muli agôla mango, bana babirhi ba misole, barhunu-rhunu, banacimubonekera, bakazilangashana nk’izûba n’emyambalo yabo yali minjinja bwenêne; bombi bamugorha eburhambi n’ebundi, barhangira okumushûrha emikoba burhahusà, bamushurha empimbo zirhankaganjwa. 27 Heliyodori anacicilunda o­kw’idaho na halya honènè olubwibwi lwamuja omu masu. Bamulengeza bana­ cimuhira oku nkunda-baniha. 28 Ntyôla oyôla muntu wayishaga aharhîre ebwa nyumpa y’obuhirhi gwarhi yene, owayishag’abalagazize n’engabo nyinji y’abalanzi, baja bamujaga-jaga, bulya arhankacihashire okucilengeza yenene: ayêrekana ntyôla obuhashe bwa Nyamuzinda.

29 Agôla mango alambikagwa oku idabo n’emisi ya Nyakasane, alikola ali kaduma, arhacigwerhe ciru na bulangalire ciru n’abandi ankacicîkubagira. 30 Abayahudi bohe bakavuga Nyamuzinda omunkwa ye wakuzagya yene aha­ntu hatagatifu hage, n’aka-Nyamuzinda kali kamayunjula bwôba n’amatumu, kahinduka hantu ha busîme n’omwishingo erhi okwôla Nyamuzinda aciyêreka­naga kurhuma. 31 Ho na halya, baguma omu bira ba Heliyodori, barhangira okuyinginga omudâhwa Oniyasi mpu ashenga Ogala-byoshi ashubizibuhya oyoôla oli hofi h’okurhengamw’omûka.

32 Naye omudâhwa mukulu, omu kuyôboha mpu mwami akacikêbwa mpu nkaba hali Abayahudi bakemerine omwambali banamuyîrha, okwôla kwa­rhuma ashenga mpu oyo muntu afume. 33 Oku acidwirhe ahâna enterekêro y’okuhûna obwonjo, balya barhabana babirhi bali bayambirhe emyambalo eshushine, bashubibonekera Heliyodori banacimubwira kandi bwimanga mpu: «Okazivuga omunkwa bwenêne emunda omudâhwa mukulu Oniyasi ali, bulya ye orhumire Nyamuzinda akushubiza akalamo. 34 Kuli we wenene, okwôla Nyamuzinda anakurhimbaga okw’idaho, agende oje wamanyisamwo emw’aba­ndi boshi obuhashe bwa Nyamuzinda Ogala-byoshi.» Oku bayusiderha ntyôla bahirigirha.

Heliyodori aciyunjuza

35 Heliyodori anacirherekêra Nyamuzinda, analaganana endagâno nnene e­mw’olya wamuhâga akalamo; okubundi erhi aba amayankirira Oniyasi bwinja, boshi n’engabo yage banacishubira emunda mwami ali. 36 Akanya aja amanyisa emw’abantu boshi emikolo minja ya Nyamuzinda Mukulu anabonaga omu masu gage. 37 Erhi mwami acidôsa Heliyodori muntu ndi abwine okwanine okurhumwa e Yeruzalemu, naye amushuza erhi: « 38 Akaba ogwerhe omusho­mbanyi nisi erhi owundi walonza okulenganya obwami bwawe onamurhume eyo munda, anagaluka erhi bamamushurha emikoba, akaba ankagaluka; bu­lyala eyôla munda eri emisi ya Nyamuzinda w’okunali. »39 Olya obà omu mpi­ngu ye obà ahôla, ye onakabafungira; abâja yo n’emihigo migalugalu anaba­ tyabule anabaherêrekeze».» 40 Kwo byabire ntyo oku myanzi ya Heliyodori n’embîko y’ebirugu bitagatifu.

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Βʹ 3

1 Τῆς ἁγίας πόλεως κατοικουμένης μετὰ πάσης εἰρήνης καὶ τῶν νόμων ὅτι κάλλιστα συντηρουμένων διὰ τὴν Ονιου τοῦ ἀρχιερέως εὐσέβειάν τε καὶ μισοπονηρίαν 2 συνέβαινεν καὶ αὐτοὺς τοὺς βασιλεῖς τιμᾶν τὸν τόπον καὶ τὸ ἱερὸν ἀποστολαῖς ταῖς κρατίσταις δοξάζειν 3 ὥστε καὶ Σέλευκον τὸν τῆς ᾿Ασίας βασιλέα χορηγεῖν ἐκ τῶν ἰδίων προσόδων πάντα τὰ πρὸς τὰς λειτουργίας τῶν θυσιῶν ἐπιβάλλοντα δαπανήματα. 4 Σιμων δέ τις ἐκ τῆς Βενιαμιν φυλῆς προστάτης τοῦ ἱεροῦ καθεσταμένος διηνέχθη τῷ ἀρχιερεῖ περὶ τῆς κατὰ τὴν πόλιν ἀγορανομίας· 5 καὶ νικῆσαι τὸν Ονιαν μὴ δυνάμενος ἦλθεν πρὸς ᾿Απολλώνιον Θαρσεου τὸν κατ᾽ ἐκεῖνον τὸν καιρὸν Κοίλης Συρίας καὶ Φοινίκης στρατηγὸν 6 καὶ προσήγγειλεν περὶ τοῦ χρημάτων ἀμυθήτων γέμειν τὸ ἐν Ιεροσολύμοις γαζοφυλάκιον ὥστε τὸ πλῆθος τῶν διαφόρων ἀναρίθμητον εἶναι, καὶ μὴ προσήκειν αὐτὰ πρὸς τὸν τῶν θυσιῶν λόγον, εἶναι δὲ δυνατὸν ὑπὸ τὴν τοῦ βασιλέως ἐξουσίαν πεσεῖν ταῦτα. 7 συμμείξας δὲ ὁ ᾿Απολλώνιος τῷ βασιλεῖ περὶ τῶν μηνυθέντων αὐτῷ χρημάτων ἐνεφάνισεν· ὁ δὲ προχειρισάμενος ῾Ηλιόδωρον τὸν ἐπὶ τῶν πραγμάτων ἀπέστειλεν δοὺς ἐντολὰς τὴν τῶν προειρημένων χρημάτων ἐκκομιδὴν ποιήσασθαι. 8 εὐθέως δὲ ὁ ῾Ηλιόδωρος ἐποιεῖτο τὴν πορείαν, τῇ μὲν ἐμφάσει ὡς τὰς κατὰ Κοίλην Συρίαν καὶ Φοινίκην πόλεις ἐφοδεῦσαι, τῷ πράγματι δὲ τὴν τοῦ βασιλέως πρόθεσιν ἐπιτελεῖν. 9 παραγενηθεὶς δὲ εἰς Ιεροσόλυμα καὶ φιλοφρόνως ὑπὸ τοῦ ἀρχιερέως τῆς πόλεως ἀποδεχθεὶς ἀνέθετο περὶ τοῦ γεγονότος ἐμφανισμοῦ, καὶ τίνος ἕνεκεν πάρεστιν διεσάφησεν· ἐπυνθάνετο δὲ εἰ ταῖς ἀληθείαις ταῦτα οὕτως ἔχοντα τυγχάνει. 10 τοῦ δὲ ἀρχιερέως ὑποδείξαντος παρακαταθήκας εἶναι χηρῶν τε καὶ ὀρφανῶν, 11 τινὰ δὲ καὶ ῾Υρκανοῦ τοῦ Τωβιου σφόδρα ἀνδρὸς ἐν ὑπεροχῇ κειμένου— οὕτως ἦν διαβάλλων ὁ δυσσεβὴς Σιμων—, τὰ δὲ πάντα ἀργυρίου τετρακόσια τάλαντα, χρυσίου δὲ διακόσια· 12 ἀδικηθῆναι δὲ τοὺς πεπιστευκότας τῇ τοῦ τόπου ἁγιωσύνῃ καὶ τῇ τοῦ τετιμημένου κατὰ τὸν σύμπαντα κόσμον ἱεροῦ σεμνότητι καὶ ἀσυλίᾳ παντελῶς ἀμήχανον εἶναι. 13 ὁ δὲ ῾Ηλιόδωρος, δι᾽ ἃς εἶχεν βασιλικὰς ἐντολάς, πάντως ἔλεγεν εἰς τὸ βασιλικὸν ἀναλημπτέα ταῦτα εἶναι. 14 ταξάμενος δὲ ἡμέραν εἰσῄει τὴν περὶ τούτων ἐπίσκεψιν οἰκονομήσων· ἦν δὲ οὐ μικρὰ καθ᾽ ὅλην τὴν πόλιν ἀγωνία. 15 οἱ δὲ ἱερεῖς πρὸ τοῦ θυσιαστηρίου ἐν ταῖς ἱερατικαῖς στολαῖς ῥίψαντες ἑαυτοὺς ἐπεκαλοῦντο εἰς οὐρανὸν τὸν περὶ παρακαταθήκης νομοθετήσαντα τοῖς παρακαταθεμένοις ταῦτα σῶα διαφυλάξαι. 16 ἦν δὲ ὁρῶντα τὴν τοῦ ἀρχιερέως ἰδέαν τιτρώσκεσθαι τὴν διάνοιαν· ἡ γὰρ ὄψις καὶ τὸ τῆς χρόας παρηλλαγμένον ἐνέφαινεν τὴν κατὰ ψυχὴν ἀγωνίαν· 17 περιεκέχυτο γὰρ περὶ τὸν ἄνδρα δέος τι καὶ φρικασμὸς σώματος, δι᾽ ὧν πρόδηλον ἐγίνετο τοῖς θεωροῦσιν τὸ κατὰ καρδίαν ἐνεστὸς ἄλγος. 18 ἔτι δὲ ἐκ τῶν οἰκιῶν ἀγεληδὸν ἐξεπήδων ἐπὶ πάνδημον ἱκετείαν διὰ τὸ μέλλειν εἰς καταφρόνησιν ἔρχεσθαι τὸν τόπον. 19 ὑπεζωσμέναι δὲ ὑπὸ τοὺς μαστοὺς αἱ γυναῖκες σάκκους κατὰ τὰς ὁδοὺς ἐπλήθυνον· αἱ δὲ κατάκλειστοι τῶν παρθένων, αἱ μὲν συνέτρεχον ἐπὶ τοὺς πυλῶνας, αἱ δὲ ἐπὶ τὰ τείχη, τινὲς δὲ διὰ τῶν θυρίδων διεξέκυπτον· 20 πᾶσαι δὲ προτείνουσαι τὰς χεῖρας εἰς τὸν οὐρανὸν ἐποιοῦντο τὴν λιτανείαν· 21 ἐλεεῖν δ᾽ ἦν τὴν τοῦ πλήθους παμμιγῆ πρόπτωσιν τήν τε τοῦ μεγάλως ἀγωνιῶντος ἀρχιερέως προσδοκίαν. 22 οἱ μὲν οὖν ἐπεκαλοῦντο τὸν παγκρατῆ κύριον τὰ πεπιστευμένα τοῖς πεπιστευκόσιν σῶα διαφυλάσσειν μετὰ πάσης ἀσφαλείας. 23 ὁ δὲ ῾Ηλιόδωρος τὸ διεγνωσμένον ἐπετέλει. 24 αὐτόθι δὲ αὐτοῦ σὺν τοῖς δορυφόροις κατὰ τὸ γαζοφυλάκιον ἤδη παρόντος ὁ τῶν πνευμάτων καὶ πάσης ἐξουσίας δυνάστης ἐπιφάνειαν μεγάλην ἐποίησεν ὥστε πάντας τοὺς κατατολμήσαντας συνελθεῖν καταπλαγέντας τὴν τοῦ θεοῦ δύναμιν εἰς ἔκλυσιν καὶ δειλίαν τραπῆναι· 25 ὤφθη γάρ τις ἵππος αὐτοῖς φοβερὸν ἔχων τὸν ἐπιβάτην καὶ καλλίστῃ σαγῇ διακεκοσμημένος, φερόμενος δὲ ῥύδην ἐνέσεισεν τῷ ῾Ηλιοδώρῳ τὰς ἐμπροσθίους ὁπλάς· ὁ δὲ ἐπικαθήμενος ἐφαίνετο χρυσῆν πανοπλίαν ἔχων. 26 ἕτεροι δὲ δύο προσεφάνησαν αὐτῷ νεανίαι τῇ ῥώμῃ μὲν ἐκπρεπεῖς, κάλλιστοι δὲ τὴν δόξαν, διαπρεπεῖς δὲ τὴν περιβολήν, οἳ καὶ περιστάντες ἐξ ἑκατέρου μέρους ἐμαστίγουν αὐτὸν ἀδιαλείπτως πολλὰς ἐπιρριπτοῦντες αὐτῷ πληγάς. 27 ἄφνω δὲ πεσόντα πρὸς τὴν γῆν καὶ πολλῷ σκότει περιχυθέντα συναρπάσαντες καὶ εἰς φορεῖον ἐνθέντες 28 τὸν ἄρτι μετὰ πολλῆς παραδρομῆς καὶ πάσης δορυφορίας εἰς τὸ προειρημένον εἰσελθόντα γαζοφυλάκιον ἔφερον ἀβοήθητον ἑαυτῷ καθεστῶτα φανερῶς τὴν τοῦ θεοῦ δυναστείαν ἐπεγνωκότες. 29 καὶ ὁ μὲν διὰ τὴν θείαν ἐνέργειαν ἄφωνος καὶ πάσης ἐστερημένος ἐλπίδος καὶ σωτηρίας ἔρριπτο, 30 οἱ δὲ τὸν κύριον εὐλόγουν τὸν παραδοξάζοντα τὸν ἑαυτοῦ τόπον, καὶ τὸ μικρῷ πρότερον δέους καὶ ταραχῆς γέμον ἱερὸν τοῦ παντοκράτορος ἐπιφανέντος κυρίου χαρᾶς καὶ εὐφροσύνης ἐπεπλήρωτο. 31 ταχὺ δέ τινες τῶν τοῦ ῾Ηλιοδώρου συνήθων ἠξίουν τὸν Ονιαν ἐπικαλέσασθαι τὸν ὕψιστον καὶ τὸ ζῆν χαρίσασθαι τῷ παντελῶς ἐν ἐσχάτῃ πνοῇ κειμένῳ. 32 ὕποπτος δὲ γενόμενος ὁ ἀρχιερεὺς μήποτε διάλημψιν ὁ βασιλεὺς σχῇ κακουργίαν τινὰ περὶ τὸν ῾Ηλιόδωρον ὑπὸ τῶν Ιουδαίων συντετελέσθαι προσήγαγεν θυσίαν ὑπὲρ τῆς τοῦ ἀνδρὸς σωτηρίας. 33 ποιουμένου δὲ τοῦ ἀρχιερέως τὸν ἱλασμὸν οἱ αὐτοὶ νεανίαι πάλιν ἐφάνησαν τῷ ῾Ηλιοδώρῳ ἐν ταῖς αὐταῖς ἐσθήσεσιν ἐστολισμένοι καὶ στάντες εἶπον Πολλὰς Ονια τῷ ἀρχιερεῖ χάριτας ἔχε, διὰ γὰρ αὐτόν σοι κεχάρισται τὸ ζῆν ὁ κύριος· 34 σὺ δὲ ἐξ οὐρανοῦ μεμαστιγωμένος διάγγελλε πᾶσι τὸ μεγαλεῖον τοῦ θεοῦ κράτος. ταῦτα δὲ εἰπόντες ἀφανεῖς ἐγένοντο. 35 ὁ δὲ ῾Ηλιόδωρος θυσίαν ἀνενέγκας τῷ κυρίῳ καὶ εὐχὰς μεγίστας εὐξάμενος τῷ τὸ ζῆν περιποιήσαντι καὶ τὸν Ονιαν ἀποδεξάμενος ἀνεστρατοπέδευσεν πρὸς τὸν βασιλέα. 36 ἐξεμαρτύρει δὲ πᾶσιν ἅπερ ἦν ὑπ᾽ ὄψιν τεθεαμένος ἔργα τοῦ μεγίστου θεοῦ. 37 τοῦ δὲ βασιλέως ἐπερωτήσαντος τὸν ῾Ηλιόδωρον ποῖός τις εἴη ἐπιτήδειος ἔτι ἅπαξ διαπεμφθῆναι εἰς Ιεροσόλυμα, ἔφησεν 38 Εἴ τινα ἔχεις πολέμιον ἢ πραγμάτων ἐπίβουλον, πέμψον αὐτὸν ἐκεῖ, καὶ μεμαστιγωμένον αὐτὸν προσδέξῃ, ἐάνπερ καὶ διασωθῇ, διὰ τὸ περὶ τὸν τόπον ἀληθῶς εἶναί τινα θεοῦ δύναμιν· 39 αὐτὸς γὰρ ὁ τὴν κατοικίαν ἐπουράνιον ἔχων ἐπόπτης ἐστὶν καὶ βοηθὸς ἐκείνου τοῦ τόπου καὶ τοὺς παραγινομένους ἐπὶ κακώσει τύπτων ἀπολλύει. 40 καὶ τὰ μὲν κατὰ ῾Ηλιόδωρον καὶ τὴν τοῦ γαζοφυλακίου τήρησιν οὕτως ἐχώρησεν.

4

IV. Oniyasi alega Simoni e bwami

Obubi bwa Simoni w’endyalya

1 Olya Simoni walilonza okusherêza ebirugu n’ecihugo aja aderha binwa bi­nji bigalugalu kuli Oniyasi mpu yene walibuzagya Heliyodori mpu na ngasi mabi abwine goshi Oniyasi wamujiriraga go. 2 Ojirira olugo lwage aminja. omulanzi wa bene wabo, omuntu oshimba amarhegeko bwinja oyôla muntu aba ye derhwa nyankola-maligo. 3 Eyôla nshombo yakula bwenêne kuhika abira ba Simoni barhondêra okujayîrha abandi bantu. 4 Oku bundi Oniyasi erhi abona oku eyôla nshombo y’okukaziyôrha barhalikine, n’erhi abona oku Apo­loniyusi ntwâli omu basirika, ye wanarhambulaga e Sele-Sîriyasi n’e Fenisiya oku naye adwirhe ashonza eyo ntambala, anali arhuma obucibone bwa Simoni, ayimuka aja emunda mwami ali. 5 Arhayijiraga kwa kulonza okukoza bene wabo ci oku bunguke bwa boshi, na bwa ngasi muguma omu lubaga. 6 Bulya amabona oku akaba mwami arhatwiri olwo lubanja, ntakwo omurhûla gwa­ nkabonekana na kandi Simoni arhaderhaga mpu aleka isirhe lyage.

Omudâhwa mukulu Yasoni alerha enkomedu y’Abagereki

7 Ci kwone erhi Selekusi aba amafà, Antiyokusi wakazagiderhwa Epifani amayîma omu byage. Yasoni mwene wabo Oniyasi, acihà obudâhwa bukulu. 8 Omu kushambâla boshi na mwami, amulaganya magerha igana na makumi galindarhu ga marhale na gandi makumi gali munani garhengaga handi handi. 9 Analaganya oku ayushûla agandi igana na makumi arhanu nka bamuyemerire mpu ayûbakise oku buhashe bwage yenene, engo y’olurhambà, anajirise omu­balè gw’olubaga lwoshi. 10 Erhi mwami aba amayemêrera Yasoni okurhôla o­bwôla buhashe, caligumiza arhondêra engeso z’abagreki. 11 Akûla emilagi mwami ali amahà Abayahudi oku bwonjo bwage, omu kusengererwa na Yowa­ne ishe wa Epolemi olya warhumagwa bugo mpu agendinywâna n’Abaroma; n’erhi (Yasoni) aba amakûla amarhegeko gayerekire akanwa ka Nnâmahanga, arhondêra okuhiraho bundi-bundi burhegesi burhalingânini n’oburhegesi bwa Nnâmahanga. 12 Ciru asîma okuyûbaka engo y’amashigwe omu marhambi g’A­kropoli akaz’ihiramwo abana b’emisole, n’abandi bali bana b’abagale mulibo bakazijamwo banayambirhe ensirha. 13 Engeso z’obugereki zagandâza bweneêne, n’abantu balalikira ezôla ngeso zarhengaga handi erhi bubi bw’oyôla Yaso­ni burhuma, owabaga ncuku ahali h’okuba mudâhwa mukulu. 14 Abadâhwa barhacibaga na bushiru buci omu kurhumikira oluhêrero, kandi erhi baba bama­lekêrera eby’oburherekêre, bakaziharhira ebwa masharha g’okusîmisa omubi­ri, bakacifinja bwône kwône okuja oku masharha gahanzìbwe n’amarhegeko ngasi kuyumva emishekera y’omurhondêro gw’ago masharha magalugalu. 15 Bajandika omurhima gw’obuzigire baba bukuze bw’Abagereki bakola baha­rhire. 16 Okwôla kwarhuma babona mazibu manji ciru n’emwa balya balonza-gya okuyiga obwôrhere bw’okubashusha lwoshi, mwakarhenga banji babasho­mba n’okubarhindibuza. 17 Bulya omuntu arhankakazivuna amarhegeko ga Nnâmahanga buzira kuhanwa; okwôla rhukolaga rhwakubona omu byakuliki­ra. 18 Oku bali bacisîmisa aha Tiri n’amasharha ga ngasi myaka irhanu, na mwami anayishirilola kuli ago masharha, 19 olya mugalugalu Yasoni anaci­rhuma abaja kuli ago masharha bakazag’iderhwa banya Yeruzalemu bambali b’Antiyokusi. Bali badwirhe milengo magana asharhu ya nsaranga y’oku­rherekêra Heraklesi. Ci kwône abali bazidwirhe bahiga mpu ezôla nsaranga zi­rhakolesibagwa oku kurherekêra, ko kurhankanashinganine ci mpu zikolesi­ bwe oku gandi malagirire. 20 Ntyôla erya milengo magana asharhu yalirhumi­rwe n’owayigoshôlaga mpu ehânwe omu nterekêro y’okukuza Heraklesi yakolesibwa oku kuyûbaka obwarho bw’amatabâro, oku bulyo bwa balya bayi­dwirhe.

Antiyokusi-Epifani ayankirirwa aha Yeruzalemu

21 Ntyo Apoloniyusi mwene Meneste, anacirhumwa e Misiri oku buhya bwa mwami Filometro, Antiyokusi anaciyumva oku oyôla mwami arhasîma obu­rhegesi bwage, alonza okucilanga kuli ye anacija e Yope n’e Yeruzalemu. 22 Anaciyankirirwa bwinjinja na Yasoni n’ab’omu lugo lwoshi, bamuyankirira omu lugo n’ebimole omu karhî k’ebihôgêro. Enyuma ly’aho, arhuma e ngabo yage omu Fenisiya.

Menelasi aba mudâhwa mukulu

23 Myaka isharhu yanacigera, Yasoni anacirhuma Menelasi mwene wabo o­lya Simoni rhudesire enyanya mpu agendirhûla ensaranga ebwami, anamanyise emihigo arhôzire oku bintu bya duba duba. 24 Ci Mendasi acìrhonêsa yenene e­munda mwami ali, amukuza, anacicîsengerera obudâhwa bukulu, ahyûla alu­shîsa Yasoni, ageza milengo magana asharhu ga marhale. 25 Agôla mango ayiîshaga adwirhe omuhigo gwa mwami, anaciyîrukira e Yeruzalemu ci arhali a­gwerhe bici byankamukengêsa nka mudâhwa, arhaligwerhe bindi bici okuleka omurhima gw’ecishumûsi n’omurhima guli nka gwa nsimba y’erubala. 26 Ntyôla Yasoni wakulaga mwene wabo oku ntebe, naye yenene owundi amuyimûla, ayumva akola asêzibwe okuyakira emwa ba Amoniti. 27 Menelasi anacirhôla obuhashe ci kulya kuba arhakag’ilyûla emyenda alaganyagya mwami. 28 N’obwo Sostrati akazagimukengeza yo, oyôla ye warhegekaga e Akropoli, ye wanali ohirwe omukolo gw’okuja ohongêsa eby’oku mburho, bombi oku bana­li babirhi banacihamagalwa emwa mwami. 29 Menelasi asiga omulumuna Lisi­maki mpu amuyîmangire nka mudâhwa mukulu, naye Sostrati asiga Kratesi murhambo w’e Cipro.

Olufu lwa Oniyasi

30 Kuli okwo, k’abantu b’eTarsi n’ab’eMalo barhazukamwo akavulindi bu­lya ebyôla bishagala oku binali bibirhi byali erhi byahâbirwe Antiyokisi muso­lomi wa mwami. 31 Mwami anacikanya mpu akola agendizimiza ezôla mbaka, agenda erhi amanasiga Andronika nka mugombozi wage, ali muguma w’omu barhambo bage bakulu. 32 Menelasi erhi abona oku amango gamubêrire minja akanya ajizimba orhubindi rhw’amasholo agendirhuà Andronika ajiguliza o­rhundi e Tiri n’omu bindi bishagala bya bofi. 33 Erhi Oniyasi ayumva bwinja bwinja oku kwo byabire ntyôla, amurhumira ebinwa by’okumulongoza. ci erhi amanarhang’iyâkira omu irungu, e Dafne hofi n’e Antiyokiya. 34 Kuli okwôla Menelasi anacirhôla Andronika amuhêka mahwe amubwira mpu ayîrhr Oniyasi. Andronika ajilonza Oniyasi amurhwesa ebinwa by’obunywesi, amuhà oku­ boko kulyo analahira ibango, na ciru akaba bali bacìkebirwe ye bwenêne, ku­rharbumaga arharheba Oniyasi arhenga mulya ali acîfulisire, na bona balya oku barhengamwo, amuyîrha buzira kucikengêra ibango analahiraga. 35 Arhali bayabudi bonene, ci na bandi bantu banji bwenêne b’omu mashanja balumirwe n’olwo lufu lurhashingânini lwa bene olwo.

36 N’erhi mwami arhenga e Silîsiya, Abayahudi boshi na ngasi bagreki ba­rhasîmaga okuyîrhwa kwa bene okwôla, baja emunda mwami ali, banacimu­shambâlira kurhi Oniyasi anafâga. 37 Antiyokusi alumwa bwenêne omu mu­rima, obwonjo bwamugwarha, avugumula emirenge erhi akengêra obwirho­nzi n’olugendo lwinja lwa nyakufà. 38 Omu burhe bunene, arhegeka mpu bakûle Andronika omwambalo gwage gw’akaduku, asharhangula emyambalo yage, n’erhi aba amamuzungulusa omu lugo loshi, halyâla anayirhiraga Oniyasie, naye amukubunguliza ahôla ho na nnènè.

Entumba yakuba Lisimaki

39 Ka muli agôla mango, emyanzi myanzi erhaja yagera omu cihugo oku hali obushambo bujizirwe na Lisimaki omu cihugo mpu bayumvanya boshi na Menelasi. Olubaga erhi luyumva okwôla lwakunira bwenêne kuli Lisimaki ci e­rhi na rhulugu rhunji rhwa masholo rhwamashandala eyi n’eyi. 40 Erhi abona oku abantu boshi bakola bamumanyanyirekwo erhi burhe burhuma, Lisimaki arhôla amatumu na bantu hofi bihumbi bisharhu batula entambala erhi na Auranosi ali akola mukulu ci erhi na mpangaza. 41 Ci erhi abantu bamanya okôla Lisimaki abarhabâlîre, baguma barhôla amabuye abandi barhôla ebihi­mbi by’emirhi, abandi barhôla oluvuf lwanali ahôla babibanda eyi n’eyi kuli ba­lya bantu ba Lisimaki. 42 Babahazamwo banji abandi bayagalika, abasigalaga bayâka na nyakujira isakrilego yenene bamuyîrhira hofi h’enyumpa y’embîko.

Menelasi ahyûla anababalirwa.

43 Kuli ebyo byoshi, Menelasi bamuhêka lubanja. 44 Erhi mwami aja e Tiri, bantu basharhu barhumirwe n’abashamuka b’e kagombe baj’imuyandika. 45 E­rhi abona oku amayâga, Menelasi aj’ilaganya Ptolemeyo mugala wa Dorimeni oku amuha nsaranga nyinji akagend’imuyingingira mwami. 46 Ptolemeyo erhi aba amahêka mwami ebwa muhango munene, baba nka kula abantu barhôla ehy’embohôlolo, mwani ahindula omuhigo gwage. 47 Mwami alìka Menelasi mpo nta cibi alikwo, n’obwôla ye wadwirhe ebyo byoshi, ye nyakuhenya amaligo. Obwo abali mushobesire boshi batwirwa okufa n’obwo bali bêru­ kweru n’obôla bacisambaga rhinga ciru n’oli nka ba-Sitea bakabalesire bacige­ndere bêru kweru. 48 N’abantu bahanaga obuzine bwabo lugo lurhuma, n’olu­ baga n’ebintu bitagatifu, bahâbwa ho na halya obuhane bwa busha busha. 49 N’okwôla Abanyatiri bonene omu kushologorhwa n’okufa kwa bene okôla, bahâna binji bwenêne by’okubisha abôla banyakufa. 50 Mendasi anaciyôrhera oku ntebe erhi kuziga birugu by’abarhambo kurhuma; aja ayushûka omu mabi anaba mushombanyi bwenêne w’abayûbakanwa cihugo ciguma.

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Βʹ 4

1 ῾Ο δὲ προειρημένος Σιμων ὁ τῶν χρημάτων καὶ τῆς πατρίδος ἐνδείκτης γεγονὼς ἐκακολόγει τὸν Ονιαν, ὡς αὐτός τε εἴη τὸν ῾Ηλιόδωρον ἐπισεσεικὼς καὶ τῶν κακῶν δημιουργὸς καθεστηκώς, 2 καὶ τὸν εὐεργέτην τῆς πόλεως καὶ τὸν κηδεμόνα τῶν ὁμοεθνῶν καὶ ζηλωτὴν τῶν νόμων ἐπίβουλον τῶν πραγμάτων ἐτόλμα λέγειν. 3 τῆς δὲ ἔχθρας ἐπὶ τοσοῦτον προβαινούσης ὥστε καὶ διά τινος τῶν ὑπὸ τοῦ Σιμωνος δεδοκιμασμένων φόνους συντελεῖσθαι, 4 συνορῶν ὁ Ονιας τὸ χαλεπὸν τῆς φιλονεικίας καὶ ᾿Απολλώνιον Μενεσθέως τὸν Κοίλης Συρίας καὶ Φοινίκης στρατηγὸν συναύξοντα τὴν κακίαν τοῦ Σιμωνος, 5 πρὸς τὸν βασιλέα διεκομίσθη οὐ γινόμενος τῶν πολιτῶν κατήγορος, τὸ δὲ σύμφορον κοινῇ καὶ κατ᾽ ἰδίαν παντὶ τῷ πλήθει σκοπῶν· 6 ἑώρα γὰρ ἄνευ βασιλικῆς προνοίας ἀδύνατον εἶναι τυχεῖν εἰρήνης ἔτι τὰ πράγματα καὶ τὸν Σιμωνα παῦλαν οὐ λημψόμενον τῆς ἀνοίας. 7 Μεταλλάξαντος δὲ τὸν βίον Σελεύκου καὶ παραλαβόντος τὴν βασιλείαν ᾿Αντιόχου τοῦ προσαγορευθέντος ᾿Επιφανοῦς ὑπενόθευσεν ᾿Ιάσων ὁ ἀδελφὸς Ονιου τὴν ἀρχιερωσύνην 8 ἐπαγγειλάμενος τῷ βασιλεῖ δι᾽ ἐντεύξεως ἀργυρίου τάλαντα ἑξήκοντα πρὸς τοῖς τριακοσίοις καὶ προσόδου τινὸς ἄλλης τάλαντα ὀγδοήκοντα. 9 πρὸς δὲ τούτοις ὑπισχνεῖτο καὶ ἕτερα διαγράφειν πεντήκοντα πρὸς τοῖς ἑκατόν, ἐὰν ἐπιχωρηθῇ διὰ τῆς ἐξουσίας αὐτοῦ γυμνάσιον καὶ ἐφηβεῖον αὐτῷ συστήσασθαι καὶ τοὺς ἐν Ιεροσολύμοις ᾿Αντιοχεῖς ἀναγράψαι. 10 ἐπινεύσαντος δὲ τοῦ βασιλέως καὶ τῆς ἀρχῆς κρατήσας εὐθέως πρὸς τὸν ῾Ελληνικὸν χαρακτῆρα τοὺς ὁμοφύλους μετέστησε. 11 καὶ τὰ κείμενα τοῖς Ιουδαίοις φιλάνθρωπα βασιλικὰ διὰ Ιωάννου τοῦ πατρὸς Εὐπολέμου τοῦ ποιησαμένου τὴν πρεσβείαν ὑπὲρ φιλίας καὶ συμμαχίας πρὸς τοὺς ῾Ρωμαίους παρώσας καὶ τὰς μὲν νομίμους καταλύων πολιτείας παρανόμους ἐθισμοὺς ἐκαίνιζεν. 12 ἀσμένως γὰρ ὑπ᾽ αὐτὴν τὴν ἀκρόπολιν γυμνάσιον καθίδρυσεν καὶ τοὺς κρατίστους τῶν ἐφήβων ὑποτάσσων ὑπὸ πέτασον ἤγαγεν. 13 ἦν δ᾽ οὕτως ἀκμή τις ῾Ελληνισμοῦ καὶ πρόσβασις ἀλλοφυλισμοῦ διὰ τὴν τοῦ ἀσεβοῦς καὶ οὐκ ἀρχιερέως ᾿Ιάσωνος ὑπερβάλλουσαν ἀναγνείαν 14 ὥστε μηκέτι περὶ τὰς τοῦ θυσιαστηρίου λειτουργίας προθύμους εἶναι τοὺς ἱερεῖς, ἀλλὰ τοῦ μὲν νεὼ καταφρονοῦντες καὶ τῶν θυσιῶν ἀμελοῦντες ἔσπευδον μετέχειν τῆς ἐν παλαίστρῃ παρανόμου χορηγίας μετὰ τὴν τοῦ δίσκου πρόσκλησιν, 15 καὶ τὰς μὲν πατρῴους τιμὰς ἐν οὐδενὶ τιθέμενοι, τὰς δὲ ῾Ελληνικὰς δόξας καλλίστας ἡγούμενοι. 16 ὧν καὶ χάριν περιέσχεν αὐτοὺς χαλεπὴ περίστασις, καὶ ὧν ἐζήλουν τὰς ἀγωγὰς καὶ καθ᾽ ἅπαν ἤθελον ἐξομοιοῦσθαι, τούτους πολεμίους καὶ τιμωρητὰς ἔσχον· 17 ἀσεβεῖν γὰρ εἰς τοὺς θείους νόμους οὐ ῥᾴδιον, ἀλλὰ ταῦτα ὁ ἀκόλουθος καιρὸς δηλώσει. 18 ᾿Αγομένου δὲ πενταετηρικοῦ ἀγῶνος ἐν Τύρῳ καὶ τοῦ βασιλέως παρόντος 19 ἀπέστειλεν ᾿Ιάσων ὁ μιαρὸς θεωροὺς ὡς ἀπὸ Ιεροσολύμων ᾿Αντιοχεῖς ὄντας παρακομίζοντας ἀργυρίου δραχμὰς τριακοσίας εἰς τὴν τοῦ ῾Ηρακλέους θυσίαν, ἃς καὶ ἠξίωσαν οἱ παρακομίζοντες μὴ χρῆσθαι εἰς θυσίαν διὰ τὸ μὴ καθήκειν, εἰς ἑτέραν δὲ καταθέσθαι δαπάνην. 20 ἔπεσε μὲν οὖν ταῦτα διὰ μὲν τὸν ἀποστείλαντα εἰς τὴν τοῦ ῾Ηρακλέους θυσίαν, ἕνεκεν δὲ τῶν παρακομιζόντων εἰς τὰς τῶν τριηρέων κατασκευάς. 21 ᾿Αποσταλέντος δὲ εἰς Αἴγυπτον ᾿Απολλωνίου τοῦ Μενεσθέως διὰ τὰ πρωτοκλίσια τοῦ Φιλομήτορος βασιλέως μεταλαβὼν ᾿Αντίοχος ἀλλότριον αὐτὸν τῶν αὐτοῦ γεγονέναι πραγμάτων τῆς καθ᾽ αὑτὸν ἀσφαλείας ἐφρόντιζεν· ὅθεν εἰς Ιοππην παραγενόμενος κατήντησεν εἰς Ιεροσόλυμα. 22 μεγαλομερῶς δὲ ὑπὸ τοῦ ᾿Ιάσωνος καὶ τῆς πόλεως ἀποδεχθεὶς μετὰ δᾳδουχίας καὶ βοῶν εἰσεδέχθη, εἶθ᾽ οὕτως εἰς τὴν Φοινίκην κατεστρατοπέδευσεν. 23 Μετὰ δὲ τριετῆ χρόνον ἀπέστειλεν ᾿Ιάσων Μενέλαον τὸν τοῦ προσημαινομένου Σιμωνος ἀδελφὸν παρακομίζοντα τὰ χρήματα τῷ βασιλεῖ καὶ περὶ πραγμάτων ἀναγκαίων ὑπομνηματισμοὺς τελέσοντα. 24 ὁ δὲ συσταθεὶς τῷ βασιλεῖ καὶ δοξάσας αὐτὸν τῷ προσώπῳ τῆς ἐξουσίας εἰς ἑαυτὸν κατήντησεν τὴν ἀρχιερωσύνην ὑπερβαλὼν τὸν ᾿Ιάσωνα τάλαντα ἀργυρίου τριακόσια. 25 λαβὼν δὲ τὰς βασιλικὰς ἐντολὰς παρεγένετο τῆς μὲν ἀρχιερωσύνης οὐδὲν ἄξιον φέρων, θυμοὺς δὲ ὠμοῦ τυράννου καὶ θηρὸς βαρβάρου ὀργὰς ἔχων. 26 καὶ ὁ μὲν ᾿Ιάσων ὁ τὸν ἴδιον ἀδελφὸν ὑπονοθεύσας ὑπονοθευθεὶς ὑφ᾽ ἑτέρου φυγὰς εἰς τὴν Αμμανῖτιν χώραν συνήλαστο. 27 ὁ δὲ Μενέλαος τῆς μὲν ἀρχῆς ἐκράτει, τῶν δὲ ἐπηγγελμένων τῷ βασιλεῖ χρημάτων οὐδὲν εὐτάκτει· 28 ποιουμένου δὲ τὴν ἀπαίτησιν Σωστράτου τοῦ τῆς ἀκροπόλεως ἐπάρχου, πρὸς τοῦτον γὰρ ἦν ἡ τῶν διαφόρων πρᾶξις· δι᾽ ἣν αἰτίαν οἱ δύο ὑπὸ τοῦ βασιλέως προσεκλήθησαν, 29 καὶ ὁ μὲν Μενέλαος ἀπέλιπεν τῆς ἀρχιερωσύνης διάδοχον Λυσίμαχον τὸν ἑαυτοῦ ἀδελφόν, Σώστρατος δὲ Κράτητα τὸν ἐπὶ τῶν Κυπρίων. 30 Τοιούτων δὲ συνεστηκότων συνέβη Ταρσεῖς καὶ Μαλλώτας στασιάζειν διὰ τὸ ᾿Αντιοχίδι τῇ παλλακῇ τοῦ βασιλέως ἐν δωρεᾷ δεδόσθαι. 31 θᾶττον οὖν ὁ βασιλεὺς ἧκεν καταστεῖλαι τὰ πράγματα καταλιπὼν τὸν διαδεχόμενον ᾿Ανδρόνικον τῶν ἐν ἀξιώματι κειμένων. 32 νομίσας δὲ ὁ Μενέλαος εἰληφέναι καιρὸν εὐφυῆ χρυσώματά τινα τῶν τοῦ ἱεροῦ νοσφισάμενος ἐχαρίσατο τῷ ᾿Ανδρονίκῳ καὶ ἕτερα ἐτύγχανεν πεπρακὼς εἴς τε Τύρον καὶ τὰς κύκλῳ πόλεις. 33ἃ καὶ σαφῶς ἐπεγνωκὼς ὁ Ονιας ἀπήλεγχεν ἀποκεχωρηκὼς εἰς ἄσυλον τόπον ἐπὶ Δάφνης τῆς πρὸς ᾿Αντιόχειαν κειμένης. 34 ὅθεν ὁ Μενέλαος λαβὼν ἰδίᾳ τὸν ᾿Ανδρόνικον παρεκάλει χειρώσασθαι τὸν Ονιαν· ὁ δὲ παραγενόμενος ἐπὶ τὸν Ονιαν καὶ πεισθεὶς ἐπὶ δόλῳ καὶ δεξιασθεὶς μεθ᾽ ὅρκων δοὺς δεξιάν, καίπερ ἐν ὑποψίᾳ κείμενος, ἔπεισεν ἐκ τοῦ ἀσύλου προελθεῖν, ὃν καὶ παραχρῆμα παρέκλεισεν οὐκ αἰδεσθεὶς τὸ δίκαιον. 35 δι᾽ ἣν αἰτίαν οὐ μόνον Ιουδαῖοι, πολλοὶ δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἐθνῶν ἐδείναζον καὶ ἐδυσφόρουν ἐπὶ τῷ τοῦ ἀνδρὸς ἀδίκῳ φόνῳ. 36 τοῦ δὲ βασιλέως ἐπανελθόντος ἀπὸ τῶν κατὰ Κιλικίαν τόπων ἐνετύγχανον οἱ κατὰ πόλιν Ιουδαῖοι συμμισοπονηρούντων καὶ τῶν ῾Ελλήνων ὑπὲρ τοῦ παρὰ λόγον τὸν Ονιαν ἀπεκτονῆσθαι. 37 ψυχικῶς οὖν ὁ ᾿Αντίοχος ἐπιλυπηθεὶς καὶ τραπεὶς ἐπὶ ἔλεος καὶ δακρύσας διὰ τὴν τοῦ μετηλλαχότος σωφροσύνην καὶ πολλὴν εὐταξίαν 38 καὶ πυρωθεὶς τοῖς θυμοῖς παραχρῆμα τὴν τοῦ ᾿Ανδρονίκου πορφύραν περιελόμενος καὶ τοὺς χιτῶνας περιρρήξας περιαγαγὼν καθ᾽ ὅλην τὴν πόλιν ἐπ᾽ αὐτὸν τὸν τόπον, οὗπερ τὸν Ονιαν ἠσέβησεν, ἐκεῖ τὸν μιαιφόνον ἀπεκόσμησεν τοῦ κυρίου τὴν ἀξίαν αὐτῷ κόλασιν ἀποδόντος. 39 Γενομένων δὲ πολλῶν ἱεροσυλημάτων κατὰ τὴν πόλιν ὑπὸ τοῦ Λυσιμάχου μετὰ τῆς τοῦ Μενελάου γνώμης καὶ διαδοθείσης ἔξω τῆς φήμης ἐπισυνήχθη τὸ πλῆθος ἐπὶ τὸν Λυσίμαχον χρυσωμάτων ἤδη πολλῶν διενηνεγμένων. 40 ἐπεγειρομένων δὲ τῶν ὄχλων καὶ ταῖς ὀργαῖς διεμπιπλαμένων καθοπλίσας ὁ Λυσίμαχος πρὸς τρισχιλίους κατήρξατο χειρῶν ἀδίκων προηγησαμένου τινὸς Αυρανου προβεβηκότος τὴν ἡλικίαν, οὐδὲν δὲ ἧττον καὶ τὴν ἄνοιαν· 41 συνιδόντες δὲ καὶ τὴν ἐπίθεσιν τοῦ Λυσιμάχου συναρπάσαντες οἱ μὲν πέτρους, οἱ δὲ ξύλων πάχη, τινὲς δὲ ἐκ τῆς παρακειμένης σποδοῦ δρασσόμενοι φύρδην ἐνετίνασσον εἰς τοὺς περὶ τὸν Λυσίμαχον· 42 δι᾽ ἣν αἰτίαν πολλοὺς μὲν αὐτῶν τραυματίας ἐποίησαν, τινὰς δὲ καὶ κατέβαλον, πάντας δὲ εἰς φυγὴν συνήλασαν, αὐτὸν δὲ τὸν ἱερόσυλον παρὰ τὸ γαζοφυλάκιον ἐχειρώσαντο. 43 περὶ δὲ τούτων ἐνέστη κρίσις πρὸς τὸν Μενέλαον. 44 καταντήσαντος δὲ τοῦ βασιλέως εἰς Τύρον ἐπ᾽ αὐτοῦ τὴν δικαιολογίαν ἐποιήσαντο οἱ πεμφθέντες τρεῖς ἄνδρες ὑπὸ τῆς γερουσίας. 45 ἤδη δὲ λελειμμένος ὁ Μενέλαος ἐπηγγείλατο χρήματα ἱκανὰ τῷ Πτολεμαίῳ Δορυμένους πρὸς τὸ πεῖσαι τὸν βασιλέα. 46 ὅθεν ἀπολαβὼν ὁ Πτολεμαῖος εἴς τι περίστυλον ὡς ἀναψύξοντα τὸν βασιλέα μετέθηκεν, 47 καὶ τὸν μὲν τῆς ὅλης κακίας αἴτιον Μενέλαον ἀπέλυσεν τῶν κατηγορημένων, τοῖς δὲ ταλαιπώροις, οἵτινες, εἰ καὶ ἐπὶ Σκυθῶν ἔλεγον, ἀπελύθησαν ἀκατάγνωστοι, τούτοις θάνατον ἐπέκρινεν. 48 ταχέως οὖν τὴν ἄδικον ζημίαν ὑπέσχον οἱ περὶ πόλεως καὶ δήμων καὶ τῶν ἱερῶν σκευῶν προηγορήσαντες. 49 δι᾽ ἣν αἰτίαν καὶ Τύριοι μισοπονηρήσαντες τὰ πρὸς τὴν κηδείαν αὐτῶν μεγαλοπρεπῶς ἐχορήγησαν. 50 ὁ δὲ Μενέλαος διὰ τὰς τῶν κρατούντων πλεονεξίας ἔμενεν ἐπὶ τῇ ἀρχῇ ἐπιφυόμενος τῇ κακίᾳ μέγας τῶν πολιτῶν ἐπίβουλος καθεστώς.

5

Misiri arhêrwa obwa kabirhi

1 Muli agôla mango, Antiyokusi ashubilikûlira engabo yage e Misiri obwa kabirhi. 2 K’erhi n’ago mango, abantu boshi b’omu lugo, hofi ha nsiku makumi anni, barhali bakazibonekerwa omu mihanda n’abasirika banyaku­lwira oku nfarasi, bayambirhe emyambalo y’amasholo boshi banafumbasire amatumu nka ngabo ya matabâro, 3 bakaz’ibona ebiterusi bikola nka bikereka­nye oku kulwa, bikola bigungezize okuhamiranakwo olunda n’olundi, empenzi zasiribwa eyira n’eyira, omwandu gw’ebisonga, engôrho zamakulwa omu luba, emyampi ekola yatyabulwa, emirasano y’amasholo n’emiherho ya ngasi !ube­ro. 4 Okwôla kwarhuma abantu boshi bakaz’ishenga mpu mâshi okwôla kuba­gerere kwinja.

Yasoni arhêra olugo, Epifani amuhima

5 Erhi emyanzi y’obunywesi ecilumira omu cihugo mpu mwami Antiyokusi afire, Yasoni arhôla ngabo ciru erhali nka cihumbi ciguma, ayîsha arhêra olugo bwifudukwe. Erhi abalanzi b’olugo baba bamahimwa, n’erhi olugo luba lwamarhôlwa, Menelasi ayâkira omu Akropoli. 6 Yasoni arhondêra buzira bwonjo okulibuza bene wabo arhacikengêraga oku obunguke omuntu ayu­ngukirakwo bene wabo gwo muhona gulushire eyindi yoshi, ci yehe arhôla bene wabo nka bashombanyi bage. 7 Caba mushâna, arhacihashaga okurhôla obwami nk’oku anali alalire, ashubûka n’enshonyi. Kwaba kuyâka ayâkira e­ mwa Abâmoniti. 8 Byanaciba ntyo obulyalya bwage bwahwera aho: Ârhalihêkwa lubanja e kagombe k’Aretasi mwami muminya w’abaharabu, ârhaliyaka kurhenga omu lugo kuja omu lundi, ashimbulwirwe n’abantu boshi, nyamasho­mbwa bulya ahakanyire idini lyage, muhivwa nka cishungu, mwisi wa bantu b’ecihugo cage, na bene wabo, akungushwa kuhika e Misiri. 9 Ye warha­ngag’ikaga bantu mwandu omu cihugo cabo, afira naye ihanga Iya bene, e Lasedemoniya, ayijaga erhi analangalire mpu nkaba okwôla kululizibwa nkaba kwarhuma balya bene yo bamulanga. 10 Ye walambikaga balya bantu mwandu babulaga cabisha, ntaye wamulakìre na ntaye wamushîbire, arhahikaga omu nshinda y’ababusi bage.

11 Erhi okwôla kumanyîkana emunda mwami ali, amanya mpu nkaba Obuyahudi bwamagoma. Arhenga e Misiri anagunjire burhe, alwisa anahima olugo. 12 Arhegeka abasirika mpu banigûze buzira lukogo ngasi yeshi wankana­rhinda omu maboko gabo, ngasi yeshi wankanayâkira omu nyumpa. 13 Bamalìîra ntyo emisole n’abashosi, abakazi n’abana; banigûza abanyere n’orhubonjo. 14 Omubalè gw’abafire muli ezôla nsiku isharhu gwahika omu bihumbi makumi gali munani. Muli bo, makumi anni ganigwa n’abandi bali nk’abôla bahekwa bujà.

Okuhagulwa kw’aka-Nyamuzinda

15 Ebwa kuba arhayumvagya arhìmusirwe n’okwôla, acishomya okuja omu ka-Nyamuzinda kakulu bwenêne omw’igulu lyoshi, ali alongolinwe na Menela­si walyalyanyagya amarhegeko n’ecihugo. 16 Ayanka n’amaboko gage gahemu­sire ebirugu bitagatifu, agôla maboko gage magalugalu akûlamwo enterekêro abandi bami bahongaga mpu bakuzemwo irenge n’obukulu bw’ahôla hantu.

17 Antiyokusi yeshi arhunda n’obucibone omu bukengere bwage, buzira kucikengêra oku Nyakasane anakunira ntyôla mango masungunu erhi byâha bya bantu b’omu lugo birhuma n’oku okwôla kwo kwarhumire arharhang’ilola bwinja ahôla hantu. 18 Acibâga barhali batumwire erhi bunji bw’amabi gabo burhuma, naye nka kulya Heliyodori walirhumirwe na mwami Selekusi mpu ayish’ilâba embîko, ali arhangifendûlwa n’okukûlwa mw’obwo buhalanjisi bwage. 19 Ci kwone Nyakasane acishozire ahôla hantu erhi lubaga lurhuma, ci arhacishogaga olubaga erhi aho hantu harhumag. 20 Co canarhumire ahôla ha­ntu hashangira n’olubaga amahanya galo nk’oku hanashangiraga buzinda obu­gale bw’aho; harhangig’ilekwa omu bukunizi bw’Ogala-byoshi, buzinda hashubigishakûlulwa erhi Ogala-Byoshi anywâna n’olubaga lwage, hashubiyûba­kwa omw’irenge ly’aho lya mìra.

21 Antiyokusi erhi aba amarhôla magerha cihumbi na magana gali munani omu ka-Nyamuzinda acishubirira duba duba e Antiyokiya erhi anaja akengera muli obwo bucibone bwage omu murhima mpu nkaba anahashaga okuhindula obudaka bumu ebe nyaja ya kuyôgwamwo mpu n’enyanja anayihindule buda­ka bumu abantu bankalamamwo. 22 Oku bundi anacisînga abarhambo b’okuli­buza olubaga: aha Yeruzalemu asigaho Filipo muburhwa w’e Frijiya, mubi kulusha owamuyîmanzagyaho; 23 aha Garizimi, asigaho Andronika. Kuli abôla bombi Menelasi naye muntu mubi aka ababo, owalibuzagya bene wabo.

Oburhabâle bwa Apoloniyusi

Menelasi aligwerhe obuzigo oku babo Bayahudi. 24 Na kandi Antiyokusi anacirhuma olya kaheza Apoloniyusi n’engabo y’abasirika bihumbi makumi habirhi na babirhi mpu agend’iyirha ngasi bantu bakulu boshi, anaguze abakazi babo n’abana. 25 Erhi ahika e Yeruzalemu, Apoloniyusi arhangiciyerekana nka muntu wa murhûla, anabêra ahôla buzira kadugundu kuhika olusiku lwa Sabato. Erhi abona bakola bali omu kurhamuka, aha engabo yage emirasano. 26 Na ngasi boshi banahulukaga mpu bagend’ilola kuli ebyôla, abanigûza, anacizunguluka omu lugo aja ayirha bantu mwandu.

27 Ci Yuda Makabeyo, ye na bantu hofi ikumi anaciyâkira omw’irungu, alama omwôla nka nsimba oku ntondo. Boshi n’ababo barhalyaga bindi bici olurhali lubala mpu lyo balekihemuka.

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Βʹ 5

1 Περὶ δὲ τὸν καιρὸν τοῦτον τὴν δευτέραν ἔφοδον ὁ ᾿Αντίοχος εἰς Αἴγυπτον ἐστείλατο. 2 συνέβη δὲ καθ᾽ ὅλην τὴν πόλιν σχεδὸν ἐφ᾽ ἡμέρας τεσσαράκοντα φαίνεσθαι διὰ τῶν ἀέρων τρέχοντας ἱππεῖς διαχρύσους στολὰς ἔχοντας καὶ λόγχας σπειρηδὸν ἐξωπλισμένους καὶ μαχαιρῶν σπασμοὺς 3 καὶ ἴλας ἵππων διατεταγμένας καὶ προσβολὰς γινομένας καὶ καταδρομὰς ἑκατέρων καὶ ἀσπίδων κινήσεις καὶ καμάκων πλήθη καὶ βελῶν βολὰς καὶ χρυσέων κόσμων ἐκλάμψεις καὶ παντοίους θωρακισμούς. 4 διὸ πάντες ἠξίουν ἐπ᾽ ἀγαθῷ τὴν ἐπιφάνειαν γεγενῆσθαι. 5 γενομένης δὲ λαλιᾶς ψευδοῦς ὡς μετηλλαχότος ᾿Αντιόχου τὸν βίον παραλαβὼν ὁ ᾿Ιάσων οὐκ ἐλάττους τῶν χιλίων αἰφνιδίως ἐπὶ τὴν πόλιν συνετελέσατο ἐπίθεσιν· τῶν δὲ ἐπὶ τῷ τείχει συνελασθέντων καὶ τέλος ἤδη καταλαμβανομένης τῆς πόλεως ὁ Μενέλαος εἰς τὴν ἀκρόπολιν ἐφυγάδευσεν. 6 ὁ δὲ ᾿Ιάσων ἐποιεῖτο σφαγὰς τῶν πολιτῶν τῶν ἰδίων ἀφειδῶς οὐ συννοῶν τὴν εἰς τοὺς συγγενεῖς εὐημερίαν δυσημερίαν εἶναι τὴν μεγίστην, δοκῶν δὲ πολεμίων καὶ οὐχ ὁμοεθνῶν τρόπαια καταβάλλεσθαι. 7 τῆς μὲν ἀρχῆς οὐκ ἐκράτησεν, τὸ δὲ τέλος τῆς ἐπιβουλῆς αἰσχύνην λαβὼν φυγὰς πάλιν εἰς τὴν Αμμανῖτιν ἀπῆλθεν. 8 πέρας οὖν κακῆς καταστροφῆς ἔτυχεν. ἐγκληθεὶς πρὸς ᾿Αρέταν τὸν τῶν ᾿Αράβων τύραννον πόλιν ἐκ πόλεως φεύγων διωκόμενος ὑπὸ πάντων στυγούμενος ὡς τῶν νόμων ἀποστάτης καὶ βδελυσσόμενος ὡς πατρίδος καὶ πολιτῶν δήμιος εἰς Αἴγυπτον ἐξεβράσθη, 9 καὶ ὁ συχνοὺς τῆς πατρίδος ἀποξενώσας ἐπὶ ξένης ἀπώλετο πρὸς Λακεδαιμονίους ἀναχθεὶς ὡς διὰ τὴν συγγένειαν τευξόμενος σκέπης. 10 καὶ ὁ πλῆθος ἀτάφων ἐκρίψας ἀπένθητος ἐγενήθη καὶ κηδείας οὐδ᾽ ἡστινοσοῦν οὔτε πατρῴου τάφου μετέσχεν. 11 Προσπεσόντων δὲ τῷ βασιλεῖ περὶ τῶν γεγονότων διέλαβεν ἀποστατεῖν τὴν Ιουδαίαν· ὅθεν ἀναζεύξας ἐξ Αἰγύπτου τεθηριωμένος τῇ ψυχῇ ἔλαβεν τὴν μὲν πόλιν δοριάλωτον 12 καὶ ἐκέλευσεν τοῖς στρατιώταις κόπτειν ἀφειδῶς τοὺς ἐμπίπτοντας καὶ τοὺς εἰς τὰς οἰκίας ἀναβαίνοντας κατασφάζειν. 13 ἐγίνετο δὲ νέων καὶ πρεσβυτέρων ἀναίρεσις, ἀνήβων τε καὶ γυναικῶν καὶ τέκνων ἀφανισμός, παρθένων τε καὶ νηπίων σφαγαί. 14 ὀκτὼ δὲ μυριάδες ἐν ταῖς πάσαις ἡμέραις τρισὶν κατεφθάρησαν, τέσσαρες μὲν ἐν χειρῶν νομαῖς, οὐχ ἧττον δὲ τῶν ἐσφαγμένων ἐπράθησαν. 15 οὐκ ἀρκεσθεὶς δὲ τούτοις κατετόλμησεν εἰς τὸ πάσης τῆς γῆς ἁγιώτατον ἱερὸν εἰσελθεῖν ὁδηγὸν ἔχων τὸν Μενέλαον τὸν καὶ τῶν νόμων καὶ τῆς πατρίδος προδότην γεγονότα 16 καὶ ταῖς μιαραῖς χερσὶν τὰ ἱερὰ σκεύη λαμβάνων καὶ τὰ ὑπ᾽ ἄλλων βασιλέων ἀνατεθέντα πρὸς αὔξησιν καὶ δόξαν τοῦ τόπου καὶ τιμὴν ταῖς βεβήλοις χερσὶν συσσύρων. 17 καὶ ἐμετεωρίζετο τὴν διάνοιαν ὁ ᾿Αντίοχος οὐ συνορῶν ὅτι διὰ τὰς ἁμαρτίας τῶν τὴν πόλιν οἰκούντων ἀπώργισται βραχέως ὁ δεσπότης, διὸ γέγονεν περὶ τὸν τόπον παρόρασις. 18 εἰ δὲ μὴ συνέβη προσενέχεσθαι πολλοῖς ἁμαρτήμασιν, καθάπερ ἦν ὁ ῾Ηλιόδωρος ὁ πεμφθεὶς ὑπὸ Σελεύκου τοῦ βασιλέως ἐπὶ τὴν ἐπίσκεψιν τοῦ γαζοφυλακίου, οὗτος προαχθεὶς παραχρῆμα μαστιγωθεὶς ἀνετράπη τοῦ θράσους. 19 ἀλλ᾽ οὐ διὰ τὸν τόπον τὸ ἔθνος, ἀλλὰ διὰ τὸ ἔθνος τὸν τόπον ὁ κύριος ἐξελέξατο. 20 διόπερ καὶ αὐτὸς ὁ τόπος συμμετασχὼν τῶν τοῦ ἔθνους δυσπετημάτων γενομένων ὕστερον εὐεργετημάτων ἐκοινώνησεν, καὶ ὁ καταλειφθεὶς ἐν τῇ τοῦ παντοκράτορος ὀργῇ πάλιν ἐν τῇ τοῦ μεγάλου δεσπότου καταλλαγῇ μετὰ πάσης δόξης ἐπανωρθώθη. 21 ῾Ο γοῦν ᾿Αντίοχος ὀκτακόσια πρὸς τοῖς χιλίοις ἀπενεγκάμενος ἐκ τοῦ ἱεροῦ τάλαντα θᾶττον εἰς τὴν ᾿Αντιόχειαν ἐχωρίσθη οἰόμενος ἀπὸ τῆς ὑπερηφανίας τὴν μὲν γῆν πλωτὴν καὶ τὸ πέλαγος πορευτὸν θέσθαι διὰ τὸν μετεωρισμὸν τῆς καρδίας. 22 κατέλιπεν δὲ καὶ ἐπιστάτας τοῦ κακοῦν τὸ γένος, ἐν μὲν Ιεροσολύμοις Φίλιππον, τὸ μὲν γένος Φρύγα, τὸν δὲ τρόπον βαρβαρώτερον ἔχοντα τοῦ καταστήσαντος, 23 ἐν δὲ Γαριζιν ᾿Ανδρόνικον, πρὸς δὲ τούτοις Μενέλαον, ὃς χείριστα τῶν ἄλλων ὑπερῄρετο τοῖς πολίταις, ἀπεχθῆ δὲ πρὸς τοὺς πολίτας Ιουδαίους ἔχων διάθεσιν. 24 ἔπεμψεν δὲ τὸν Μυσάρχην ᾿Απολλώνιον μετὰ στρατεύματος, δισμυρίους δὲ πρὸς τοῖς δισχιλίοις, προστάξας τοὺς ἐν ἡλικίᾳ πάντας κατασφάξαι, τὰς δὲ γυναῖκας καὶ τοὺς νεωτέρους πωλεῖν. 25 οὗτος δὲ παραγενόμενος εἰς Ιεροσόλυμα καὶ τὸν εἰρηνικὸν ὑποκριθεὶς ἐπέσχεν ἕως τῆς ἁγίας ἡμέρας τοῦ σαββάτου καὶ λαβὼν ἀργοῦντας τοὺς Ιουδαίους τοῖς ὑφ᾽ ἑαυτὸν ἐξοπλισίαν παρήγγειλεν 26 καὶ τοὺς ἐξελθόντας πάντας ἐπὶ τὴν θεωρίαν συνεξεκέντησεν καὶ εἰς τὴν πόλιν σὺν τοῖς ὅπλοις εἰσδραμὼν ἱκανὰ κατέστρωσεν πλήθη. 27 Ιουδας δὲ ὁ καὶ Μακκαβαῖος δέκατός που γενηθεὶς καὶ ἀναχωρήσας εἰς τὴν ἔρημον θηρίων τρόπον ἐν τοῖς ὄρεσιν διέζη σὺν τοῖς μετ᾽ αὐτοῦ, καὶ τὴν χορτώδη τροφὴν σιτούμενοι διετέλουν πρὸς τὸ μὴ μετασχεῖν τοῦ μολυσμοῦ.

6

Amahêro g’ecipagani omu cihugo

1 Erhi kugera nsiku nsungunu, mwami anacirhuma mushosi muguma w’e Atena mpu agendisêza Abayabudi baleke okushimba amarhegeko g’ababusi babo, anababanze okushimba amarhegeko ga Nyamuzinda omu kalamo kabo. 2 Mpu bahemuke banahemule aka-Nyamuzinda k’e Yeruzalemu banakàârherekêra Zeusi w’e Olimpe, n’ak’e Garizimi bakarherekera Zeusi w’omu­rhima mwinja nk’oku abantu b’eyo banalicifinjire. 3 Amabi galuga galusha olugero, ciru kwaba kuzibu bwenêne oku bantu okushubigalembera. 4 Bulya aka-Nyamuzinda kali kayunjwire bya bugonyi n’ebindi bigalugalu, abapagani bakaz’icisîmikizamwo haguma n’embaraga, ciru bakaziyankira abakazi omu hantu hatagatifu, banakahêkamwo ebirbakwanini okujamwo. 5 Oluhêrero nalo lwali luyunjwire nterekêro ngalugalu zirya zihanzibwe n’amarhegeko. 6 Kurha­nkacibashikine okukulikira olwa sabato, erhi okulanga zirya nsiku nkulu z’aba­busi birhu ciru n’okuhashiderha oku omuntu ali muyabudi. 7 Obulagirire buneêne bwarhuma Abayahudi bakaz’ishangira kuli ezôla nterekêro zakazag’ijirwa ngasi mwezi omu lusiku lw’okuburhwa kwa mwami; omu nsiku za Dionizo, bakazag’ibasêza okuyambaliza nk’oku binayosire birhegesirwe n’okuja oku lugendo lw’okukuza omuzimu wa Dionizo. 8 Olushika lwanacigera omu cihugo oku burhegesi bwa Ptolemeyo mpu Abayabudi banali omu bibugo bya hofi bo­shi bakashimba eryo irhegeko n’okulya oku biryo birherekêre, 9 mpu banayiîrhe ngasi boshi bahakanyire okushimba amarhegeko g’Abagreki. Ebyo byoshi byakamanyîsa abantu oku obuhanya bubali hofi.

10 Ntyôla bakazi babirhi banacigwarhwa erhi bamakembûla abana babo, bamanika abana babo oku mabêre gabo, babageza omu lugo lwoshi, bage­ndibaloha enyanya ly’ebyôgo. 11 Abandi banajaga omu lwâla boshi mpu bage­ndijiriramwo olusiku lukulu lwa sabato bwifulikwe, bagend’ibashobeka emu­nda Filipo ali, babayôca boshi bulya bamayôboha okucîfungira erhi olwôla lusiku lurhuma.

Enylgirizo zirhenga omu malibuko

12 Mpunyire ngasi ab’ecîra citabu cakanahikakwo omu nfune bamanye ba­nkanakumba omurhima erhi agôla malibuko garhuma, ci bamanye oku agôla. I malibuko gayishaga arhali ebwa kuherêreza ci ebwa kucêsa obuko bwirhu. 13 Bulya Nyamuzinda arhalekerera abantu babi nsiku nyinji buzira kubahana, ci anabayandagalize obuhane bwage duba-duba, eco ciri cimanyiso c’obwinja bwage. 14 Neci, erhi Nnâmahanga ahana agandi mashanja anarhang’ilinda mpu kuhika gabe gamazôngwa n’amabi; arhali kwo arhujirire ntyôla rhwehe, 15 mpu lyo alekicihôla kuli rhwe, erhi amabi girhu garhaluka olugero lwago. 16 Ntyôla nta mango arhukulakw’obwonjo bwage, ci omu kubabalira anakabulire amali­buko nka cikwebo c’ebyâha, anayêreke olubaga lwage oku arhalulekêrìri. 17 Rhwarhangikengeza ebyo binwa bisungunu, kushinganinage rhukulikize bu­no erya myanzi yirhu.

Eleazari afira idini

18 Eleazari, muguma w’omu bandisi barhangiriza, muntu wali okola mukulu omu maburhwa na mushamuka w’aha mwage, banacimuyashamula akanwa, banamuseza mpu alye enyama y’engulube. 19 Ci yehe asîma okufa ahali h’oku­ ba n’akalamo kahemusire, yene ayisha ayîshire emunda ebirugu by’okubabaza biri erhi aba amameshera erya nyama, 20 nka kulya bankanajayo balya bantu bagwerhe oburhwâli bw’okukabulira ebi obuzigire bw’akalamo bibahanzize. 21 Abati bayimangire okulya eby’enterekêro ngalugalu, bulya bayîshinigi boshi na Eleazari bamuhêka hago hago, bamuyinginga mpu arhumize anarheganye yenene zirya nyama anayemerirwe okulya, ci mpu abe nk’owalya enterekêro nka kulya mwami anarhegekaga, 22 mpu lyo ashugunuka olufu, ogwôla mu­rhima gw’obwonjo n’obwira bajiraga boshi kurhuma. 23 Ci yehe arhanya kulya kushinganine omushosi ogwerhe amaburhwa gage, oyu emyaka eri nk’eyage ekola ekengêsa, kuguma n’emvi zage na kulyala ali n’akalamo kinja kurhenga eburhò bwage, ci bwenêne erhi akengêra oburhegesi bwa Nyamuzinda yenene, ashuza kuli okôla koshi mpu buzira kucilegama bamurhume omu balinda-mbo­ho. 24 Erhi omu myaka nahika, kurhakwanini okufulika, lyo misole minji elekicikebwa mpu nkaba Eleazari omu myaka makumi galimwenda, ajîre o­mw’idini lindi lindi, 25 n’erhi bankarhebwa kwanarhuma bahêkwa kubi erhi nie ntuma, hano mba namababeshera omu kulonza okufungira akalamo kakola kasungunu, na ntyôla obushosi bwani nanabuhiramwo enshonyi n’obugaluga­lu. 26 N’erhi nakayâka bunôla obuhane bw’abantu, mbe nafire erhi ncirimwo omûka, ntakahashiyâka obuhane bw’Ogala-byoshi. 27 Co cirhumire nkafa buno n’oburhwâli, nanayêrekana oku obushosi bwani bunakwanine. 28 Kandi, nanalêkera emisole olwiganyo lw’okulonza n’okuyêmera okufa erhi ma­rhegeko girhu minja na matagatifu garhuma. Erhi aba amaderha ntyo akânândira yene emunda birya birugu by’okuba­baza biri. 29 Abamuhekaga yo, obwira bali bamugwerhekwo embere, gwaba mujina erhi bamakunira n’ebyôla binwa aderhaga. 30 Erhi akola ali hofi h’.okufa, ayîsha aderha erhi: Nnâmahanga ayishi byosbi bwinja, amanyire yenene oku nankahashire okucifumya, na bunôla nkolaga nalembera empimbo za­ ndumisa omubiri, ci omu iroho lyani·, nzilembire n’enshagali erhi ye oruuma.

31 Oyo muntu anacifa ntyôla , n’olufu lwage lwaba lwiganyo lwa burhwâli na lwa bworhere burhankayibagirwa oku misole n’oku lubaga lwoshi.

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Βʹ 6

1 Μετ᾽ οὐ πολὺν δὲ χρόνον ἐξαπέστειλεν ὁ βασιλεὺς γέροντα ᾿Αθηναῖον ἀναγκάζειν τοὺς Ιουδαίους μεταβαίνειν ἀπὸ τῶν πατρίων νόμων καὶ τοῖς τοῦ θεοῦ νόμοις μὴ πολιτεύεσθαι, 2 μολῦναι δὲ καὶ τὸν ἐν Ιεροσολύμοις νεὼ καὶ προσονομάσαι Διὸς ᾿Ολυμπίου καὶ τὸν ἐν Γαριζιν, καθὼς ἐτύγχανον οἱ τὸν τόπον οἰκοῦντες, Διὸς Ξενίου. 3 χαλεπὴ δὲ καὶ τοῖς ὅλοις ἦν δυσχερὴς ἡ ἐπίτασις τῆς κακίας. 4 τὸ μὲν γὰρ ἱερὸν ἀσωτίας καὶ κώμων ὑπὸ τῶν ἐθνῶν ἐπεπληροῦτο ῥᾳθυμούντων μεθ᾽ ἑταιρῶν καὶ ἐν τοῖς ἱεροῖς περιβόλοις γυναιξὶ πλησιαζόντων, ἔτι δὲ τὰ μὴ καθήκοντα ἔνδον εἰσφερόντων. 5 τὸ δὲ θυσιαστήριον τοῖς ἀποδιεσταλμένοις ἀπὸ τῶν νόμων ἀθεμίτοις ἐπεπλήρωτο. 6 ἦν δ᾽ οὔτε σαββατίζειν οὔτε πατρῴους ἑορτὰς διαφυλάττειν οὔτε ἁπλῶς Ιουδαῖον ὁμολογεῖν εἶναι, 7 ἤγοντο δὲ μετὰ πικρᾶς ἀνάγκης εἰς τὴν κατὰ μῆνα τοῦ βασιλέως γενέθλιον ἡμέραν ἐπὶ σπλαγχνισμόν, γενομένης δὲ Διονυσίων ἑορτῆς ἠναγκάζοντο κισσοὺς ἔχοντες πομπεύειν τῷ Διονύσῳ. 8 ψήφισμα δὲ ἐξέπεσεν εἰς τὰς ἀστυγείτονας ῾Ελληνίδας πόλεις Πτολεμαίου ὑποθεμένου τὴν αὐτὴν ἀγωγὴν κατὰ τῶν Ιουδαίων ἄγειν καὶ σπλαγχνίζειν, 9 τοὺς δὲ μὴ προαιρουμένους μεταβαίνειν ἐπὶ τὰ ῾Ελληνικὰ κατασφάζειν. παρῆν οὖν ὁρᾶν τὴν ἐνεστῶσαν ταλαιπωρίαν. 10 δύο γὰρ γυναῖκες ἀνήχθησαν περιτετμηκυῖαι τὰ τέκνα· τούτων δὲ ἐκ τῶν μαστῶν κρεμάσαντες τὰ βρέφη καὶ δημοσίᾳ περιαγαγόντες αὐτὰς τὴν πόλιν κατὰ τοῦ τείχους ἐκρήμνισαν. 11 ἕτεροι δὲ πλησίον συνδραμόντες εἰς τὰ σπήλαια λεληθότως ἄγειν τὴν ἑβδομάδα μηνυθέντες τῷ Φιλίππῳ συνεφλογίσθησαν διὰ τὸ εὐλαβῶς ἔχειν βοηθῆσαι ἑαυτοῖς κατὰ τὴν δόξαν τῆς σεμνοτάτης ἡμέρας. 12 Παρακαλῶ οὖν τοὺς ἐντυγχάνοντας τῇδε τῇ βίβλῳ μὴ συστέλλεσθαι διὰ τὰς συμφοράς, λογίζεσθαι δὲ τὰς τιμωρίας μὴ πρὸς ὄλεθρον, ἀλλὰ πρὸς παιδείαν τοῦ γένους ἡμῶν εἶναι· 13 καὶ γὰρ τὸ μὴ πολὺν χρόνον ἐᾶσθαι τοὺς δυσσεβοῦντας, ἀλλ᾽ εὐθέως περιπίπτειν ἐπιτίμοις, μεγάλης εὐεργεσίας σημεῖόν ἐστιν. 14 οὐ γὰρ καθάπερ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἐθνῶν ἀναμένει μακροθυμῶν ὁ δεσπότης μέχρι τοῦ καταντήσαντας αὐτοὺς πρὸς ἐκπλήρωσιν ἁμαρτιῶν κολάσαι, οὕτως καὶ ἐφ᾽ ἡμῶν ἔκρινεν εἶναι, 15 να μὴ πρὸς τέλος ἀφικομένων ἡμῶν τῶν ἁμαρτιῶν ὕστερον ἡμᾶς ἐκδικᾷ. 16 διόπερ οὐδέποτε μὲν τὸν ἔλεον ἀφ᾽ ἡμῶν ἀφίστησιν, παιδεύων δὲ μετὰ συμφορᾶς οὐκ ἐγκαταλείπει τὸν ἑαυτοῦ λαόν. 17 πλὴν ἕως ὑπομνήσεως ταῦθ᾽ ἡμῖν εἰρήσθω· δι᾽ ὀλίγων δ᾽ ἐλευστέον ἐπὶ τὴν διήγησιν. 18 Ελεάζαρός τις τῶν πρωτευόντων γραμματέων, ἀνὴρ ἤδη προβεβηκὼς τὴν ἡλικίαν καὶ τὴν πρόσοψιν τοῦ προσώπου κάλλιστος, ἀναχανὼν ἠναγκάζετο φαγεῖν ὕειον κρέας. 19 ὁ δὲ τὸν μετ᾽ εὐκλείας θάνατον μᾶλλον ἢ τὸν μετὰ μύσους βίον ἀναδεξάμενος, αὐθαιρέτως ἐπὶ τὸ τύμπανον προσῆγεν, 20 προπτύσας δὲ καθ᾽ ὃν ἔδει τρόπον προσέρχεσθαι τοὺς ὑπομένοντας ἀμύνασθαι ὧν οὐ θέμις γεύσασθαι διὰ τὴν πρὸς τὸ ζῆν φιλοστοργίαν. 21 οἱ δὲ πρὸς τῷ παρανόμῳ σπλαγχνισμῷ τεταγμένοι διὰ τὴν ἐκ τῶν παλαιῶν χρόνων πρὸς τὸν ἄνδρα γνῶσιν ἀπολαβόντες αὐτὸν κατ᾽ ἰδίαν παρεκάλουν ἐνέγκαντα κρέα, οἷς καθῆκον αὐτῷ χρᾶσθαι, δι᾽ αὐτοῦ παρασκευασθέντα, ὑποκριθῆναι δὲ ὡς ἐσθίοντα τὰ ὑπὸ τοῦ βασιλέως προστεταγμένα τῶν ἀπὸ τῆς θυσίας κρεῶν, 22 ἵνα τοῦτο πράξας ἀπολυθῇ τοῦ θανάτου καὶ διὰ τὴν ἀρχαίαν πρὸς αὐτοὺς φιλίαν τύχῃ φιλανθρωπίας. 23 ὁ δὲ λογισμὸν ἀστεῖον ἀναλαβὼν καὶ ἄξιον τῆς ἡλικίας καὶ τῆς τοῦ γήρως ὑπεροχῆς καὶ τῆς ἐπικτήτου καὶ ἐπιφανοῦς πολιᾶς καὶ τῆς ἐκ παιδὸς καλλίστης ἀναστροφῆς, μᾶλλον δὲ τῆς ἁγίας καὶ θεοκτίστου νομοθεσίας ἀκολούθως ἀπεφήνατο ταχέως λέγων προπέμπειν εἰς τὸν ᾅδην. 24 Οὐ γὰρ τῆς ἡμετέρας ἡλικίας ἄξιόν ἐστιν ὑποκριθῆναι, ἵνα πολλοὶ τῶν νέων ὑπολαβόντες Ελεαζαρον τὸν ἐνενηκονταετῆ μεταβεβηκέναι εἰς ἀλλοφυλισμὸν 25 καὶ αὐτοὶ διὰ τὴν ἐμὴν ὑπόκρισιν καὶ διὰ τὸ μικρὸν καὶ ἀκαριαῖον ζῆν πλανηθῶσιν δι᾽ ἐμέ, καὶ μύσος καὶ κηλῖδα τοῦ γήρως κατακτήσωμαι. 26 εἰ γὰρ καὶ ἐπὶ τοῦ παρόντος ἐξελοῦμαι τὴν ἐξ ἀνθρώπων τιμωρίαν, ἀλλὰ τὰς τοῦ παντοκράτορος χεῖρας οὔτε ζῶν οὔτε ἀποθανὼν ἐκφεύξομαι. 27 διόπερ ἀνδρείως μὲν νῦν διαλλάξας τὸν βίον τοῦ μὲν γήρως ἄξιος φανήσομαι, 28 τοῖς δὲ νέοις ὑπόδειγμα γενναῖον καταλελοιπὼς εἰς τὸ προθύμως καὶ γενναίως ὑπὲρ τῶν σεμνῶν καὶ ἁγίων νόμων ἀπευθανατίζειν. τοσαῦτα δὲ εἰπὼν ἐπὶ τὸ τύμπανον εὐθέως ἦλθεν. 29 τῶν δὲ ἀγόντων πρὸς αὐτὸν τὴν μικρῷ πρότερον εὐμένειαν εἰς δυσμένειαν μεταβαλόντων διὰ τὸ τοὺς προειρημένους λόγους, ὡς αὐτοὶ διελάμβανον, ἀπόνοιαν εἶναι, 30 μέλλων δὲ ταῖς πληγαῖς τελευτᾶν ἀναστενάξας εἶπεν Τῷ κυρίῳ τῷ τὴν ἁγίαν γνῶσιν ἔχοντι φανερόν ἐστιν ὅτι δυνάμενος ἀπολυθῆναι τοῦ θανάτου σκληρὰς ὑποφέρω κατὰ τὸ σῶμα ἀλγηδόνας μαστιγούμενος, κατὰ ψυχὴν δὲ ἡδέως διὰ τὸν αὐτοῦ φόβον ταῦτα πάσχω. 31 καὶ οὗτος οὖν τοῦτον τὸν τρόπον μετήλλαξεν οὐ μόνον τοῖς νέοις, ἀλλὰ καὶ τοῖς πλείστοις τοῦ ἔθνους τὸν ἑαυτοῦ θάνατον ὑπόδειγμα γενναιότητος καὶ μνημόσυνον ἀρετῆς καταλιπών.

7

Bana nda na nnina wabo banigwa

 1 Muli ago mango banacigwarha bana nda balondana boshi na nnina wabo, mwami alonza okubasêza omu kubashurha eminyuli na ebikanyi by’e mpa­nzi mpu balye enyama y’engulube n’obwo enahânzibwe n’amarhegeko ga Nnâmahanga. 2 Muguma muli bo anacirhenga omu kanwa, aderha oku izino lya boshi erhi: «Bici ohunyire na bici walonza okumanya kuli rhwe? Rhulo­nzize rhufe erhi kwo ahâli h’okuvuna amarhegeko ga ba Larha.» 3 Omu buku­nizi bwage, mwami anacirhegeka mpu emishirho y’ebyuma n’enyungu z’a mishi babidukumbuze . 4 Oku byanadukûmbuka ntyâla, anacirhegeka mpu batwe olulimi lw’olya waderbaga okw’izino lya bene wabo, kandi mpu bagalimugogo­la oluhu lw’okw’irhwe, banamutwe ebirumbu omu masu ga bene wabo na nnina. 5 Erhi aba amalêmba, mwami arhegeka mpu bamuyegezagye hofi n’o­muliro anacidwirhe ayîsa, mpu bamukalangire oku ngalingali anacidwirhe ayîsa. Oku engalingali yakazag’itumbûka mwo ehisimbu hinene bwenêne, nabo bene wabo boshi na nnina wabo bakazihânana omurhima mpu bafe· n’obu­rhwali mpu: 6 «Nyamuzinda Nnâmahanga adwirhe abona, anarhufirire bwonjo nka kulya Musa anakudesire omu lwimbo aham’ìrizemwo bwenêne oku « Ayi­ sh’ibabalira abarbumisi bage »».

7 Erhi omurhanzi afa n’amalumwa ga bene agôla, owakabirhi naye bamuhi­ra muli galya malumwa erhi baba bamamugogola olubu lw’okw’irhwe haguma rr’e mviri bamudôsa erhi alya ngulube lyo balekimubabaza omu birumbu by’omubiri gwage byoshi. 8 Anacishuza omu lulimi lw’a babusi bage , erhi: «Nanga!» Kwarhuma ababala ak’owa burhanzi. 9 Erhi akola arhengamwo omûka aderha erhi: «Eci cishafu wamarhukûlakwo omu buzine bwa bano igulu, ci kwonene Mwami w’amahanga goshi ayishirhufûla arhuhe obuzine burhabwa rhwamafà erhi kulanga amarhegeko gage kurhuma. »

10 Erhi oyôla afa, bababaza owa kasharhu. Owakazagibayirha ahûna oyo mwana mpu alerhe olulimi n’ amaboko, naye anacibilerha duba duba. 11 Anaciderha n’oburhwâli bwoshi, erhi: «ebi birumbu byani nabihâbagwa n’Ow’empingu, ci nkolaga mbigayire erhi kulanga amarhegeko gage kurhuma dangalire oku emwage nashubiyish’ibikûla ». 12 Mwami yene n’aba bàli bo­shi ,basomerwa n’o burhwâli bw’oyôla mwana; wakag’igayaguza amalumwa.

13 Erhi ayus’ifà, owa kani naye bamurhogeza muli galya malumwa. 14 E­mbere arhengemwo omùka aderha erhi: «lragi lyabo abayîrhwa n’ abantu nka alangalire Nnâmahanga n’oku baciyishifûlwa naye! Ci kuli we, orhakabona Obufûke bw’o buzine bw’ensiku n’amango.»

15 Banaciyîsha badwirhe owa karhanu naye bamubabaza. 16 Ci anacimôlera mwami amasu aderha erhi: «Ciru akaba nawe kufa wânafe, ogwerhe obuhashe omu bantu, n’oku olonzize kw’onajira, ci orhamanyaga mpu ishanja lirhu linakolaga lilekerirwe lwoshi na Nyamuzinda. 17 Kuli we olinde kwone, wabona kurhi obuhasbe bwage bwakujugumya we n’iburha lyawe.»

18 Enyuma zage banacilerha owakalindarhu. Erhi akola ali omu kâga k’oku­fa aderha erhi: «Orharhebagwa: rhwene rhucilerhire okûla bulya rhwagomire Nyamuzinda; kwo kudwirhe ebira by’okurhangaza byoshi. 19 Ci nawe orhama­nyaga mpu orhakahanwa, ene olonza okulwisa Nyamuzinda.»

20 Nnina wabo, mukazi wa kurhangâza bwenêne, anayôrha ntyôla buzira kuzunguluka irhwe, omu kubona abana bage bosbi bahwa omu lusiku luguma, analembera kulya kwoshi bulya alangalire Nnàmabanga. 21 Ngasi mwana wage yeshi anakazimuha omurhima omu lulimi lw’emwabo n’enkengero nyinja oku murhima analanga bulya burbwâli bw’omurhima gw’omukazi w’okunali. 22 Akazibabwira, erhi: «Ntamanyaga kurhi mwayîshaga omu nda yani arhali nie namuhaga iroho n’obuzine, arhali nie namuhâga ebirumbu by’omubiri gwinyu. 23 Lulema w’igulu, ye walemaga ngasi bûko bwa bantu, ye wanalemaga ebintu byoshi, amugalulira yene oku bwonjo bwage, amugalulira iroho n’obuzine bu­lya mwamacigaya mwenene erhi kulonza okushimba amarhegeko gage ku­rhuma.»

24 Antiyokusi amanya mpu nyamukazi amamugayaguza, aclkebwa mpu nkaba omu binwa byage muli eby’okumugayaguza. Oku olya murhorhò aciri mw’omûka, arhondêra okumuyinginga anamulaganya n’endahiro nzibu mpu omujira muny’iragi na mugale kulusha erhi ankaleka amarhegeko g’ababusi bage, mpu anamujira mwira wage amuhe n’emikolo minene omu cihugo. 25 Kulya kuba olya mwana ebyôla binwa bya mwami arhabihiragamo ihuzihuzi, mwami arhondêra okubwira nyamukazi mpu ahe omugala amahano gamuciza. 26 Erhi aba amarhama amuyinglnga, nyamukazi ayemêra oku aha omwana wage amahano. 27 Anaciyêrekera emunda omugala ali anadwirhe ashekera oyôla mwisi, akabwira omugala omu lulimi lw’ababusi bage, erhi: «Mwana wani ombere obwonjo nie nakuhêkaga myezi mwenda omu nda yani, nie nakuyonsagya myaka isharhu, nie nakuleraga, nakulîsa nanakuhisa muli ogûla mujunja olimwo buno. 28 Nkulahirize mwana wani, olole empingu n’igulu, olole ebiba yo byoshi, omanye oku Nyamuzinda abilemire arhakolesagya cici n’oku abantu nabo kwo banalemagwa ntyôla. 29 Orhayobohaga oyôla mwisi, ci ohêke bakulu bawe irenge, oyêmere ofe lyo nyishikushanga; mweshi na bakulu bawe oku bwonjo bwa Nnâmahanga. 30 Oku nyamukazi acidwirhe aderha ntyala, nyamwana anaciderha erhi: «Bici mwacilinda? Ntankayumva okwôla mwami antegesire; nashimba amarhegeko Musa asigiraga ba Larha. 31 Nawe we walonza kurhi wankalibuza Abayahudi n’amalumwa ga ngasi lubero, o­rhafume okuboko kwa Nyamuzinda. 32 Bulya rhwono, bubi bwa byâha birhu obûla bwarhuma rhwababazibwa okuli nk’oku. 33 N’akaba omu kurhuhana n’okurhuyigiriza, Larha Nnâmahanga ozine alonzagya okurhuyumvisa muli kasanzi kasungunu, kurhi akunira, ci ashubiyumvanya n’abarhumisi bage. 34 Ci we ndyalya na muntu mugalugalu omu bantu boshi, orhacibonaga o­rhanacivunaga okuli nka kw’isirhe okubona wajêjêrhwa n’obulangalire bw’okuyîrha abarhumisi ba Nnâmahanga. 35 Bulya orhacifuma obuhane bw’Ogala-byoshi, olya oyishi ebintu byoshi. 36 Bene wirhu, ene baba bamale­mbera amalumwa ga kasanzi kasungunu konene, bunôla bakola balungine na Nyamuzinda omu kalamo karhahwa; ci kuli we, hano Nyamuzinda akutwira olubanja wahâbwa obuhane bunakwanine obucibone bwawe. 37 Oku bwani kuguma na bakulu bani, mpanyire omubirì gwani n’obuzine bwani erhi ma­rhegeko g’ababusi bani garhuma, nsengire Nnâmahanga nti ababalire olubaga lwage, anakuhise oku kuhamiriza oku yene ye Nyamuzinda w’okuli hano oba wamarhang’ilibuka n’amalumwa n’ebi akurhimbakwo. 38 Mâshi oburhe bwa Nyamuzinda rhwanali rhukwanine, buyûrhire muli nie na muli bakulu bani o­bwali bwamafunyâza olulimi lwirhu !»

39 Mwami ayâka n’obukunizi arhegeka mpu oyôla ababazibwe kulusha aba­ bo, bulya okwôla anakazag’imushekera kwamulumìsize bwenêne. 40 Oyola naye afa n’ogôla murhima gwage gucire, acihira lwoshi omu maboko ga Nnâmahanga. 41 Buzindazinda nyamukazi naye afà enyuma ly’abana bage bo­shi.

42 Erhali myanzi minyi eyôla oku biyerekire ebiryo by’abazimu n’amabi ga ngasi lubero g’Antiyokusi.

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Βʹ 7

1 Συνέβη δὲ καὶ ἑπτὰ ἀδελφοὺς μετὰ τῆς μητρὸς συλλημφθέντας ἀναγκάζεσθαι ὑπὸ τοῦ βασιλέως ἀπὸ τῶν ἀθεμίτων ὑείων κρεῶν ἐφάπτεσθαι μάστιξιν καὶ νευραῖς αἰκιζομένους. 2 εἷς δὲ αὐτῶν γενόμενος προήγορος οὕτως ἔφη Τί μέλλεις ἐρωτᾶν καὶ μανθάνειν ἡμῶν; ἕτοιμοι γὰρ ἀποθνῄσκειν ἐσμὲν ἢ παραβαίνειν τοὺς πατρίους νόμους. 3 ἔκθυμος δὲ γενόμενος ὁ βασιλεὺς προσέταξεν τήγανα καὶ λέβητας ἐκπυροῦν. 4 τῶν δὲ παραχρῆμα ἐκπυρωθέντων τὸν γενόμενον αὐτῶν προήγορον προσέταξεν γλωσσοτομεῖν καὶ περισκυθίσαντας ἀκρωτηριάζειν τῶν λοιπῶν ἀδελφῶν καὶ τῆς μητρὸς συνορώντων. 5 ἄχρηστον δὲ αὐτὸν τοῖς ὅλοις γενόμενον ἐκέλευσεν τῇ πυρᾷ προσάγειν ἔμπνουν καὶ τηγανίζειν. τῆς δὲ ἀτμίδος ἐφ᾽ ἱκανὸν διαδιδούσης τοῦ τηγάνου ἀλλήλους παρεκάλουν σὺν τῇ μητρὶ γενναίως τελευτᾶν λέγοντες οὕτως 6 ῾Ο κύριος ὁ θεὸς ἐφορᾷ καὶ ταῖς ἀληθείαις ἐφ᾽ ἡμῖν παρακαλεῖται, καθάπερ διὰ τῆς κατὰ πρόσωπον ἀντιμαρτυρούσης ᾠδῆς διεσάφησεν Μωυσῆς λέγων Καὶ ἐπὶ τοῖς δούλοις αὐτοῦ παρακληθήσεται. 7 Μεταλλάξαντος δὲ τοῦ πρώτου τὸν τρόπον τοῦτον τὸν δεύτερον ἦγον ἐπὶ τὸν ἐμπαιγμὸν καὶ τὸ τῆς κεφαλῆς δέρμα σὺν ταῖς θριξὶν περισύραντες ἐπηρώτων Εἰ φάγεσαι πρὸ τοῦ τιμωρηθῆναι τὸ σῶμα κατὰ μέλος; 8 ὁ δὲ ἀποκριθεὶς τῇ πατρίῳ φωνῇ προσεῖπεν Οὐχί. διόπερ καὶ οὗτος τὴν ἑξῆς ἔλαβεν βάσανον ὡς ὁ πρῶτος. 9 ἐν ἐσχάτῃ δὲ πνοῇ γενόμενος εἶπεν Σὺ μέν, ἀλάστωρ, ἐκ τοῦ παρόντος ἡμᾶς ζῆν ἀπολύεις, ὁ δὲ τοῦ κόσμου βασιλεὺς ἀποθανόντας ἡμᾶς ὑπὲρ τῶν αὐτοῦ νόμων εἰς αἰώνιον ἀναβίωσιν ζωῆς ἡμᾶς ἀναστήσει. 10 Μετὰ δὲ τοῦτον ὁ τρίτος ἐνεπαίζετο καὶ τὴν γλῶσσαν αἰτηθεὶς ταχέως προέβαλεν καὶ τὰς χεῖρας εὐθαρσῶς προέτεινεν 11 καὶ γενναίως εἶπεν ᾿Εξ οὐρανοῦ ταῦτα κέκτημαι καὶ διὰ τοὺς αὐτοῦ νόμους ὑπερορῶ ταῦτα καὶ παρ᾽ αὐτοῦ ταῦτα πάλιν ἐλπίζω κομίσασθαι· 12 ὥστε αὐτὸν τὸν βασιλέα καὶ τοὺς σὺν αὐτῷ ἐκπλήσσεσθαι τὴν τοῦ νεανίσκου ψυχήν, ὡς ἐν οὐδενὶ τὰς ἀλγηδόνας ἐτίθετο. 13 Καὶ τούτου δὲ μεταλλάξαντος τὸν τέταρτον ὡσαύτως ἐβασάνιζον αἰκιζόμενοι. 14 καὶ γενόμενος πρὸς τὸ τελευτᾶν οὕτως ἔφη Αἱρετὸν μεταλλάσσοντας ὑπ᾽ ἀνθρώπων τὰς ὑπὸ τοῦ θεοῦ προσδοκᾶν ἐλπίδας πάλιν ἀναστήσεσθαι ὑπ᾽ αὐτοῦ· σοὶ μὲν γὰρ ἀνάστασις εἰς ζωὴν οὐκ ἔσται. 15 ᾿Εχομένως δὲ τὸν πέμπτον προσάγοντες ᾐκίζοντο. 16 ὁ δὲ πρὸς αὐτὸν ἰδὼν εἶπεν ᾿Εξουσίαν ἐν ἀνθρώποις ἔχων φθαρτὸς ὢν ὃ θέλεις ποιεῖς· μὴ δόκει δὲ τὸ γένος ἡμῶν ὑπὸ τοῦ θεοῦ καταλελεῖφθαι· 17 σὺ δὲ καρτέρει καὶ θεώρει τὸ μεγαλεῖον αὐτοῦ κράτος, ὡς σὲ καὶ τὸ σπέρμα σου βασανιεῖ. 18 Μετὰ δὲ τοῦτον ἦγον τὸν ἕκτον, καὶ μέλλων ἀποθνῄσκειν ἔφη Μὴ πλανῶ μάτην, ἡμεῖς γὰρ δι᾽ ἑαυτοὺς ταῦτα πάσχομεν ἁμαρτόντες εἰς τὸν ἑαυτῶν θεόν, ἄξια θαυμασμοῦ γέγονεν· 19 σὺ δὲ μὴ νομίσῃς ἀθῷος ἔσεσθαι θεομαχεῖν ἐπιχειρήσας. 20 ῾Υπεραγόντως δὲ ἡ μήτηρ θαυμαστὴ καὶ μνήμης ἀγαθῆς ἀξία, ἥτις ἀπολλυμένους υἱοὺς ἑπτὰ συνορῶσα μιᾶς ὑπὸ καιρὸν ἡμέρας εὐψύχως ἔφερεν διὰ τὰς ἐπὶ κύριον ἐλπίδας. 21 ἕκαστον δὲ αὐτῶν παρεκάλει τῇ πατρίῳ φωνῇ γενναίῳ πεπληρωμένη φρονήματι καὶ τὸν θῆλυν λογισμὸν ἄρσενι θυμῷ διεγείρασα λέγουσα πρὸς αὐτούς 22 Οὐκ οἶδ᾽ ὅπως εἰς τὴν ἐμὴν ἐφάνητε κοιλίαν, οὐδὲ ἐγὼ τὸ πνεῦμα καὶ τὴν ζωὴν ὑμῖν ἐχαρισάμην, καὶ τὴν ἑκάστου στοιχείωσιν οὐκ ἐγὼ διερρύθμισα· 23 τοιγαροῦν ὁ τοῦ κόσμου κτίστης ὁ πλάσας ἀνθρώπου γένεσιν καὶ πάντων ἐξευρὼν γένεσιν καὶ τὸ πνεῦμα καὶ τὴν ζωὴν ὑμῖν πάλιν ἀποδίδωσιν μετ᾽ ἐλέους, ὡς νῦν ὑπερορᾶτε ἑαυτοὺς διὰ τοὺς αὐτοῦ νόμους. 24 ῾Ο δὲ ᾿Αντίοχος οἰόμενος καταφρονεῖσθαι καὶ τὴν ὀνειδίζουσαν ὑφορώμενος φωνὴν ἔτι τοῦ νεωτέρου περιόντος οὐ μόνον διὰ λόγων ἐποιεῖτο τὴν παράκλησιν, ἀλλὰ καὶ δι᾽ ὅρκων ἐπίστου ἅμα πλουτιεῖν καὶ μακαριστὸν ποιήσειν μεταθέμενον ἀπὸ τῶν πατρίων καὶ φίλον ἕξειν καὶ χρείας ἐμπιστεύσειν. 25 τοῦ δὲ νεανίου μηδαμῶς προσέχοντος προσκαλεσάμενος ὁ βασιλεὺς τὴν μητέρα παρῄνει γενέσθαι τοῦ μειρακίου σύμβουλον ἐπὶ σωτηρίᾳ. 26 πολλὰ δὲ αὐτοῦ παραινέσαντος ἐπεδέξατο πείσειν τὸν υἱόν· 27 προσκύψασα δὲ αὐτῷ χλευάσασα τὸν ὠμὸν τύραννον οὕτως ἔφησεν τῇ πατρίῳ φωνῇ Υἱέ, ἐλέησόν με τὴν ἐν γαστρὶ περιενέγκασάν σε μῆνας ἐννέα καὶ θηλάσασάν σε ἔτη τρία καὶ ἐκθρέψασάν σε καὶ ἀγαγοῦσαν εἰς τὴν ἡλικίαν ταύτην καὶ τροφοφορήσασαν. 28 ἀξιῶ σε, τέκνον, ἀναβλέψαντα εἰς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν καὶ τὰ ἐν αὐτοῖς πάντα ἰδόντα γνῶναι ὅτι οὐκ ἐξ ὄντων ἐποίησεν αὐτὰ ὁ θεός, καὶ τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος οὕτω γίνεται. 29 μὴ φοβηθῇς τὸν δήμιον τοῦτον, ἀλλὰ τῶν ἀδελφῶν ἄξιος γενόμενος ἐπίδεξαι τὸν θάνατον, ἵνα ἐν τῷ ἐλέει σὺν τοῖς ἀδελφοῖς σου κομίσωμαί σε. 30 ῎Ετι δὲ ταύτης καταληγούσης ὁ νεανίας εἶπεν Τίνα μένετε; οὐχ ὑπακούω τοῦ προστάγματος τοῦ βασιλέως, τοῦ δὲ προστάγματος ἀκούω τοῦ νόμου τοῦ δοθέντος τοῖς πατράσιν ἡμῶν διὰ Μωυσέως. 31 σὺ δὲ πάσης κακίας εὑρετὴς γενόμενος εἰς τοὺς Εβραίους οὐ μὴ διαφύγῃς τὰς χεῖρας τοῦ θεοῦ. 32 ἡμεῖς γὰρ διὰ τὰς ἑαυτῶν ἁμαρτίας πάσχομεν. 33 εἰ δὲ χάριν ἐπιπλήξεως καὶ παιδείας ὁ ζῶν κύριος ἡμῶν βραχέως ἐπώργισται, καὶ πάλιν καταλλαγήσεται τοῖς ἑαυτοῦ δούλοις. 34 σὺ δέ, ὦ ἀνόσιε καὶ πάντων ἀνθρώπων μιαρώτατε, μὴ μάτην μετεωρίζου φρυαττόμενος ἀδήλοις ἐλπίσιν ἐπὶ τοὺς οὐρανίους παῖδας ἐπαιρόμενος χεῖρα· 35 οὔπω γὰρ τὴν τοῦ παντοκράτορος ἐπόπτου θεοῦ κρίσιν ἐκπέφευγας. 36 οἱ μὲν γὰρ νῦν ἡμέτεροι ἀδελφοὶ βραχὺν ὑπενέγκαντες πόνον ἀενάου ζωῆς ὑπὸ διαθήκην θεοῦ πεπτώκασιν· σὺ δὲ τῇ τοῦ θεοῦ κρίσει δίκαια τὰ πρόστιμα τῆς ὑπερηφανίας ἀποίσῃ. 37 ἐγὼ δέ, καθάπερ οἱ ἀδελφοί, καὶ σῶμα καὶ ψυχὴν προδίδωμι περὶ τῶν πατρίων νόμων ἐπικαλούμενος τὸν θεὸν ἵλεως ταχὺ τῷ ἔθνει γενέσθαι καὶ σὲ μετὰ ἐτασμῶν καὶ μαστίγων ἐξομολογήσασθαι διότι μόνος αὐτὸς θεός ἐστιν, 38 ἐν ἐμοὶ δὲ καὶ τοῖς ἀδελφοῖς μου στῆσαι τὴν τοῦ παντοκράτορος ὀργὴν τὴν ἐπὶ τὸ σύμπαν ἡμῶν γένος δικαίως ἐπηγμένην. 39 ῎Εκθυμος δὲ γενόμενος ὁ βασιλεὺς τούτῳ παρὰ τοὺς ἄλλους χειρίστως ἀπήντησεν πικρῶς φέρων ἐπὶ τῷ μυκτηρισμῷ. 40 καὶ οὗτος οὖν καθαρὸς μετήλλαξεν παντελῶς ἐπὶ τῷ κυρίῳ πεποιθώς. 41 ᾿Εσχάτη δὲ τῶν υἱῶν ἡ μήτηρ ἐτελεύτησεν. 42 Τὰ μὲν οὖν περὶ τοὺς σπλαγχνισμοὺς καὶ τὰς ὑπερβαλλούσας αἰκίας ἐπὶ τοσοῦτον δεδηλώσθω.

8

I. Okuyôbôla aka-Nyamuzinda n’okuhima kw’Abayahudi

Obuhimanyi burhanzi bwa Yuda Makabeyo

1 Yuda Makabeyo boshi n’ababo bakaja banyombôkera omu bishagala budufu bajiremwo ihano haguma na bene wabo, baja bayushukakwo ngasi bandi banali bacigwerhe obushibirizi omu bwôrhere bw’Abayahudi. Ba­shûbûzanya ntyôla hofi ha bantu bihumbi ndarhu. 2 Banakashenga Nnâmaha­nga mpu alange olubaga lwage omu igulu lyoshi ludwirhe lwahinagulwa n’ama­gulu, mpu anababalire n’aka-Nyamuzinda kage kahemulagwa n’abantu bagalu­galu, 3 mpu ababalire n’olubaga Iuli hofi h’okusherêzibwa, anayumvirhize omusengero gw’omuko gudwirhe gwalakira emunda ali. 4 Mpu akengere kulya bayirhaga abana barhorhò koshi n’ebijaci bajaciragamwo izîno lyage mpu ayêrekane obukunizi bwage kuli abôla bantu babi boshi.

5 Erhi aba akola agwerhe engabo y’abantu, akola asimisire bwinja, bulya obukunizi bwa Nyakasane bwamahinduka bwonjo, 6 akaziyisha acihunike cali­gumiza oku lugo n’oku bishagala, abidûlike muliro, ahire abalanzi halya hantu bankanahash’ilangira, bashandabanya ntyôla abashombanyi mwandu. 7 Budu­fu lyo akazagigendilwa ntyôla. Emyanzi y’oburhwâli bwage yalumìra hoshi ho­shi.

Makabeyo acandabukakwo Nikanori n’ababo barhambo

8 Filipo arhalegamaga okubona kurhi oyôla muntu aja ayôloloka, oku okuhimana kwage kuli kwa ngasi lusiku; anaciyandikira Ptolemeyo, murha­mbo wa musirika w’e Sele-Sîriya n’e Fenisiya mpu arhabâle mwami. 9 Ptole­meyo arharhindiraga, arhuma Nikanori mugala wa Patrokle muguma w’omu barhonyi ba mwami, amuha n’engabo ya bantu bibumbi makumi abirhi barhe­ngaga omu mashanja manji mpu bagendimalîra olubaga lwa’Abayabudi lwo­shi; amuhirakwo Gorigiasi murhambo mukulu w’abasirika na mulenga bweneêne w’entambala. 10 Nikanori ali alangalîre ntyôla oku omu kuguza abajà agwa­rha omu Buyahudi, alerhera mwami empyûlo yammagerha bihumbi bibirhi oyo mwami alicigwasirwe okulyûla Abaroma. 11 Anaciyandikira duba duba ebi­shagala byanali oku burhambi bw’enyanja mpu bayishe bagule abaja b’Abayahudi, mpu ayishikabahà bajà makumi gali mwenda oku igerha liguma: A­rhali amanyire oku obubane bw’Ogala-hyoshi bwankamuyishira.

12 Erhi Yuda ayumva oku Nikanori akola ali hofi, anacimanyisa ababo oku eyôla ngabo ekola ebali hôfi. 13 Oku bundi balya b’oburhwâli burhagwerhi ntege na balya barhalibagwerhe buyemêre oku bushinganyanya bwa Nnâmaha­nga, baciyâkira bacijira handi handi. 14 Abandi baguza ehi balibagwerhe ngasi ehi bali bacisigaline, na muli agôla mango erhi banashenga Nnâmahanga mpu alole abôla Nikanori ali amaguza ciru embere entambala erhondêre, 15 mpu ciru akaba arhali bonene barhumire, alole erya ndagâno alagananaga boshi n’ababusi babo, na bulya izîno lyage litagatifu lyaderhirwe kuli bo.

16 Makabeyo erhi aba amashubûza balya boshi banali bacisigire; abaha omurhima mpu bamanye barharhinyaga omushombanyi, barhanarhemukaga embere z’ogwôla mwandu gw’amashanja gabarhabalire buzira igwarhiro ci mpu balwe n’oburhwâli, 17 mpu bakazibona kulya banyagagwa kwoshi n’abasi­rhe b’abagalugalu, bulya bahemula kwoshi ahantu hatagatifu, oku bahe­nyeraga olugo amaligo, balunyaga, balucêsa, n’engeso z’abashakulûza bazihiri­gisa. 18 Anaciderha erhi abôla hacikubagira emirasano n’oburhwâli bwabo; ci rhwono muli Nyamuzinda Ogala-byoshi olya wankahash’ihenangula na cima­nyiso ciguma abashombanyi birhu n’igulu lyoshi, oyôla he rhuhiziremwo obula­ngalire bwirhu. 19 Anacibarhondôlera ebirhangazo Nyamuzinda ajirire ba sha­kulûza babo na kurhi amango ga Senakeribu, bihumbi igana na makumi gali munani gaherêrekeraga, 20 kurhi omu ntambala Abayabudi batulagakwo Aba­nyagalati omu Babiloni, Abayahudi bakozagya eyôla ntambala bali bihumbi munani byonene baguma na bibumbi munani byashandabanya bibumbi igana na makumi abirhi g’abasbombanyi, oku burhabâle bwarhenga e mpingu, banaciyunguka bwenêne.

21 Erhi aba amabaha omurhima ntyôla amanabayemeza okufira ama­rhegeko n’ecibugo cabo, engabo yage ayigaba mwo bikêmbe bini. 22 Kuli ngasi cikembe ahirakwo mwenewabo muguma mpu acikulire, bo Simoni, Yozefu na Yonatani, akaba ngasi muguma cihumbi na magana arhanu ga bantu. 23 A­rhegeka mpu Ezra asome omu Citabu Citagatifu; n’erhi aba amabahà akanwa balwamwo, erhi: «oku burhabâle bwa Nyamuzinda!», anacirhôla ecikêmbe ca burbanzi anacicîrhunika wa burhangiriza kuli Nikanori. 24 Ogala-byoshi aba­rhabala, bayirha kulusha bibumbi mwenda bya basbombanyi, babahirakwo ebibande na banji omu bantu ba Nikanori, bafunyâla bakûla omulindi bayâka. 25 Banacinyaga n’ensaranga za balya bali bayishire mpu babagule. Erhi bayus’ikungusha ababisha kulî bwenêre, 26 bashubiyisha bahindamusire, ama­ngo gabacika bulya gali malaliro ga Sabato; co carhumire barhacibasbimbulula. 27 Erhi baba bamatungôla bamanarhôla emirasano y’abashombanyi, barha­ ngira okukuza olwa Sabato, bakuza banavuga Nnâmahanga omunkwa ye wabalikûzagya omu kubayêreka ecimanyiso cirhanzi c’olukogo lwage. 28 Erhi olwa Sabato lugera, banacigabira ngasi banyazirwe ebintu byabo, kuli erya mi­nyago; bahà abakana n’enfûzi, nabo bonene n’abana babo bagabâna e­ byasigalaga. 29 Erhi okwôla kuhwa, boshi n’izu liguma basengera Nyakasane Munyabwonjo mpu ababalire lwoshi abarhumisi bage.

Timoteyo na Bakidesi bahimwa

30 Bashubiyîrha bandi bibumbi makumi abirhi omu ngabo yali edwirhwe na Timoteyo boshi na Bakidesi, banarhôla enyumpa zabo nzibunzibu z’okulwira­ mwo. Bagabâna eminyago yabo bayitwamo bigabi bibirhi: cigabi ciguma kuli bo bonene n’ecindi oku nfûzi n’abakana, n’abalinyazirwe ebyabo boshi n’aba­shosi. 31 Banacirhôla emirasano yabo bayibîka bwinjinja ahantu hakwanine, e­byasigalaga oku minyago banacibihêka e Yeruzalemu. 32 Bayîrha omusirika w’omurhambo w’Abaharabu wali lusize Timoteyo; ali muntu mubi bwenêne, ali amajirira Abayahudi mabi manji. 33 Agôla mango oku bali bajir’olusiku lukulu lw’okwôla kuhimana kwabo, Kalisteni n’ababo baguma, bwo bayôcagya emihango mitagatifu y’aka-Nyamuzinda, erhi baba bamayâkira omu hiyumpa hisungunu, babayôkera mulya hiyumpa, ntyôla abôla bantu bahâbwa oluhe­mbo lw’amabi gabo.

Nikanori abunga anaciyunjuza

34 Olya Nikanori, kaheza-ngabo wali wamayumvikana na barhimbûzi cihu­mbi mpu abagulize Abayahudi, 35 abantu akag’icikebwa mpu bali ngonyi ba­mubonêsa nshonyi oku burhabâle bwa Nnâmahanga. Nikanori ahogola emya­mbalo yage y’obukulu anarhôla enjira aja asheshera omu mashwa nka mujà wayâka, buzirakulusibwa n’omuntu, ajogonjera yenene omu Antiyokiya, a­rhanacigwerhi bulangalire buci bw’okubona engabo yage. 36 Owalihizire mpu ayishiyunjuliza empongano mwami aligwasirwe okuhongera Abaroma omu kuguza abajà b’e Yeruzalemu, ye wajirage amanyisa boshi oku Abayahudi bajira obalwira, n’okwôla kwo kurhuma barhankagagajwa, bulya banashimbe amarhegeko bahâbagwa.

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Βʹ 8

1 Ιουδας δὲ ὁ καὶ Μακκαβαῖος καὶ οἱ σὺν αὐτῷ παρεισπορευόμενοι λεληθότως εἰς τὰς κώμας προσεκαλοῦντο τοὺς συγγενεῖς καὶ τοὺς μεμενηκότας ἐν τῷ Ιουδαϊσμῷ προσλαμβανόμενοι συνήγαγον εἰς ἑξακισχιλίους. 2 καὶ ἐπεκαλοῦντο τὸν κύριον ἐπιδεῖν τὸν ὑπὸ πάντων καταπατούμενον λαόν, οἰκτῖραι δὲ καὶ τὸν ναὸν τὸν ὑπὸ τῶν ἀσεβῶν ἀνθρώπων βεβηλωθέντα, 3 ἐλεῆσαι δὲ καὶ τὴν καταφθειρομένην πόλιν καὶ μέλλουσαν ἰσόπεδον γίνεσθαι καὶ τῶν καταβοώντων πρὸς αὐτὸν αἱμάτων εἰσακοῦσαι, 4 μνησθῆναι δὲ καὶ τῆς τῶν ἀναμαρτήτων νηπίων παρανόμου ἀπωλείας καὶ περὶ τῶν γενομένων εἰς τὸ ὄνομα αὐτοῦ βλασφημιῶν καὶ μισοπονηρῆσαι. 5 γενόμενος δὲ ὁ Μακκαβαῖος ἐν συστέματι ἀνυπόστατος ἤδη τοῖς ἔθνεσιν ἐγίνετο τῆς ὀργῆς τοῦ κυρίου εἰς ἔλεον τραπείσης. 6 πόλεις δὲ καὶ κώμας ἀπροσδοκήτως ἐρχόμενος ἐνεπίμπρα καὶ τοὺς ἐπικαίρους τόπους ἀπολαμβάνων οὐκ ὀλίγους τῶν πολεμίων τροπούμενος 7 μάλιστα τὰς νύκτας πρὸς τὰς τοιαύτας ἐπιβολὰς συνεργοὺς ἐλάμβανεν. καὶ λαλιὰ τῆς εὐανδρίας αὐτοῦ διηχεῖτο πανταχῇ. 8 Συνορῶν δὲ ὁ Φίλιππος κατὰ μικρὸν εἰς προκοπὴν ἐρχόμενον τὸν ἄνδρα, πυκνότερον δὲ ἐν ταῖς εὐημερίαις προβαίνοντα, πρὸς Πτολεμαῖον τὸν Κοίλης Συρίας καὶ Φοινίκης στρατηγὸν ἔγραψεν ἐπιβοηθεῖν τοῖς τοῦ βασιλέως πράγμασιν. 9 ὁ δὲ ταχέως προχειρισάμενος Νικάνορα τὸν τοῦ Πατρόκλου τῶν πρώτων φίλων ἀπέστειλεν ὑποτάξας παμφύλων ἔθνη οὐκ ἐλάττους τῶν δισμυρίων τὸ σύμπαν τῆς Ιουδαίας ἐξᾶραι γένος· συνέστησεν δὲ αὐτῷ καὶ Γοργίαν ἄνδρα στρατηγὸν καὶ ἐν πολεμικαῖς χρείαις πεῖραν ἔχοντα. 10 διεστήσατο δὲ ὁ Νικάνωρ τὸν φόρον τῷ βασιλεῖ τοῖς ῾Ρωμαίοις ὄντα ταλάντων δισχιλίων ἐκ τῆς τῶν Ιουδαίων αἰχμαλωσίας ἐκπληρώσειν. 11 εὐθέως δὲ εἰς τὰς παραθαλασσίους πόλεις ἀπέστειλεν προκαλούμενος ἐπ᾽ ἀγορασμὸν Ιουδαίων σωμάτων ὑπισχνούμενος ἐνενήκοντα σώματα ταλάντου παραχωρήσειν οὐ προσδεχόμενος τὴν παρὰ τοῦ παντοκράτορος μέλλουσαν παρακολουθήσειν ἐπ᾽ αὐτῷ δίκην. 12 τῷ δὲ Ιουδα προσέπεσεν περὶ τῆς τοῦ Νικάνορος ἐφόδου, καὶ μεταδόντος τοῖς σὺν αὐτῷ τὴν παρουσίαν τοῦ στρατοπέδου 13 οἱ δειλανδροῦντες καὶ ἀπιστοῦντες τὴν τοῦ θεοῦ δίκην διεδίδρασκον ἑαυτοὺς καὶ ἐξετόπιζον. 14 οἱ δὲ τὰ περιλελειμμένα πάντα ἐπώλουν, ὁμοῦ δὲ τὸν κύριον ἠξίουν ῥύσασθαι τοὺς ὑπὸ τοῦ δυσσεβοῦς Νικάνορος πρὶν συντυχεῖν πεπραμένους· 15 καὶ εἰ μὴ δι᾽ αὐτούς, ἀλλὰ διὰ τὰς πρὸς τοὺς πατέρας αὐτῶν διαθήκας καὶ ἕνεκα τῆς ἐπ᾽ αὐτοὺς ἐπικλήσεως τοῦ σεμνοῦ καὶ μεγαλοπρεποῦς ὀνόματος αὐτοῦ. 16 συναγαγὼν δὲ ὁ Μακκαβαῖος τοὺς περὶ αὐτὸν ὄντας ἀριθμὸν ἑξακισχιλίους παρεκάλει μὴ καταπλαγῆναι τοῖς πολεμίοις μηδὲ εὐλαβεῖσθαι τὴν τῶν ἀδίκως παραγινομένων ἐπ᾽ αὐτοὺς ἐθνῶν πολυπλήθειαν, ἀγωνίσασθαι δὲ γενναίως 17 πρὸ ὀφθαλμῶν λαβόντας τὴν ἀνόμως εἰς τὸν ἅγιον τόπον συντετελεσμένην ὑπ᾽ αὐτῶν ὕβριν καὶ τὸν τῆς ἐμπεπαιγμένης πόλεως αἰκισμόν, ἔτι δὲ τὴν τῆς προγονικῆς πολιτείας κατάλυσιν. 18 οἱ μὲν γὰρ ὅπλοις πεποίθασιν ἅμα καὶ τόλμαις, ἔφησεν, ἡμεῖς δὲ ἐπὶ τῷ παντοκράτορι θεῷ, δυναμένῳ καὶ τοὺς ἐρχομένους ἐφ᾽ ἡμᾶς καὶ τὸν ὅλον κόσμον ἑνὶ νεύματι καταβαλεῖν, πεποίθαμεν. 19 προσαναλεξάμενος δὲ αὐτοῖς καὶ τὰς ἐπὶ τῶν προγόνων γενομένας ἀντιλήμψεις καὶ τὴν ἐπὶ Σενναχηριμ, ἑκατὸν ὀγδοήκοντα πέντε χιλιάδες ὡς ἀπώλοντο, 20 καὶ τὴν ἐν τῇ Βαβυλωνίᾳ τὴν πρὸς τοὺς Γαλάτας παράταξιν γενομένην, ὡς οἱ πάντες ἐπὶ τὴν χρείαν ἦλθον ὀκτακισχίλιοι σὺν Μακεδόσιν τετρακισχιλίοις, τῶν Μακεδόνων ἀπορουμένων οἱ ὀκτακισχίλιοι τὰς δώδεκα μυριάδας ἀπώλεσαν διὰ τὴν γινομένην αὐτοῖς ἀπ᾽ οὐρανοῦ βοήθειαν καὶ ὠφέλειαν πολλὴν ἔλαβον. 21 ἐφ᾽ οἷς εὐθαρσεῖς αὐτοὺς παραστήσας καὶ ἑτοίμους ὑπὲρ τῶν νόμων καὶ τῆς πατρίδος ἀποθνῄσκειν τετραμερές τι τὸ στράτευμα ἐποίησεν. 22 τάξας καὶ τοὺς ἀδελφοὺς αὐτοῦ προηγουμένους ἑκατέρας τάξεως, Σιμωνα καὶ Ιωσηπον καὶ Ιωναθην, ὑποτάξας ἑκάστῳ χιλίους πρὸς τοῖς πεντακοσίοις, 23 ἔτι δὲ καὶ Ελεαζαρον, παραναγνοὺς τὴν ἱερὰν βίβλον καὶ δοὺς σύνθημα θεοῦ βοηθείας τῆς πρώτης σπείρας αὐτὸς προηγούμενος συνέβαλε τῷ Νικάνορι. 24 γενομένου δὲ αὐτοῖς τοῦ παντοκράτορος συμμάχου κατέσφαξαν τῶν πολεμίων ὑπὲρ τοὺς ἐνακισχιλίους, τραυματίας δὲ καὶ τοῖς μέλεσιν ἀναπείρους τὸ πλεῖον μέρος τῆς τοῦ Νικάνορος στρατιᾶς ἐποίησαν, πάντας δὲ φυγεῖν ἠνάγκασαν. 25 τὰ δὲ χρήματα τῶν παραγεγονότων ἐπὶ τὸν ἀγορασμὸν αὐτῶν ἔλαβον· συνδιώξαντες δὲ αὐτοὺς ἐφ᾽ ἱκανὸν ἀνέλυσαν ὑπὸ τῆς ὥρας συγκλειόμενοι· 26 ἦν γὰρ ἡ πρὸ τοῦ σαββάτου, δι᾽ ἣν αἰτίαν οὐκ ἐμακροτόνησαν κατατρέχοντες αὐτούς. 27 ὁπλολογήσαντες δὲ αὐτοὺς καὶ τὰ σκῦλα ἐκδύσαντες τῶν πολεμίων περὶ τὸ σάββατον ἐγίνοντο περισσῶς εὐλογοῦντες καὶ ἐξομολογούμενοι τῷ κυρίῳ τῷ διασώσαντι εἰς τὴν ἡμέραν ταύτην, ἀρχὴν ἐλέους τάξαντος αὐτοῖς. 28 μετὰ δὲ τὸ σάββατον τοῖς ᾐκισμένοις καὶ ταῖς χήραις καὶ ὀρφανοῖς μερίσαντες ἀπὸ τῶν σκύλων τὰ λοιπὰ αὐτοὶ καὶ τὰ παιδία διεμερίσαντο. 29 ταῦτα δὲ διαπραξάμενοι καὶ κοινὴν ἱκετείαν ποιησάμενοι τὸν ἐλεήμονα κύριον ἠξίουν εἰς τέλος καταλλαγῆναι τοῖς αὑτοῦ δούλοις. 30 Καὶ τοῖς περὶ Τιμόθεον καὶ Βακχίδην συνερίσαντες ὑπὲρ τοὺς δισμυρίους αὐτῶν ἀνεῖλον καὶ ὀχυρωμάτων ὑψηλῶν εὖ μάλα ἐγκρατεῖς ἐγένοντο καὶ λάφυρα πλείονα ἐμερίσαντο ἰσομοίρους αὑτοῖς καὶ τοῖς ᾐκισμένοις καὶ ὀρφανοῖς καὶ χήραις, ἔτι δὲ καὶ πρεσβυτέροις ποιήσαντες. 31 ὁπλολογήσαντες δὲ αὑτοὺς ἐπιμελῶς πάντα συνέθηκαν εἰς τοὺς ἐπικαίρους τόπους, τὰ δὲ λοιπὰ τῶν σκύλων ἤνεγκαν εἰς Ιεροσόλυμα. 32 τὸν δὲ φυλάρχην τῶν περὶ Τιμόθεον ἀνεῖλον, ἀνοσιώτατον ἄνδρα καὶ πολλὰ τοὺς Ιουδαίους ἐπιλελυπηκότα. 33 ἐπινίκια δὲ ἄγοντες ἐν τῇ πατρίδι τοὺς ἐμπρήσαντας τοὺς ἱεροὺς πυλῶνας καὶ Καλλισθένην ὑφῆψαν εἰς ἓν οἰκίδιον πεφευγότα, καὶ τὸν ἄξιον τῆς δυσσεβείας ἐκομίσατο μισθόν. 34 ὁ δὲ τρισαλιτήριος Νικάνωρ ὁ τοὺς χιλίους ἐμπόρους ἐπὶ τὴν πρᾶσιν τῶν Ιουδαίων ἀγαγὼν 35 ταπεινωθεὶς ὑπὸ τῶν κατ᾽ αὐτὸν νομιζομένων ἐλαχίστων εἶναι τῇ τοῦ κυρίου βοηθείᾳ τὴν δοξικὴν ἀποθέμενος ἐσθῆτα διὰ τῆς μεσογείου δραπέτου τρόπον ἔρημον ἑαυτὸν ποιήσας ἧκεν εἰς ᾿Αντιόχειαν ὑπὲρ ἅπαν εὐημερηκὼς ἐπὶ τῇ τοῦ στρατοῦ διαφθορᾷ. 36 καὶ ὁ τοῖς ῾Ρωμαίοις ἀναδεξάμενος φόρον ἀπὸ τῆς τῶν ἐν Ιεροσολύμοις αἰχμαλωσίας κατορθώσασθαι κατήγγελλεν ὑπέρμαχον ἔχειν τοὺς Ιουδαίους καὶ διὰ τὸν τρόπον τοῦτον ἀτρώτους εἶναι τοὺς Ιουδαίους διὰ τὸ ἀκολουθεῖν τοῖς ὑπ᾽ αὐτοῦ προτεταγμένοις νόμοις.

9

Okufa kwa Antiyokusi Epifani

1 Muli agôla mango, Antiyokusi ayagaluka omu nshonyi, arhenga omu bihugo by’e Persi. 2 Bulya erhi aba amaja omu lugo luderhwa Persepoli a­rhangira okugendihagula ebirugu by’aka-Nyamuzinda n’okunyaga olugo, kuli okwo engabo yashagamuka yazukira oku mirasano, Antiyokusi acàndabukwa­kwo, akubûka n’enshonyi. 3 Amango ali omu cihugo c’Ekbatani bamubwira kurhi byabire kuli Nikanori n’oku ngabo ya Timoteyo. 4 Yeshi oburhe bwamu­gwarha bwalonzimuyirha, akalonza kurhi acihôla oku Bayahudi kuli balya ba­rhumaga ayâka. Arhegeka owaja agendêsa engâlè yage mpu alikûle buzira kuyimanga lyo bakanya, n’obwo bucîranuzi bwa Nyamuzinda bwali bumuhârhine, bulya ayishaga ahiga omu bucibonyi bwage erhi: «Hano mpika aha Yeruzalemu, olugo lwoshi nalujira nshinda ya Bayahudi. 5 Ci, Nyakasane Nyamuzinda w’Israheli, abona ngasi kantu, amurhimbakwo erhabonekana e­ rhanayishi bafumu. Oku anayusihiga ebyôla ayumva amalumwa garhankabona bufumu omunda, bakerêrhera. 6 Okwôla kwo anali ashinganine, bulya agezize abandi mw’omusisi n’amalibuko ga ngasi lubero, galya garhankamanyiderhwa. Ci obucibone bwage burhaderhaga mpu bwankanyihakwo. 7 Ngasi mango, muli obôla bucibone, erhi n’obukunizi bwage bwaja bwaluga anayisha ahigira Abayahudi anayisha arhegeka mpu bakanye duba, lero caligumiza ahirima kw’erya ngâlè yayishaga yabomborogana bulibirha, n’okwôla ahirimaga kwali kubi kuhika ebirumbu by’omubiri gwage byoshi byalemala. 8 Owayishaga ama­nya omu bucibone bwage mpu nkaba anarhegeka omulaba gw’omu nyanja, owajaga akengêra mpu nkaba yeki anagerera amarhwehwe g’entondo omu munzani, !ero akwebwa okw’idabo, bamujagajagira oku ncingo. Okwo kwayê rekana obuhashe bwa Nyamuzinda embere z’abantu boshi. 9 Ciru omubiri gw’eyôla ndyalya gwakazirhengamwo emivunyu, oku acizine, omubiri gwage gwakazivonyôngoka, eminyafu yakavônyoka omu malumwa manji bwenêne n’akabayo kayishaga kamurbenga mwo kakayihika engabo yoshi. 10 N’oyôla wayishaga wamanya embere mpu nkaba anahuma oku nyenyezi z’emalunga, !ero abula ciru owankamuhêka erhi kabayo kage karhuma.

11 Lero erhi ayumva yeshi amayuyûkirwa, arhondêra okurhengamwo bulya bucibone bwage, arhondêra okubona ebintu byoshi bwinja erhi munyuli gwa Nnâmahanga gwakazagiyushûla ago malumwa gurhuma. 12 N’ebwa kuba ciru na yene arhankacilembire ebyôla bihulu, aderha, erhi: «kukwanine okucihira idako lya Nyamuzinda, kunali busha okucigerera kuli ye erhi okucigerera oku bunyamuzindai bwage». 13 Ci kwone eyôla ndyalya yakazishenga Nyakasane orha­nkacimubabalira, 14 alagânana agôla mango mpu aleka olugo lutagatifu buzira kadugundu, lulya alibirhiragayo mpu alujira bwamwa analuhindule nshinda, 15 ye wahigaga mpu kuhika Abayahudi abajire nka bagreki, mpu irhondo ba­rhabonaga aha babishwa, mpu bakabulirwe erubala bone abana babo nka nyama zikwebwa erubala mpu ebinyunyi n’ensimba zirye. 16 Alagânana mpu ayishihira enterekêro nyinjinja muli kalya ka-Nyamuzinda katagatifu arha­ngigihagula, mpu ciru agalula binji kulusha birya birugu bitagatifu ayankaga, mpu yene agule ngasi binayerekire enterekêro. 17 Ciru mpu yene ahinduke muyahudi anaje agera ngasi hantu n’okumanyisa obuhashe bwa Nyamuzinda.

Antiyokusi ayandika amaruba arhumira Abayabudi

18 Kulya kuba amalumwa gage garharhuliriraga, bulya alikwo akanwa ka Nyakasane, erhi abona oku ntaho acilangalire, ayandikira Abayabudi agala maruba gakulikire gali gayandisirwe nka musengero n’ebinwa byalimwo by’e­ bira:

19 «Oku Bayahudi bakengwa, oku banyacihugo, akalamo n’omurhûla gwa mwami Antiyokusi. 20 Akaba mweshi muyosire bwinja kuguma n’abana binyu, akaba ebintu binyu bigendesire bwinja nk’okumwankanacifinja, mvuzire omunkwa bwenêne, mpizire obulangalire bwani empingu. 21 Oku bwani niono, ndambukire oku ncingo buzira misi mici, ndwirhe nake­ngêra n’ecifufu emurhima obukuze, irenge nabonaga mwanyêreka emwinyu. Ganôla mango narhenga omu bihugo by’e Persi n’obula namagogomerwa n’endwala, mbwine oku kuli kwinja okushibirira omurhûla gwa ngasi muguma. 22 Arhali ebwa kuba namakumba omurhima, kali ngwerhe obulangalire bw’okurhenga muli eyira ndwâla. 23 Ci, omu kubona amango larha ajanaga e­ ngabo yage omu bihugo by’enyanya, asiga amanyisize ndi wankayîma omu byage, 24 mpu lyo nk’obuhanya erhi bwankayisha, nisi erhi gundigundi mwanzi mugalugalu, abantu boshi b’omu cihugo erhi bakamanya oku bayîmisire balekijamwo akavango. 25 N’omu kubona oku abami rhuyûbakinwe nabo, bo­shi n’abaluzi b’abalungu, badwirhe bayunjayunja amango, co cirhumire ndesi­re oku mugala wani Antiyokusi ye mwami, oyu nakazagisigira banji muli mwe amango najaga nageragera omu bihugo byani by’enyanya, nambakômêrize ye, nnamuyandikire agâla maruba mayandike ahâla. 26 Mmuhunyire nnansengire nti ngasi muguma omu kukengera aminja namujirire yene nisi erhi n’abandi caligumiza, obukenge mungwerhekwo munabulange kuli mugala wani. 27 Bu­lya ndangalire nti akanashimba obulonza bwani bwinja, mwalama mweshi naye n’omurhûla.»

28 Ntyôla kwo oyola kaheza, eyôla ncuku, omu kulabanjira n’amalumwa madarhi, agali nka galya ajaga alibuzamwo abandi, ntyôla kwo afirire omu cihugo c’ihanga, afira omu ntondo, ayirhwa n’obubanya budarhi. 29 Filipo wali mwira wage wa kurhenga mira e burho bwabo, ayisha alusize ecirunda cage ci erhi aciyoboha omugala Antiyokusi, aciyakira e Misiri emwa Ptolemeyo Filo­ metori.

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Βʹ 9

1 Περὶ δὲ τὸν καιρὸν ἐκεῖνον ἐτύγχανεν ᾿Αντίοχος ἀναλελυκὼς ἀκόσμως ἐκ τῶν περὶ τὴν Περσίδα τόπων. 2 εἰσεληλύθει γὰρ εἰς τὴν λεγομένην Περσέπολιν καὶ ἐπεχείρησεν ἱεροσυλεῖν καὶ τὴν πόλιν συνέχειν· διὸ δὴ τῶν πληθῶν ὁρμησάντων ἐπὶ τὴν τῶν ὅπλων βοήθειαν ἐτράπησαν, καὶ συνέβη τροπωθέντα τὸν ᾿Αντίοχον ὑπὸ τῶν ἐγχωρίων ἀσχήμονα τὴν ἀναζυγὴν ποιήσασθαι. 3 ὄντι δὲ αὐτῷ κατ᾽ ᾿Εκβάτανα προσέπεσεν τὰ κατὰ Νικάνορα καὶ τοὺς περὶ Τιμόθεον γεγονότα. 4 ἐπαρθεὶς δὲ τῷ θυμῷ ᾤετο καὶ τὴν τῶν πεφυγαδευκότων αὐτὸν κακίαν εἰς τοὺς Ιουδαίους ἐναπερείσασθαι, διὸ συνέταξεν τὸν ἁρματηλάτην ἀδιαλείπτως ἐλαύνοντα κατανύειν τὴν πορείαν τῆς ἐξ οὐρανοῦ δὴ κρίσεως συνούσης αὐτῷ· οὕτως γὰρ ὑπερηφάνως εἶπεν Πολυανδρεῖον Ιουδαίων Ιεροσόλυμα ποιήσω παραγενόμενος ἐκεῖ. 5 ὁ δὲ παντεπόπτης κύριος ὁ θεὸς τοῦ Ισραηλ ἐπάταξεν αὐτὸν ἀνιάτῳ καὶ ἀοράτῳ πληγῇ· ἄρτι δὲ αὐτοῦ καταλήξαντος τὸν λόγον ἔλαβεν αὐτὸν ἀνήκεστος τῶν σπλάγχνων ἀλγηδὼν καὶ πικραὶ τῶν ἔνδον βάσανοι 6 πάνυ δικαίως τὸν πολλαῖς καὶ ξενιζούσαις συμφοραῖς ἑτέρων σπλάγχνα βασανίσαντα. 7 ὁ δ᾽ οὐδαμῶς τῆς ἀγερωχίας ἔληγεν, ἔτι δὲ καὶ τῆς ὑπερηφανίας ἐπεπλήρωτο πῦρ πνέων τοῖς θυμοῖς ἐπὶ τοὺς Ιουδαίους καὶ κελεύων ἐποξύνειν τὴν πορείαν. συνέβη δὲ καὶ πεσεῖν αὐτὸν ἀπὸ τοῦ ἅρματος φερομένου ῥοίζῳ καὶ δυσχερεῖ πτώματι περιπεσόντα πάντα τὰ μέλη τοῦ σώματος ἀποστρεβλοῦσθαι. 8 ὁ δ᾽ ἄρτι δοκῶν τοῖς τῆς θαλάσσης κύμασιν ἐπιτάσσειν διὰ τὴν ὑπὲρ ἄνθρωπον ἀλαζονείαν καὶ πλάστιγγι τὰ τῶν ὀρέων οἰόμενος ὕψη στήσειν κατὰ γῆν γενόμενος ἐν φορείῳ παρεκομίζετο φανερὰν τοῦ θεοῦ πᾶσιν τὴν δύναμιν ἐνδεικνύμενος, 9 ὥστε καὶ ἐκ τοῦ σώματος τοῦ δυσσεβοῦς σκώληκας ἀναζεῖν, καὶ ζῶντος ἐν ὀδύναις καὶ ἀλγηδόσιν τὰς σάρκας αὐτοῦ διαπίπτειν, ὑπὸ δὲ τῆς ὀσμῆς αὐτοῦ πᾶν τὸ στρατόπεδον βαρύνεσθαι τὴν σαπρίαν. 10 καὶ τὸν μικρῷ πρότερον τῶν οὐρανίων ἄστρων ἅπτεσθαι δοκοῦντα παρακομίζειν οὐδεὶς ἐδύνατο διὰ τὸ τῆς ὀσμῆς ἀφόρητον βάρος. 11 ἐνταῦθα οὖν ἤρξατο τὸ πολὺ τῆς ὑπερηφανίας λήγειν τεθραυσμένος καὶ εἰς ἐπίγνωσιν ἔρχεσθαι θείᾳ μάστιγι κατὰ στιγμὴν ἐπιτεινόμενος ταῖς ἀλγηδόσιν. 12 καὶ μηδὲ τῆς ὀσμῆς αὐτοῦ δυνάμενος ἀνέχεσθαι ταῦτ᾽ ἔφη Δίκαιον ὑποτάσσεσθαι τῷ θεῷ καὶ μὴ θνητὸν ὄντα ἰσόθεα φρονεῖν. 13 ηὔχετο δὲ ὁ μιαρὸς πρὸς τὸν οὐκέτι αὐτὸν ἐλεήσοντα δεσπότην οὕτως λέγων 14 τὴν μὲν ἁγίαν πόλιν, ἣν σπεύδων παρεγίνετο ἰσόπεδον ποιῆσαι καὶ πολυανδρεῖον οἰκοδομῆσαι, ἐλευθέραν ἀναδεῖξαι, 15 τοὺς δὲ Ιουδαίους, οὓς διεγνώκει μηδὲ ταφῆς ἀξιῶσαι, οἰωνοβρώτους δὲ σὺν τοῖς νηπίοις ἐκρίψειν θηρίοις, πάντας αὐτοὺς ἴσους ᾿Αθηναίοις ποιήσειν· 16 ὃν δὲ πρότερον ἐσκύλευσεν ἅγιον νεὼ καλλίστοις ἀναθήμασιν κοσμήσειν καὶ τὰ ἱερὰ σκεύη πολυπλάσια πάντα ἀποδώσειν, τὰς δὲ ἐπιβαλλούσας πρὸς τὰς θυσίας συντάξεις ἐκ τῶν ἰδίων προσόδων χορηγήσειν· 17 πρὸς δὲ τούτοις καὶ Ιουδαῖον ἔσεσθαι καὶ πάντα τόπον οἰκητὸν ἐπελεύσεσθαι καταγγέλλοντα τὸ τοῦ θεοῦ κράτος. 18 οὐδαμῶς δὲ ληγόντων τῶν πόνων, ἐπεληλύθει γὰρ ἐπ᾽ αὐτὸν δικαία ἡ τοῦ θεοῦ κρίσις, τὰ κατ᾽ αὐτὸν ἀπελπίσας ἔγραψεν πρὸς τοὺς Ιουδαίους τὴν ὑπογεγραμμένην ἐπιστολὴν ἱκετηρίας τάξιν ἔχουσαν, περιέχουσαν δὲ οὕτως 19 Τοῖς χρηστοῖς Ιουδαίοις τοῖς πολίταις πολλὰ χαίρειν καὶ ὑγιαίνειν καὶ εὖ πράττειν βασιλεὺς καὶ στρατηγὸς ᾿Αντίοχος. 20 εἰ ἔρρωσθε καὶ τὰ τέκνα καὶ τὰ ἴδια κατὰ γνώμην ἐστὶν ὑμῖν· εἰς οὐρανὸν τὴν ἐλπίδα ἔχων 21 ὑμῶν τὴν τιμὴν καὶ τὴν εὔνοιαν ἐμνημόνευον φιλοστόργως. ἐπανάγων ἐκ τῶν κατὰ τὴν Περσίδα τόπων καὶ περιπεσὼν ἀσθενείᾳ δυσχέρειαν ἐχούσῃ ἀναγκαῖον ἡγησάμην φροντίσαι τῆς κοινῆς πάντων ἀσφαλείας. 22 οὐκ ἀπογινώσκων τὰ κατ᾽ ἐμαυτόν, ἀλλὰ ἔχων πολλὴν ἐλπίδα ἐκφεύξεσθαι τὴν ἀσθένειαν, 23 θεωρῶν δὲ ὅτι καὶ ὁ πατήρ, καθ᾽ οὓς καιροὺς εἰς τοὺς ἄνω τόπους ἐστρατοπέδευσεν, ἀνέδειξεν τὸν διαδεξάμενον, 24 ὅπως, ἐάν τι παράδοξον ἀποβαίνῃ ἢ καὶ προσαγγελθῇ τι δυσχερές, εἰδότες οἱ κατὰ τὴν χώραν ᾧ καταλέλειπται τὰ πράγματα μὴ ἐπιταράσσωνται· 25 πρὸς δὲ τούτοις κατανοῶν τοὺς παρακειμένους δυνάστας καὶ γειτνιῶντας τῇ βασιλείᾳ τοῖς καιροῖς ἐπέχοντας καὶ προσδοκῶντας τὸ ἀποβησόμενον, ἀναδέδειχα τὸν υἱὸν ᾿Αντίοχον βασιλέα, ὃν πολλάκις ἀνατρέχων εἰς τὰς ἐπάνω σατραπείας τοῖς πλείστοις ὑμῶν παρεκατετιθέμην καὶ συνίστων· γέγραφα δὲ πρὸς αὐτὸν τὰ ὑπογεγραμμένα. 26 παρακαλῶ οὖν ὑμᾶς καὶ ἀξιῶ μεμνημένους τῶν εὐεργεσιῶν κοινῇ καὶ κατ᾽ ἰδίαν ἕκαστον συντηρεῖν τὴν οὖσαν εὔνοιαν εἰς ἐμὲ καὶ τὸν υἱόν· 27 πέπεισμαι γὰρ αὐτὸν ἐπιεικῶς καὶ φιλανθρώπως παρακολουθοῦντα τῇ ἐμῇ προαιρέσει συμπεριενεχθήσεσθαι ὑμῖν. 28 ῾Ο μὲν οὖν ἀνδροφόνος καὶ βλάσφημος τὰ χείριστα παθών, ὡς ἑτέρους διέθηκεν, ἐπὶ ξένης ἐν τοῖς ὄρεσιν οἰκτίστῳ μόρῳ κατέστρεψεν τὸν βίον. 29 παρεκομίζετο δὲ τὸ σῶμα Φίλιππος ὁ σύντροφος αὐτοῦ, ὃς καὶ διευλαβηθεὶς τὸν υἱὸν ᾿Αντιόχου πρὸς Πτολεμαῖον τὸν Φιλομήτορα εἰς Αἴγυπτον διεκομίσθη.

10

Aka-Nyamuzinda kacêsibwa

1 Oku bundi Yuda Makabeyo boshi n’ababo barhondêra okushakûlula aka-Nyamuzinda n’olugo. 2 Bashâba empêro z’abapagani balì bamayuûbaka omu mihanda n’omu hantu hatagatifu. 3 Ntyo erhi baba bamacêsa ahantu hatagatifu, bashubiyûbaka olundi luhêrero, kandi balasha omuliro omu ibuye, bayanka kuli gulya muliro bakagukoleza oku nterekêro, erhi baligi na myaka ibirhi barhajira ntyôla, barhondêra okutumbûsa enshangi, okukongêza amata­ra, n’okurherekêra emigati. 4 Erhi baba bamayûsa okwôla, bafukamiriza, bashenga Nnâmahanga mpu mâshi irhondo arhacibarhumiraga mabi ga bene agôla, n’erhi kandi bankashubihirima, mpu mâshi anabahanûle n’olukogo, amanye arhacibahânaga omu maboko g’abashombanyi. 5 Olusiku aka-Nyamu­ inda kahemulagwa n’abashombanyi, olwo lusiku lwo kanacêsibwemwo, zali omu nsiku makumi abirhi n’irhanu z’omwezi gwa Kisleu (cambasè). 6 Boshi bageza nsiku munani erhi bajira olwo lusiku lukulu, nka kulya banajira oku lusiku lukulu lw’Amahêma, bakakengera oku harhacigera nsiku erhi badwirhe balâla omu ntondo, omu lwâla nka nsimba z’erubala. 7 Co carhumaga erhi baba bamayambala ebishâkè n’amashami g’emirhi minjinja, n’emishugushugu omu nfune, barhondêra okukuza n’enyimbo olya wabahâga obulyo bw’oku­shubicêsa ahantu hatagatifu. 8 Banaciyandika irhegeko, banalimanyisa omu cihugo coshi mpu ngasi Muyabudi akazikuza ngasi mwaka ezôla nsiku.

VI. Yuda alwisa abalungu na Lisiyasi murhwâli wa Epatori

9 Byanaciba ntyôla aha kufa kwa Antiyokusi oderhwa Epifani. 10 Rhukola­ga rhwaderha oku biyerekire Antiyokusi Epatori, mugala w’eyôla ndyalya, rhwanashambâla hitya oku mabi gadwirhwe n’eyôla ntambala.

Omurhondêro gw’ohwami bwa Antiyokusi Epatori

11 Erhi anaja oku ntebe, ayirukira ajira Lisiyasi murhindisi w’ebintu byage byoshi, ye wanaligi murhambo w’e Sele-Sîriya n’e Fenisiya. 12 Kulya kuba P­tolemeyo oderhwa Makroni ye wali murhangiriza w’okubona kurhi Abayahudi badwirhe balibuzibwa, alonza okubarhegeka n’obushinganyanya n’omurhûla. 13 Okwôla kwarhuma agend’ishobekwa bushabusha n’abìra ba mwami emunda Epatori ali; na kandi ngasi mango bakazimuderha mulenzi bulya alesire Cipro alangisibagwa na Filometori, n’oku alunganaga na Antiyokusi Epifani, erhi abona oku kuli kwa busha okulama buzira irenge aciha obwôge afa.

Gorigiyasi n’enkuta z’e ldumeya

14 Oku Gorigiyasi anaba murhambo w’engabo y’abalwi ntyâla, arhola emi­rhwe y’okujuhwa na ngasi mango akalonza obulyo bw’okulwisa Abayahudi. 15 Kuguma naye, abantu b’e ldumeya, bulya bali bagwerh’enyumpa nzibu nzibu z’okulwiramwo zanali ahantu hinja, nabo bakayôrhabalibuza Abayahu­di; bakayankirira ngasi banakazagiyisha bayâka e Yeruzalemu, bakayôrha ba­sholoshonza Abayahudi. 16 Abantu ba Makabeyo erhi baba bamashenga boshi haguma mpu Nyamuzinda abarhabale, bahamira kuli zirya nyumpa nzibunzibu z’ab’e ldumeya. 17 Bazirhabâlira n’oburhwâli bunene, bazinyaga, banaca­ ndabukakwo abakazagilwira omu byôgo boshi; bakanigûza ngasi yeshi wanakazagirhinda omu maboko gabo, bayîrha bantu bihumbi makumi abirhi na kulusha. 18 Bantu bihumbi mwenda bayâkira omu mitungo ibirhi mizibuzibu bahêkamwo n’ebi bakwaninemwo byoshi. 19 Makabeyo asiga halya Simoni na Yozefu boshi na Zakeyo na ngabo erhali nyi mpu babalinguze, naye akanya aj’ahandi h’okurhabâlira kwa dubaduba. 20 Ci abantu ba Simoni, barhebwa omu kuziga ensaranga na baguma muli balya bali bayâkire omu mitungo. Erhi baba bamahôngerwa mafundo bihumbi makumi gali nda, balêka baguma muli bo mpu bayâke. 21 Erhi bamanyisa Makabeyo okwôla byabire, ahamagala ihano ly’abarhambo bage, ashobeka balya bantu mpu kurhi bajagiguza bene wabo, omu kuhôngerwa ensaranga balikûla abashombanyi. 22 Oku bundi anacirhegeka mpu bayîrhe abôla bantu balenganyagya ntyôla, ho na halya a­rhola erya mitungo oku yanali ibirhi. 23 Agendesa bwinja omukolo gwage gw’okulwa, ayîrhira muli erya mitungo yombi bantu bihumbi makumi abirhi na kulusha.

Okuhimwa n’okufa kwa Timoteyo

24 Ci kwonene Timoteyo olya warhangig’ihimwa embere na Abayahudi, e­rhi aba amashubishubûza omwandu gw’abasirika b’omu bindi bihugo amanagend’irhiza abasirika banyakulwira oku nfarasi omu Aziya, ayîsha akola ali humbarhaza Obuyahudi n’emirasano yage. 25 Erhi bayumva oku ayîruka, abantu ba Makabeyo barhondêra okushenga Nyamuzinda, bacishîga oluvu o­mw’irhwe, bayambala na sunzu. 26 Agôla mango bali embere za Nyamuzinda, bakazishenga banafukamire embere z’oluhêrero mpu Nyamuzinda arhabâle, mpu abe mushombanyi w’abashombanyi babo nka kulya irhegeko linalaga­ nyire.

27 Erhi bayûsa okushenga, barhola emirasano yabo bayiyegûla n’olugo, erhi bahika hofi n’abashombanyi, bayimanga. 28 Erhi izûba lishalâla, bakoza enta­ mbala olunda n’olundi, baguma bacikubagira bwenêne oburhabâle bwa Nyamuzinda kulusha obulenga bw’amatumu, abandi bacikubagira emisi yabo yonene. 29 Erhi entambala ekula abashombanyi babona kurheng’emalunga, ba­ntu barhanu bali oku nfarasi banayisha balaza nka nkuba, baja embere z’e­ ngabo y’Abayahudi, ezo nfarasi erhi zirimwo ebyuma by’amasholo. 30 Babirhi mulibo erhi baba bamahira Makabeyo ekarhi kabo, bamucikiriza n’emirasano yabo mpu arhag’ibandwa, na muli agôla mango bakaz’ibanda abashombanyi e­ myampi n’emilazo bahurha, barhemuka boshi bagukumuka. 31 Bantu bihumbi makumi abirhi na magana arhanu omu banyakulambagirira amagulu, n’abandi banyakulwira oku nfarasi magana gali ndarhu bafa ntyo olwo lusiku. 32 Timoteyo ayakira ahantu hazibuhazibu haderhwa Gazara, aha omukulu w’abasirika bage w’entwâli ye Kereasi ali. 33 Abantu ba Makabeyo n’oburhwâli bunene bagorha ahôla nsiku inni. 34 Ebwa kucikubagira ahôla balì, barhondêra okuja­cira Nnâmahanga n’okuderha ebinwa bigalugalu. 35 Erhi olusiku lwa karhanu lucânûla, bana ba misole makumi abirhi omu bantu ba Makabeyo erhi balumwa n’ebyôla bijaci, bahamira n’oburhwâli bw’akirumè oku côgo n’obukali buli nka bwa nsimba, bayîsha batumirha eyi n’eyi ngasi yeshi banashimanaga e­ mbere zabo. 36 Abandi bashona barhêra abôla bali bagosirwe omu kugerera olundi lunda, badûlika omuliro kulya mitungo batwana ebibêye. bayôkerakwo balya bakazag’ijacira Nnâmahanga; abandi babasa enyumvi, baha eyindi nga­bo yalisigîre aha yagera, banacinyaga lulya lugo. 37 Erhi bashimana Timoteyo acîfulisire omu iriba, bamuyirhiraho boshi na mwene wabo Kereasi na Apolo­fani. 38 Erhi bayusihima ntyo, bakuza Nnâmahanga n’enyimbo banavuga omu­nkwa emw’Owabumbaga lsraheli minja anamuha oburhwâli.

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Βʹ 10

1 Μακκαβαῖος δὲ καὶ οἱ σὺν αὐτῷ τοῦ κυρίου προάγοντος αὐτοὺς τὸ μὲν ἱερὸν ἐκομίσαντο καὶ τὴν πόλιν, 2 τοὺς δὲ κατὰ τὴν ἀγορὰν βωμοὺς ὑπὸ τῶν ἀλλοφύλων δεδημιουργημένους, ἔτι δὲ τεμένη καθεῖλαν 3 καὶ τὸν νεὼ καθαρίσαντες ἕτερον θυσιαστήριον ἐποίησαν καὶ πυρώσαντες λίθους καὶ πῦρ ἐκ τούτων λαβόντες ἀνήνεγκαν θυσίας μετὰ διετῆ χρόνον καὶ θυμίαμα καὶ λύχνους καὶ τῶν ἄρτων τὴν πρόθεσιν ἐποιήσαντο. 4 ταῦτα δὲ ποιήσαντες ἠξίωσαν τὸν κύριον πεσόντες ἐπὶ κοιλίαν μηκέτι περιπεσεῖν τοιούτοις κακοῖς, ἀλλ᾽ ἐάν ποτε καὶ ἁμάρτωσιν, ὑπ᾽ αὐτοῦ μετὰ ἐπιεικείας παιδεύεσθαι καὶ μὴ βλασφήμοις καὶ βαρβάροις ἔθνεσιν παραδίδοσθαι. 5 ἐν ᾗ δὲ ἡμέρᾳ ὁ νεὼς ὑπὸ ἀλλοφύλων ἐβεβηλώθη, συνέβη κατὰ τὴν αὐτὴν ἡμέραν τὸν καθαρισμὸν γενέσθαι τοῦ ναοῦ, τῇ πέμπτῃ καὶ εἰκάδι τοῦ αὐτοῦ μηνός, ὅς ἐστιν Χασελευ. 6 καὶ μετ᾽ εὐφροσύνης ἦγον ἡμέρας ὀκτὼ σκηνωμάτων τρόπον μνημονεύοντες ὡς πρὸ μικροῦ χρόνου τὴν τῶν σκηνῶν ἑορτὴν ἐν τοῖς ὄρεσιν καὶ ἐν τοῖς σπηλαίοις θηρίων τρόπον ἦσαν νεμόμενοι. 7 διὸ θύρσους καὶ κλάδους ὡραίους, ἔτι δὲ καὶ φοίνικας ἔχοντες ὕμνους ἀνέφερον τῷ εὐοδώσαντι καθαρισθῆναι τὸν ἑαυτοῦ τόπον. 8 ἐδογμάτισαν δὲ μετὰ κοινοῦ προστάγματος καὶ ψηφίσματος παντὶ τῷ τῶν Ιουδαίων ἔθνει κατ᾽ ἐνιαυτὸν ἄγειν τάσδε τὰς ἡμέρας. 9 καὶ τὰ μὲν τῆς ᾿Αντιόχου τοῦ προσαγορευθέντος ᾿Επιφανοῦς τελευτῆς οὕτως εἶχεν. 10 Νυνὶ δὲ τὰ κατὰ τὸν Εὐπάτορα ᾿Αντίοχον, υἱὸν δὲ τοῦ ἀσεβοῦς γενόμενον, δηλώσομεν αὐτὰ συντέμνοντες τὰ συνέχοντα τῶν πολέμων κακά. 11 οὗτος γὰρ παραλαβὼν τὴν βασιλείαν ἀνέδειξεν ἐπὶ τῶν πραγμάτων Λυσίαν τινά, Κοίλης δὲ Συρίας καὶ Φοινίκης στρατηγὸν πρώταρχον. 12 Πτολεμαῖος γὰρ ὁ καλούμενος Μάκρων τὸ δίκαιον συντηρεῖν προηγούμενος πρὸς τοὺς Ιουδαίους διὰ τὴν γεγονυῖαν εἰς αὐτοὺς ἀδικίαν ἐπειρᾶτο τὰ πρὸς αὐτοὺς εἰρηνικῶς διεξάγειν· 13 ὅθεν κατηγορούμενος ὑπὸ τῶν φίλων πρὸς τὸν Εὐπάτορα καὶ προδότης παρ᾽ ἕκαστα ἀκούων διὰ τὸ τὴν Κύπρον ἐμπιστευθέντα ὑπὸ τοῦ Φιλομήτορος ἐκλιπεῖν καὶ πρὸς ᾿Αντίοχον τὸν ᾿Επιφανῆ ἀναχωρῆσαι μήτε εὐγενῆ τὴν ἐξουσίαν εὐγενίσας φαρμακεύσας ἑαυτὸν ἐξέλιπεν τὸν βίον. 14 Γοργίας δὲ γενόμενος στρατηγὸς τῶν τόπων ἐξενοτρόφει καὶ παρ᾽ ἕκαστα πρὸς τοὺς Ιουδαίους ἐπολεμοτρόφει. 15 ὁμοῦ δὲ τούτῳ καὶ οἱ Ιδουμαῖοι ἐγκρατεῖς ἐπικαίρων ὀχυρωμάτων ὄντες ἐγύμναζον τοὺς Ιουδαίους καὶ τοὺς φυγαδεύσαντας ἀπὸ Ιεροσολύμων προσλαβόμενοι πολεμοτροφεῖν ἐπεχείρουν. 16 οἱ δὲ περὶ τὸν Μακκαβαῖον ποιησάμενοι λιτανείαν καὶ ἀξιώσαντες τὸν θεὸν σύμμαχον αὐτοῖς γενέσθαι ἐπὶ τὰ τῶν Ιδουμαίων ὀχυρώματα ὥρμησαν, 17 οἷς καὶ προσβαλόντες εὐρώστως ἐγκρατεῖς ἐγένοντο τῶν τόπων πάντας τε τοὺς ἐπὶ τῷ τείχει μαχομένους ἠμύναντο κατέσφαζόν τε τοὺς ἐμπίπτοντας, ἀνεῖλον δὲ οὐχ ἧττον τῶν δισμυρίων. 18 συμφυγόντων δὲ οὐκ ἔλαττον τῶν ἐνακισχιλίων εἰς δύο πύργους ὀχυροὺς εὖ μάλα καὶ πάντα τὰ πρὸς πολιορκίαν ἔχοντας 19 ὁ Μακκαβαῖος εἰς ἐπείγοντας τόπους ἀπολιπὼν Σιμωνα καὶ Ιωσηπον, ἔτι δὲ καὶ Ζακχαῖον καὶ τοὺς σὺν αὐτῷ ἱκανοὺς πρὸς τὴν τούτων πολιορκίαν αὐτὸς ἐχωρίσθη. 20 οἱ δὲ περὶ τὸν Σιμωνα φιλαργυρήσαντες ὑπό τινων τῶν ἐν τοῖς πύργοις ἐπείσθησαν ἀργυρίῳ, ἑπτάκις δὲ μυρίας δραχμὰς λαβόντες εἴασάν τινας διαρρυῆναι. 21 προσαγγελέντος δὲ τῷ Μακκαβαίῳ περὶ τοῦ γεγονότος συναγαγὼν τοὺς ἡγουμένους τοῦ λαοῦ κατηγόρησεν ὡς ἀργυρίου πέπρακαν τοὺς ἀδελφοὺς τοὺς πολεμίους κατ᾽ αὐτῶν ἀπολύσαντες. 22 τούτους μὲν οὖν προδότας γενομένους ἀπέκτεινεν, καὶ παραχρῆμα τοὺς δύο πύργους κατελάβετο. 23 τοῖς δὲ ὅπλοις τὰ πάντα ἐν ταῖς χερσὶν εὐοδούμενος ἀπώλεσεν ἐν τοῖς δυσὶν ὀχυρώμασιν πλείους τῶν δισμυρίων. 24 Τιμόθεος δὲ ὁ πρότερον ἡττηθεὶς ὑπὸ τῶν Ιουδαίων συναγαγὼν ξένας δυνάμεις παμπληθεῖς καὶ τοὺς τῆς ᾿Ασίας γενομένους ἵππους συναθροίσας οὐκ ὀλίγους παρῆν ὡς δοριάλωτον λημψόμενος τὴν Ιουδαίαν. 25 οἱ δὲ περὶ τὸν Μακκαβαῖον συνεγγίζοντος αὐτοῦ πρὸς ἱκετείαν τοῦ θεοῦ γῇ τὰς κεφαλὰς καταπάσαντες καὶ τὰς ὀσφύας σάκκοις ζώσαντες 26 ἐπὶ τὴν ἀπέναντι τοῦ θυσιαστηρίου κρηπῖδα προσπεσόντες ἠξίουν ἵλεως αὐτοῖς γενόμενον ἐχθρεῦσαι τοῖς ἐχθροῖς αὐτῶν καὶ ἀντικεῖσθαι τοῖς ἀντικειμένοις, καθὼς ὁ νόμος διασαφεῖ. 27 γενόμενοι δὲ ἀπὸ τῆς δεήσεως ἀναλαβόντες τὰ ὅπλα προῆγον ἀπὸ τῆς πόλεως ἐπὶ πλεῖον· συνεγγίσαντες δὲ τοῖς πολεμίοις ἐφ᾽ ἑαυτῶν ἦσαν. 28 ἄρτι δὲ τῆς ἀνατολῆς διαχεομένης προσέβαλον ἑκάτεροι, οἱ μὲν ἔγγυον ἔχοντες εὐημερίας καὶ νίκης μετὰ ἀρετῆς τὴν ἐπὶ τὸν κύριον καταφυγήν, οἱ δὲ καθηγεμόνα τῶν ἀγώνων ταττόμενοι τὸν θυμόν. 29 γενομένης δὲ καρτερᾶς μάχης ἐφάνησαν τοῖς ὑπεναντίοις ἐξ οὐρανοῦ ἐφ᾽ ἵππων χρυσοχαλίνων ἄνδρες πέντε διαπρεπεῖς, καὶ ἀφηγούμενοι τῶν Ιουδαίων, 30 οἳ καὶ τὸν Μακκαβαῖον μέσον λαβόντες καὶ σκεπάζοντες ταῖς ἑαυτῶν πανοπλίαις ἄτρωτον διεφύλαττον, εἰς δὲ τοὺς ὑπεναντίους τοξεύματα καὶ κεραυνοὺς ἐξερρίπτουν, διὸ συγχυθέντες ἀορασίᾳ διεκόπτοντο ταραχῆς πεπληρωμένοι. 31 κατεσφάγησαν δὲ δισμύριοι πρὸς τοῖς πεντακοσίοις, ἱππεῖς δὲ ἑξακόσιοι. 32 αὐτὸς δὲ ὁ Τιμόθεος συνέφυγεν εἰς Γαζαρα λεγόμενον ὀχύρωμα, εὖ μάλα φρούριον, στρατηγοῦντος ἐκεῖ Χαιρεου. 33 οἱ δὲ περὶ τὸν Μακκαβαῖον ἄσμενοι περιεκάθισαν τὸ φρούριον ἡμέρας τέσσαρας. 34 οἱ δὲ ἔνδον τῇ ἐρυμνότητι τοῦ τόπου πεποιθότες ὑπεράγαν ἐβλασφήμουν καὶ λόγους ἀθεμίτους προΐεντο. 35 ὑποφαινούσης δὲ τῆς πέμπτης ἡμέρας εἴκοσι νεανίαι τῶν περὶ τὸν Μακκαβαῖον πυρωθέντες τοῖς θυμοῖς διὰ τὰς βλασφημίας προσβαλόντες τῷ τείχει ἀρρενωδῶς καὶ θηριώδει θυμῷ τὸν ἐμπίπτοντα ἔκοπτον· 36 ἕτεροι δὲ ὁμοίως προσαναβάντες ἐν τῷ περισπασμῷ πρὸς τοὺς ἔνδον ἐνεπίμπρων τοὺς πύργους καὶ πυρὰς ἀνάπτοντες ζῶντας τοὺς βλασφήμους κατέκαιον· οἱ δὲ τὰς πύλας διέκοπτον, εἰσδεξάμενοι δὲ τὴν λοιπὴν τάξιν προκατελάβοντο τὴν πόλιν. 37 καὶ τὸν Τιμόθεον ἀποκεκρυμμένον ἔν τινι λάκκῳ κατέσφαξαν καὶ τὸν τούτου ἀδελφὸν Χαιρέαν καὶ τὸν ᾿Απολλοφάνην. 38 ταῦτα δὲ διαπραξάμενοι μεθ᾽ ὕμνων καὶ ἐξομολογήσεων εὐλόγουν τῷ κυρίῳ τῷ μεγάλως εὐεργετοῦντι τὸν Ισραηλ καὶ τὸ νῖκος αὐτοῖς διδόντι.

11

Entumba ntanzi ya Lisiyasi

1 Erhi kugera nsiku nsungunu, Lisiyasi wali mulezi na mwene wabo mwami, na mwimangizi w’amahano g’oburhegesi bwage goshi, asho­mbwa erhi ebyôla byabaga birhuma, 2 anacishubûza hofi ha bantu bihumbi makumi gali munani n’abanyakulwira oku nfarasi bage boshi anacija emw’Aba­yahudi, erhi alangalire mpu ahindula ecihugo citagatifu cibe cihugo cirhegeke n’Abagereki. 3 Mpu ayishijira aka-Nyamuzinda kakajira empongano nka kula ezindi nyumpa z’oburherekêre zinajira omu cihugo n’okuguza ngasi mwaka ecikono c’omudâhwa mukulu; buzira kulola obukulu n’obuhashe bwa Nyamu­zinda. 4 Ayishaga acikubagire ebihumbi by’abasirika bage bagenda n’amagulu, n’ebihumbi by’abandi bagenda oku nfarasi n’amakumi gage gali munani g’enjavu.

5 Erhi ahika omu Buyahudi, anahika hofi ha Betisuri, lugo luyûbake buzibu Iuli hantu ha bilometri birhanu kurhenga e Yeruzalemu, anacicigorha. 6 Erhi abantu ba Makabeyo bayumva oku Lisiyasi anagosire olugo lukomezibwe nytôla, boshi n’olubaga mpu Nyakasane abarhumire Malahika wage ayiîshiyokola Israheli. 7 Makabeyo ye murhangiriza arhôla emirasano yage anaci­bwira ababo mpu bahale amagala bagendirhabâla bene wabo. 8 Boshi bayimu­ka caligumiza n’oburhwâli bunene, n’erhi ahika halya bakazag’ilangira Yeruza­lemu, nyakulwira oku nfarasi oyambirhe ebyeru ababonekera, abaja embere abashokolera ayiîha agarambanya emirasano y’amasholo. 9 Oku bundi boshi banacikuza Nyamuzinda w’obwonjo, banaciyumva oburhwâli kulusha omu murhima gwabo, bantu bali n’oburhwâli bw’okulwisa arhali abantu bonene ci na zirya nsimba nkali n’okurhulungula ebyôgo by’ebyûma. 10 Banaciyîsha ba­rhabire kanyamulongo k’amatabâro na bulya burhabâle bwabo bwarhenga e mpingu, oku bwonjo bwa Nnâmahanga. 11 Caligumiza nka kula entale enaruûkûza bacirhulumbika oku bashombanyi, babalambikamwo bantu bihumbi iku­mi na ciguma, na banyakulwira oku nfarasi, cihumbi na magana gali ndarhu, n’abandi babakûlakw’omulindi. 12 Banji mulibo bayâka erhi banali babande, bakazijandika emirasano yabo; Lisiyasi yenene ashugunuka n’enshonyi nnene bwenêne.

Lisiyasi ayumvanya n’ Abayahudi. Amaruba ani g’obumvikane

13 Ci kwone bulya arhâli muntu obuzire obukengere, arhanya kuli okwôla anahimagwa abona oku Abayahudi barhankahimwa bulya Nyamuzinda adwi­rhe abalwira. 14 Arhumiza mpu bayumvanye omu bushinganyanya, alagânana mpu agend’iyemêza mwami abe mwira wabo. 15 Makabeyo anaciyêmera ebyôla Lisiyasi alagânaga, erhi bunguke bw’olubaga burhuma. Ebwa kuba ngasi ebi Makabeyo anali ayandikire Lisiyasi biyerekire Abayahudi, mwami anacibiye­mêra.

16 Amaruba Lisiyasi aliyandikire Abayahudi kwo gali mayandike ntyâla: «Omusingo gwa Lisiyasi oku lubaga lw’Abayahudi: 17 Yowane na Absalomu mwàli muntumire ene baba bamampa galya maruba mwàli mwamakondora­ kwo, bampûna mpu ngalule amashuzo kuli ebyôla binwa. 18 Ngasi byoshi byanali bigwasirwe okuhika emwa mwami namumanyisizebyo anayemêra ngasi byankanayemêrirwe. 19 Erhi mwankasera oku bworhere bw’ecihugo nani nanacihangana okummulongeza birya binakwanine. 20 Oku hindi by’obukomo­komo, narhegesire abantu mwàli murhumire boshi n’ezani ntumwa nti mubi­shambâlekwo mweshi. 21 Muyôrhe bwinja. Mwaka gw’igana, na makumi anni na munani, omu nsiku makumi abirhi n’inni, omu mwezi gwa Dioskore.»

22 Amaruba ga mwami Antiyokusi kwo galidesire ntyala: «Omusingo gwa Mwami Antiyokusi kuli mwene wabo Lisiyasi! 23 Ebwa kuba larha acijirire omu nnâma, rhwono omu kulonza nti balya boshi banali b’omu bwami bwirhu bakole emirimo yabo n’omurhûla, 24 n’omu kuyumva oku Abayahudi ba­rhayemire nk’oku larha anali alonzize, mpu barhole engeso z’obugreki, ci mpu balonzize okuyôrhana engeso zabo bone na bone, banakaziyôrha bashimba amarhegeko gabo, 25 omu kulonza nti olôla lubaga nalwo lurhabonaga kavango kaci, rhurhegesirwe nti rhubagalulire aka-Nyamuzinda kabo, banalame omu kushimba obworhere bwa bashakulûza babo. 26 Kuziga kwanaba kwinja oku­rhuma emwabo entumwa yajibahà omukono, lyo hano bamanya obulonza bwi­rhu, babe n’omurhima gw’obulangalire, banahiribanye emirimo yabo n’obu­shagaluke. »

27 Amaruba ga mwami oku Bayahudi ko gali gayandisirwe ntya: «Oku Nnâ­ma y’Abayahudi, n’oku bandi Bayahudi, omusingo gwa mwami. 28 Akaba munayôsire bwinja, bulya ko rhunacifinja, na niru rhwene rhuzibubire. 29 Me­nelasi arhumanyisize omwifinjo gwinyu gw’okuhiribanya emirimo yinyu, 30 abankanalikûla kuhika oku lusiku lwa makumi asharhu lw’omwezi gwa Sa­ntike, (kasi-kiru kazinda) rhubalaganyize oku baba n’omurhûla. 31 Abayabudi bakazilya ebiryo byabo, banashimbe amarhegeko gabo nk’oku byanali e­mbere, buzira kubamwo owalibuzibwa mpu anavunyire irhegeko lilebe omu kurhalimanya. 32 Mmurhumìre Menelasi nti ayishimmubwira murhimûkwe. 33 Muyorhe bwinja. Mwaka gw’igana na makumi anni na munani omu nsiku ikumi n’irhanu z’omwezi gwa Santike (mwezi gwa kabirhi}.»

34 Abaroma nabo banaciyandikira Abayabudi amaruba gali mayandike ntyâla: «Kwintusi Memiyusi na Titusi Maniliyusi, barhambo b’Abaroma, oku lubaga lwoshi lw’Abayahudi, musingo! 35 Ebintu Lisiyasi mwene wabo mwami abayemêreraga nirbu rhubayemerirebyo. 36 Na kuli birya anaderhaga mpu a­rhang’idôsa mwami, murhurhumire muntu muguma buzira kulegama, hano muba mwamarhang’ibigeramwo, lyo rhubihugûlira mwami okunamukwanine, bulya rhwaja e Antiyokiya. 37 Kuziga mujire duba, mulike entumwa, bayishirhumanyisa nirhu entanya zinyu. 38 Muyôrhe bwinja, mwaka gw’igana na makumi anni na munani, omu nsiku ikumi n’irhanu za Dioskore (mwezi gwa kabirhi)j

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Βʹ 11

1 Μετ᾽ ὀλίγον δὲ παντελῶς χρονίσκον Λυσίας ἐπίτροπος τοῦ βασιλέως καὶ συγγενὴς καὶ ἐπὶ τῶν πραγμάτων λίαν βαρέως φέρων ἐπὶ τοῖς γεγονόσι 2 συναθροίσας περὶ τὰς ὀκτὼ μυριάδας καὶ τὴν ἵππον ἅπασαν παρεγίνετο ἐπὶ τοὺς Ιουδαίους λογιζόμενος τὴν μὲν πόλιν ῞Ελλησιν οἰκητήριον ποιήσειν, 3 τὸ δὲ ἱερὸν ἀργυρολόγητον, καθὼς τὰ λοιπὰ τῶν ἐθνῶν τεμένη, πρατὴν δὲ κατὰ ἔτος τὴν ἀρχιερωσύνην ποιήσειν, 4 οὐδαμῶς ἐπιλογιζόμενος τὸ τοῦ θεοῦ κράτος, πεφρενωμένος δὲ ταῖς μυριάσιν τῶν πεζῶν καὶ ταῖς χιλιάσιν τῶν ἱππέων καὶ τοῖς ἐλέφασιν τοῖς ὀγδοήκοντα. 5 εἰσελθὼν δὲ εἰς τὴν Ιουδαίαν καὶ συνεγγίσας Βαιθσουρα ὄντι μὲν ἐρυμνῷ χωρίῳ, Ιεροσολύμων δὲ ἀπέχοντι ὡσεὶ σταδίους πέντε τοῦτο ἔθλιβεν. 6 ὡς δὲ μετέλαβον οἱ περὶ τὸν Μακκαβαῖον πολιορκοῦντα αὐτὸν τὰ ὀχυρώματα, μετὰ ὀδυρμῶν καὶ δακρύων ἱκέτευον σὺν τοῖς ὄχλοις τὸν κύριον ἀγαθὸν ἄγγελον ἀποστεῖλαι πρὸς σωτηρίαν τῷ Ισραηλ. 7 αὐτὸς δὲ πρῶτος ὁ Μακκαβαῖος ἀναλαβὼν τὰ ὅπλα προετρέψατο τοὺς ἄλλους ἅμα αὐτῷ διακινδυνεύοντας ἐπιβοηθεῖν τοῖς ἀδελφοῖς αὐτῶν· ὁμοῦ δὲ καὶ προθύμως ἐξώρμησαν. 8 αὐτόθι δὲ πρὸς τοῖς Ιεροσολύμοις ὄντων ἐφάνη προηγούμενος αὐτῶν ἔφιππος ἐν λευκῇ ἐσθῆτι πανοπλίαν χρυσῆν κραδαίνων. 9 ὁμοῦ δὲ πάντες εὐλόγησαν τὸν ἐλεήμονα θεὸν καὶ ἐπερρώσθησαν ταῖς ψυχαῖς οὐ μόνον ἀνθρώπους, θῆρας δὲ τοὺς ἀγριωτάτους καὶ σιδηρᾶ τείχη τιτρώσκειν ὄντες ἕτοιμοι. 10 προῆγον ἐν διασκευῇ τὸν ἀπ᾽ οὐρανοῦ σύμμαχον ἔχοντες ἐλεήσαντος αὐτοὺς τοῦ κυρίου. 11 λεοντηδὸν δὲ ἐντινάξαντες εἰς τοὺς πολεμίους κατέστρωσαν αὐτῶν χιλίους πρὸς τοῖς μυρίοις, ἱππεῖς δὲ ἑξακοσίους πρὸς τοῖς χιλίοις· τοὺς δὲ πάντας ἠνάγκασαν φεύγειν. 12 οἱ πλείονες δὲ αὐτῶν τραυματίαι γυμνοὶ διεσώθησαν· καὶ αὐτὸς δὲ ὁ Λυσίας αἰσχρῶς φεύγων διεσώθη. 13 οὐκ ἄνους δὲ ὑπάρχων πρὸς ἑαυτὸν ἀντιβάλλων τὸ γεγονὸς περὶ αὐτὸν ἐλάττωμα καὶ συννοήσας ἀνικήτους εἶναι τοὺς Εβραίους τοῦ δυναμένου θεοῦ συμμαχοῦντος αὐτοῖς 14 προσαποστείλας ἔπεισεν συλλύεσθαι ἐπὶ πᾶσι τοῖς δικαίοις, καὶ διότι καὶ τὸν βασιλέα πείσει φίλον αὐτοῖς ἀναγκάζων γενέσθαι. 15 ἐπένευσεν δὲ ὁ Μακκαβαῖος ἐπὶ πᾶσιν, οἷς ὁ Λυσίας παρεκάλει, τοῦ συμφέροντος φροντίζων· ὅσα γὰρ ὁ Μακκαβαῖος ἐπέδωκεν τῷ Λυσίᾳ διὰ γραπτῶν περὶ τῶν Ιουδαίων, συνεχώρησεν ὁ βασιλεύς. 16 ῏Ησαν γὰρ αἱ γεγραμμέναι τοῖς Ιουδαίοις ἐπιστολαὶ παρὰ μὲν Λυσίου περιέχουσαι τὸν τρόπον τοῦτον Λυσίας τῷ πλήθει τῶν Ιουδαίων χαίρειν. 17 Ιωαννης καὶ Αβεσσαλωμ οἱ πεμφθέντες παρ᾽ ὑμῶν ἐπιδόντες τὸν ὑπογεγραμμένον χρηματισμὸν ἠξίουν περὶ τῶν δι᾽ αὐτοῦ σημαινομένων. 18 ὅσα μὲν οὖν ἔδει καὶ τῷ βασιλεῖ προσενεχθῆναι, διεσάφησα· ἃ δὲ ἦν ἐνδεχόμενα, συνεχώρησεν. 19 ἐὰν μὲν οὖν συντηρήσητε τὴν εἰς τὰ πράγματα εὔνοιαν, καὶ εἰς τὸ λοιπὸν πειράσομαι παραίτιος ἀγαθῶν γενέσθαι. 20 ὑπὲρ δὲ τούτων καὶ τῶν κατὰ μέρος ἐντέταλμαι τούτοις τε καὶ τοῖς παρ᾽ ἐμοῦ διαλεχθῆναι ὑμῖν. 21 ἔρρωσθε. ἔτους ἑκατοστοῦ τεσσαρακοστοῦ ὀγδόου, Διὸς Κορινθίου τετράδι καὶ εἰκάδι. 22 ῾Η δὲ τοῦ βασιλέως ἐπιστολὴ περιεῖχεν οὕτως Βασιλεὺς ᾿Αντίοχος τῷ ἀδελφῷ Λυσίᾳ χαίρειν. 23 τοῦ πατρὸς ἡμῶν εἰς θεοὺς μεταστάντος βουλόμενοι τοὺς ἐκ τῆς βασιλείας ἀταράχους ὄντας γενέσθαι πρὸς τὴν τῶν ἰδίων ἐπιμέλειαν 24 ἀκηκοότες τοὺς Ιουδαίους μὴ συνευδοκοῦντας τῇ τοῦ πατρὸς ἐπὶ τὰ ῾Ελληνικὰ μεταθέσει, ἀλλὰ τὴν ἑαυτῶν ἀγωγὴν αἱρετίζοντας ἀξιοῦντας συγχωρηθῆναι αὐτοῖς τὰ νόμιμα, 25 αἱρούμενοι οὖν καὶ τοῦτο τὸ ἔθνος ἐκτὸς ταραχῆς εἶναι κρίνομεν τό τε ἱερὸν ἀποκατασταθῆναι αὐτοῖς καὶ πολιτεύεσθαι κατὰ τὰ ἐπὶ τῶν προγόνων αὐτῶν ἔθη. 26 εὖ οὖν ποιήσεις διαπεμψάμενος πρὸς αὐτοὺς καὶ δοὺς δεξιάς, ὅπως εἰδότες τὴν ἡμετέραν προαίρεσιν εὔθυμοί τε ὦσιν καὶ ἡδέως διαγίνωνται πρὸς τῇ τῶν ἰδίων ἀντιλήμψει. 27 Πρὸς δὲ τὸ ἔθνος ἡ τοῦ βασιλέως ἐπιστολὴ τοιάδε ἦν Βασιλεὺς ᾿Αντίοχος τῇ γερουσίᾳ τῶν Ιουδαίων καὶ τοῖς ἄλλοις Ιουδαίοις χαίρειν. 28 εἰ ἔρρωσθε, εἴη ἂν ὡς βουλόμεθα· καὶ αὐτοὶ δὲ ὑγιαίνομεν. 29 ἐνεφάνισεν ἡμῖν Μενέλαος βούλεσθαι κατελθόντας ὑμᾶς γίνεσθαι πρὸς τοῖς ἰδίοις. 30 τοῖς οὖν καταπορευομένοις μέχρι τριακάδος Ξανθικοῦ ὑπάρξει δεξιὰ μετὰ τῆς ἀδείας 31 χρῆσθαι τοὺς Ιουδαίους τοῖς ἑαυτῶν δαπανήμασιν καὶ νόμοις, καθὰ καὶ τὸ πρότερον, καὶ οὐδεὶς αὐτῶν κατ᾽ οὐδένα τρόπον παρενοχληθήσεται περὶ τῶν ἠγνοημένων. 32 πέπομφα δὲ καὶ τὸν Μενέλαον παρακαλέσοντα ὑμᾶς. 33 ἔρρωσθε. ἔτους ἑκατοστοῦ τεσσαρακοστοῦ ὀγδόου, Ξανθικοῦ πεντεκαιδεκάτῃ. 34 ῎Επεμψαν δὲ καὶ οἱ ῾Ρωμαῖοι πρὸς αὐτοὺς ἐπιστολὴν ἔχουσαν οὕτως Κόιντος Μέμμιος, Τίτος Μάνιος, πρεσβῦται ῾Ρωμαίων, τῷ δήμῳ τῶν Ιουδαίων χαίρειν. 35 ὑπὲρ ὧν Λυσίας ὁ συγγενὴς τοῦ βασιλέως συνεχώρησεν ὑμῖν, καὶ ἡμεῖς συνευδοκοῦμεν. 36 ἃ δὲ ἔκρινεν προσανενεχθῆναι τῷ βασιλεῖ, πέμψατέ τινα παραχρῆμα ἐπισκεψάμενοι περὶ τούτων, ἵνα ἐκθῶμεν ὡς καθήκει ὑμῖν· ἡμεῖς γὰρ προσάγομεν πρὸς ᾿Αντιόχειαν. 37 διὸ σπεύσατε καὶ πέμψατέ τινας, ὅπως καὶ ἡμεῖς ἐπιγνῶμεν ὁποίας ἐστὲ γνώμης. 38 ὑγιαίνετε. ἔτους ἑκατοστοῦ τεσσαρακοστοῦ ὀγδόου, Ξανθικοῦ πεντεκαιδεκάτῃ.

12

Obubi bw’olubaga Iw’e Yope n’e Yamuniya

1 Erhi baba bamayumvanya, Lisiyasi ashubira oku bwami, nabo Abayahudi barhangira okuhinga amashwa gabo. 2 Ci kwone, baguma omu bakulu b’abasirika balì eyôla munda: Timoteyo, Apoloniyusi mwene Geneyusi kuguma na Yeronimusi boshi na Demofoni, na kuhirakwo Nikanori murhambo w’e Cipro, bakahûguga Abayahudi barhazigaga balama n’omu­rhûla.

3 Abantu b’eYope banacijira obu bubi bukulikìre. Banacilâlika Abayahudi bayûbaka emwabo boshi na bakabo n’abana babo, mpu baje omu mârho babarheganyize nka kulya barhagwerhi kafulo ciru n’akasungunu kulibo. 4 Ci kwo­nene, bajiraga ntyo oku muhigo gwali erhi gwarhôzirwe n’olugo. Abayahudi banaciyemêra, nka bantu balonza omurhûla; barhàli bacikebirwe cici: ci erhi bahika omu karhî k’enyanja babazisa: bàli nka magana abirhi na kulusha.

5 Erhi Yuda amanya obwôla bubi bwajiriragwa bene wabo, agendimanyisa ababo. 6 N’erhi baba bamashenga Nyamuzinda, ye mucîranuzi mushinganya­nya, arhabalire abôla bayirhaga bene wabo. Enyumpa zali okw’izîko azidûlika muliro budufu, amârho gabo nago agayôca, anacinaguza n’abalonzagya okuyaâkira eyôla munda. 7 Ebwa kuba olugo lwàli luhamike acigendera ci erhi anaci­gwerhe omuhigo gw’okushub’igaluka n’okuherêrekeza olugo lw’abôla bantu b’e Yope lwoshi. 8 Erhi amanya oku abantu b’e Yamuniya nabo bagwerhe omuhigo gw’okujirira Abayahudi bayûbaka emwabo nk’okwôla abôla babajiri­raga, 9 Yuda naye abarhêra budufu, abo b’eYamuniya. Ayôca izîko n’amârho gabo kuhika engulumira yakazibonekana e Yeruzalemu yakamoleka yo n’o­bwo bàlì kulì nabo bantu ha lugendo lwa stadi magana abirhi na makumi anni.

Olugo lwa Galadi lwarhêrwa

10 Oku aciyegûla n’abo stadi mwenda, akolaga ashimbire Timoteyo, Abaha­rabu bamurhêra hofi bantu bihumbi birhanu na kulusha bagenda n’amagulu, na banyakulwira oku nfarasi magana arhanu. 11 Entambala yalûbwa akanta­shakûlulwa wa! Ci oku burhabâle bwa Nyamuzinda Ogala-byoshi, Yuda n’aba­bo bahima ezôla nzunguzi z’omw’irungu. Oku zahimwa ntyôla, zahûna Yuda mpu abalambûlirage kw’okuboko kulyo, bamulaganya oku bamuhyûlira ebi­shwekwa, n’oku bâcimukwanane omu bindi bintu. 12 Yuda anaciyumva oku neci bânacimukwanane oku bindi bintu, ayemêra okubaha omurhûla n’erhi baba bamahânana ecigasha (mukono) bashubir’emwa babwè.

13 Oku bundi Yuda anacirhabâlira olugo luyûbakirwe buzibuzibu n’ecôgo c’emitungo mihamu na mizibu, lunayûbasirwe n’abantu ba ngasi bûko; izno ly’olwo lugo ye Kaspini. 14 Abôla bàli bagosirwe, omu kucikubagira obuhamu bw’ebyôgo byabo n’obunji bw’ebiryo bàli bamahaka, babula obukenge oku ba­ntu ba Yuda, bakabajacira, ciru n’okubahehêrera n’okubabwira ebindi binwa bigalugalu. 15 Abantu ba Yuda erhi baba bamashenga Nyakasane w’igulu lyo­shi, olya wahongolaga ebyôgo bya Yuda buzira ngandabuzi nisi erhi masini g’amatabâro, bacihonda kwo lulya lugo n’oburhwâli bunene. 16 Erhi baba bamarhôla olugo, bayîrhamwo bantu banji, babahungumula okurhankade­rhwa, kuhika eciyanja cigali cali mw’olwo lugo calinziba nk’eciyunjwire n’olwiîshi lw’omuko.

Entumba y’oku Karnioni

17 Omu kurhenga ahôla, lugendo lwa stadi magana galinda, bahika aha Caraka, emwa Abayahudi baderhwa ba Tobiani. 18 Barhacishimanaga Timo­teyo ahôla hantu, àli amaharhenga buzira kubarhabâla ci kwonene asigaho e­ntwâli zahalanga buzibu. 19 Ci babirhi omu barhambo b’abalwi ba Yuda, Dosi­teyo na Sosipateri bagend’imalira eyôla ngabo Timoteyo asigaga ahôla, yàli ya bantu bihumbi ikumi. 20 Olunda lwage Makabeyo erhi aba amagaba engao bikêmbe bikêmbe aha abôla barhambo b’abasirika okurhegeka ebyôla bike­mbe. Naye yene akanya aja afûkula Timoteyo walirhabire n’engabo y’abasirika bagenda n’amagulu bihumbi igana na makumi abirhi na bihumbi bibirhi na magana arhanu ga banyakulwira oku nfarasi. 21 Erhi amanya oku Yuda akola ali hofi habo, Timoteyo aba ashokoza abakazi, abana n’ebindi birugu byasigalaga, olunda luderbwa Karnioni, cali cihugo cirbankalwisìbwe, bulya okujamwo kwàli kuzibu erhi kuba n’orhujira rhutya-rhutya rhwa misima omwôla lugo lwoshi. 22 Erhi ecikêmbe cirhanzi ca Yuda cipamuka; obôba n’entemu ya­ ribukira oku bashombanyi. Boshi bafuduka banayôboba bwenêne okubona Olya-obona-byoshi amacîyalagaza embere zabo, boshi bakanyiriza bayâkira myabu myabu kuhika bonene barhondêra okutumirhana n’okunigana n’engoôrho zabo bonene. 23 Yuda abakulikira luminomino aj’anigûza ezo nshabu, kubika abayirhamwo bantu bibumbi makumi asharhu. 24 Timoteyo yene arhibukira omu maboko g’abasirika ba Dositeyo na Sosipateri akabayinginga n’o­bwenge bunene bwenêne mpu bamulike agende barbamuyîrhaga bulya agwe­rhr naye Bayabudi banji ba bene wabo mulibo, alagânana n’oku erhi ba­nkamuyîrha, nabo obubanya bwanabajakwo. 25 Abayinginga bwenêne oku ahizire okubalika, kuhika Abayabudi bamulika mpu lyo baciza bene wabo. 26 Oku bundi Yuda anacirhabalira e Karnioni n’e Atargateonik anaciyîrhayo bantu bihumbi makumi abirhi na birhanu.

Efroni na Sitopoli barhêrwa

27 Erhi aba amamalira n’okukungusha abanzi n’abashombanyi bage, Yuda arhabâlira e Efroni lugo luzibu bwenêne lwayûbakagwamwo n’abantu ba ngasi bûko; abana b’emisole bàli oku cigamba embere z’ebyôgo bakazilwa bu­rhagagajwa n’olugo Ioshi Iwàli Iuzinzîbwe masini ga kulwa n’eby’okulashìra. 28 Ci kwonene Abayahudi erhi baba bamashenga olya Ogala-byoshi, Olya Ruvunangiza w’emisi y’abashombanyi banahima lulya lugo banacilugwarha, bayîrhamwo bantu bibumbi makumi abirhi na birhanu omu bantu bayûbakaga mulilwo. 29 Kurhenga ahôla bagolonjokera e Sitopoli lugendo lwa stadi magana galindarhu kurhenga e Yeruzalemu. 30 Ci kwone Abayahudi bayûbakaga eyôla munda erhi bayus’ihamiriza oku abantu b’eyo Sitopoli banakaz’ibajirira ami­nja, n’oku amango g’amalibuko banabayankirire kwinja, 31 Yuda boshi n’aba­bo bavuga bwenêne omunkwa oku bantu b’eyôla Sitopoli kuli agôla minja gabo, banabakomêreza mpu barhalekaga okukajirira obûko bwabo aminja. E­nyuma ly’ahôla bashubira e Yeruzalemu erhi olukulu lw’emigobe lukolirha­ngira.

Gorigiasi arhêrwa

32 Erhi olusiku lukulu Iuderhwa lwa Pentekoste luhwa, barhêra Gorigiasi ye warhambulaga omu ldumeya. 33 Oyûla anaciyisha adwirhe bantu bihumbi bi­sharhu bya basirika bagenda n’amagulu, na banyakulwira oku nfarasi magana anni. 34 Lwabumbana, Abayahudi bahungumuka mwandu. 35 Muntu muguma ye Desiteyo, nyakulwira oku nfarasi w’omu murhwe gwa Tobiani, muntu wa burhwâli, anacihamirakwo Gorigiyasi anamurhulubira omu mukîka aja amu­bulula n’emisi, !ero mpu agwarhage gulya muhera gunacizîne, musirika mugu­ma munyakulwir’oku nfarasi anacihamirakwo Dositeyo amurhola ecirhugo. Gorigiyasi anacifulumuka ntyo ayakira e Marisa. 36 Mw’agôla mango engabo yàli na Esdriyasi erhi yarhamire n’entambala. Okubundi Yuda anacishenga Nnâmahanga mpu ayêrekane oku ye n’ali burhabâle bwabo, ye na murhambo wabo omu ntambala. 37 Oku bundi banacirhondêra bakûbiza ebitakîro by’ama­tabâro omu lulimi lw’ababusi babo, haguma n’ezindi nyimbo, anacirhibukira caligumiza oku bantu ba Gorigiyasi, anacibacandabukakwo.

Enterekêro oku bafire

38 Enyuma ly’ahôla erhi Yuda aba amashubûza engabo yage, anacija ebwa lugo luguma lwo Odalami n’erhi olusiku lwa kalinda lw’omugobe luyîsha, banacicîyobôla nk’oku banakomêreraga banacigereza olwa sabato ahôla ha­ntu. 39 Olusiku lwakulikiraga, abantu ba Yuda banaciyîsha (bulya ago mango gali gakola gabasezize) bayishirhôla emirhumba y’abakumbaga, mpu bababi­she boshi n’abalungu babo omu nshinda z’ababusi babo. 40 Bakazishimâna idako ly’ebishûli bya ngasi nyakufa, ebirugu byarherekîrwe abazimu byarhe­ngaga omu mpivu za Yamuniya, n’obwo irhegeko lyàli lihanzize Abayahudi bya bene ebyôla. Boshi banamanyira aho oku okwo kwo kwarhumaga bafà. 41 Boshi banacikuza Nnâmahanga kuli okôla anajiraga, ye mushinganyanya, avuhûla ebyali bifulisirwe. 42 Oku bundi boshi banacirhondêra okushenga banacikaz’isengera mpu obwôla bubi bwajiragwa boshi bubabalirwe, n’erya ntwâli Yuda, yanacikaz’ikomêreza abantu mpu bakacîlanga beru-kweru, bulya bamabona bonene ebyadwirhwe n’ebyâha by’abôla bafâga. 43 Kandi, erhi aba amarhûla entûlo ya drakma bihumbi bibirhi, eyahanagwa n’abantu, abirhuma e Yeruzalemu mpu zijiba nterekêro oku byâha. Cijiro cinja cajiragwa n’enke­ngêro z’okuyemêra obufûke zirhuma. 44 Bulya nk’arhàli ayêmîre obufûke bw’abasirika bage bafâga, kwàli kwaba kwa busha na kwa kucîrheba okuhûnira abàfire. 45 Anakazâg’imanya oku oluhembo lwinja bwenêne lukwanine abafà banali omu bwira bwa Nnâmahanga. Luli lukengêro lwinja na lwimâna olwôla. Kwo kwarhumaga okola ahâna eyôla nterekêro y’okuhûnira abàfire, mpu lyo bakûlirwa ebyâha byabo. ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Βʹ 12 1 Γενομένων δὲ τῶν συνθηκῶν τούτων ὁ μὲν Λυσίας ἀπῄει πρὸς τὸν βασιλέα, οἱ δὲ Ιουδαῖοι περὶ τὴν γεωργίαν ἐγίνοντο. 2 τῶν δὲ κατὰ τόπον στρατηγῶν Τιμόθεος καὶ ᾿Απολλώνιος ὁ τοῦ Γενναίου, ἔτι δὲ ῾Ιερώνυμος καὶ Δημοφών, πρὸς δὲ τούτοις Νικάνωρ ὁ Κυπριάρχης οὐκ εἴων αὐτοὺς εὐσταθεῖν καὶ τὰ τῆς ἡσυχίας ἄγειν. 3 ᾿Ιοππῖται δὲ τηλικοῦτο συνετέλεσαν τὸ δυσσέβημα· παρακαλέσαντες τοὺς σὺν αὐτοῖς οἰκοῦντας Ιουδαίους ἐμβῆναι εἰς τὰ παρακατασταθέντα ὑπ᾽ αὐτῶν σκάφη σὺν γυναιξὶν καὶ τέκνοις ὡς μηδεμιᾶς ἐνεστώσης πρὸς αὐτοὺς δυσμενείας, 4 κατὰ δὲ τὸ κοινὸν τῆς πόλεως ψήφισμα· καὶ τούτων ἐπιδεξαμένων ὡς ἂν εἰρηνεύειν θελόντων καὶ μηδὲν ὕποπτον ἐχόντων ἐπαναχθέντας αὐτοὺς ἐβύθισαν ὄντας οὐκ ἔλαττον τῶν διακοσίων. 5 μεταλαβὼν δὲ Ιουδας τὴν γεγονυῖαν εἰς τοὺς ὁμοεθνεῖς ὠμότητα παραγγείλας τοῖς περὶ αὐτὸν ἀνδράσιν 6 καὶ ἐπικαλεσάμενος τὸν δίκαιον κριτὴν θεὸν παρεγένετο ἐπὶ τοὺς μιαιφόνους τῶν ἀδελφῶν καὶ τὸν μὲν λιμένα νύκτωρ ἐνέπρησεν καὶ τὰ σκάφη κατέφλεξεν, τοὺς δὲ ἐκεῖ συμφυγόντας ἐξεκέντησεν. 7 τοῦ δὲ χωρίου συγκλεισθέντος ἀνέλυσεν ὡς πάλιν ἥξων καὶ τὸ σύμπαν τῶν Ιοππιτῶν ἐκριζῶσαι πολίτευμα. 8 μεταλαβὼν δὲ καὶ τοὺς ἐν Ιαμνείᾳ τὸν αὐτὸν ἐπιτελεῖν βουλομένους τρόπον τοῖς παροικοῦσιν Ιουδαίοις, 9 καὶ τοῖς Ιαμνίταις νυκτὸς ἐπιβαλὼν ὑφῆψεν τὸν λιμένα σὺν τῷ στόλῳ ὥστε φαίνεσθαι τὰς αὐγὰς τοῦ φέγγους εἰς τὰ Ιεροσόλυμα σταδίων ὄντων διακοσίων τεσσαράκοντα. 10 ᾿Εκεῖθεν δὲ ἀποσπάσαντες σταδίους ἐννέα, ποιουμένων τὴν πορείαν ἐπὶ τὸν Τιμόθεον, προσέβαλον ῎Αραβες αὐτῷ οὐκ ἐλάττους τῶν πεντακισχιλίων, ἱππεῖς δὲ πεντακόσιοι. 11 γενομένης δὲ καρτερᾶς μάχης καὶ τῶν περὶ τὸν Ιουδαν διὰ τὴν παρὰ τοῦ θεοῦ βοήθειαν εὐημερησάντων ἐλαττονωθέντες οἱ νομάδες ἠξίουν δοῦναι τὸν Ιουδαν δεξιὰς αὐτοῖς ὑπισχνούμενοι καὶ βοσκήματα δώσειν καὶ ἐν τοῖς λοιποῖς ὠφελήσειν αὐτούς. 12 Ιουδας δὲ ὑπολαβὼν ὡς ἀληθῶς ἐν πολλοῖς αὐτοὺς χρησίμους ἐπεχώρησεν εἰρήνην ἄξειν πρὸς αὐτούς· καὶ λαβόντες δεξιὰς εἰς τὰς σκηνὰς ἐχωρίσθησαν. 13 ᾿Επέβαλεν δὲ καὶ ἐπί τινα πόλιν γεφύραις ὀχυρὰν καὶ τείχεσιν περιπεφραγμένην καὶ παμμειγέσιν ἔθνεσιν κατοικουμένην, ὄνομα δὲ Κασπιν. 14 οἱ δὲ ἔνδον πεποιθότες τῇ τῶν τειχέων ἐρυμνότητι τῇ τε τῶν βρωμάτων παραθέσει ἀναγωγότερον ἐχρῶντο τοῖς περὶ τὸν Ιουδαν λοιδοροῦντες καὶ προσέτι βλασφημοῦντες καὶ λαλοῦντες ἃ μὴ θέμις. 15 οἱ δὲ περὶ τὸν Ιουδαν ἐπικαλεσάμενοι τὸν μέγαν τοῦ κόσμου δυνάστην τὸν ἄτερ κριῶν καὶ μηχανῶν ὀργανικῶν κατακρημνίσαντα τὴν Ιεριχω κατὰ τοὺς ᾿Ιησοῦ χρόνους ἐνέσεισαν θηριωδῶς τῷ τείχει. 16 καταλαβόμενοί τε τὴν πόλιν τῇ τοῦ θεοῦ θελήσει ἀμυθήτους ἐποιήσαντο σφαγὰς ὥστε τὴν παρακειμένην λίμνην τὸ πλάτος ἔχουσαν σταδίους δύο κατάρρυτον αἵματι πεπληρωμένην φαίνεσθαι. 17 ᾿Εκεῖθεν δὲ ἀποσπάσαντες σταδίους ἑπτακοσίους πεντήκοντα διήνυσαν εἰς τὸν Χάρακα πρὸς τοὺς λεγομένους Τουβιανοὺς Ιουδαίους. 18 καὶ Τιμόθεον μὲν ἐπὶ τῶν τόπων οὐ κατέλαβον ἄπρακτον τότε ἀπὸ τῶν τόπων ἐκλελυκότα, καταλελοιπότα δὲ φρουρὰν ἔν τινι τόπῳ καὶ μάλα ὀχυράν. 19 Δοσίθεος δὲ καὶ Σωσίπατρος τῶν περὶ τὸν Μακκαβαῖον ἡγεμόνων ἐξοδεύσαντες ἀπώλεσαν τοὺς ὑπὸ Τιμοθέου καταλειφθέντας ἐν τῷ ὀχυρώματι πλείους τῶν μυρίων ἀνδρῶν. 20 ὁ δὲ Μακκαβαῖος διατάξας τὴν περὶ αὐτὸν στρατιὰν σπειρηδὸν κατέστησεν αὐτοὺς ἐπὶ τῶν σπειρῶν καὶ ἐπὶ τὸν Τιμόθεον ὥρμησεν ἔχοντα περὶ αὐτὸν μυριάδας δώδεκα πεζῶν, ἱππεῖς δὲ δισχιλίους πρὸς τοῖς πεντακοσίοις. 21 τὴν δὲ ἔφοδον μεταλαβὼν Ιουδου προεξαπέστειλεν ὁ Τιμόθεος τὰς γυναῖκας καὶ τὰ τέκνα καὶ τὴν ἄλλην ἀποσκευὴν εἰς τὸ λεγόμενον Καρνιον· ἦν γὰρ δυσπολιόρκητον καὶ δυσπρόσιτον τὸ χωρίον διὰ τὴν πάντων τῶν τόπων στενότητα. 22 ἐπιφανείσης δὲ τῆς Ιουδου σπείρας πρώτης καὶ γενομένου δέους ἐπὶ τοὺς πολεμίους φόβου τε ἐκ τῆς τοῦ τὰ πάντα ἐφορῶντος ἐπιφανείας γενομένης ἐπ᾽ αὐτοὺς εἰς φυγὴν ὥρμησαν ἄλλος ἀλλαχῇ φερόμενος ὥστε πολλάκις ὑπὸ τῶν ἰδίων βλάπτεσθαι καὶ ταῖς τῶν ξιφῶν ἀκμαῖς ἀναπείρεσθαι. 23 ἐποιεῖτο δὲ τὸν διωγμὸν εὐτονώτερον ὁ Ιουδας συγκεντῶν τοὺς ἀλιτηρίους διέφθειρέν τε εἰς μυριάδας τρεῖς ἀνδρῶν. 24 αὐτὸς δὲ ὁ Τιμόθεος ἐμπεσὼν τοῖς περὶ τὸν Δοσίθεον καὶ Σωσίπατρον ἠξίου μετὰ πολλῆς γοητείας ἐξαφεῖναι σῶον αὐτὸν διὰ τὸ πλειόνων μὲν γονεῖς, ὧν δὲ ἀδελφοὺς ἔχειν καὶ τούτους ἀλογηθῆναι συμβήσεται. 25 πιστώσαντος δὲ αὐτοῦ διὰ πλειόνων τὸν ὁρισμὸν ἀποκαταστῆσαι τούτους ἀπημάντους ἀπέλυσαν αὐτὸν ἕνεκα τῆς τῶν ἀδελφῶν σωτηρίας. 26 ᾿Εξελθὼν δὲ ἐπὶ τὸ Καρνιον καὶ τὸ Ατεργατειον κατέσφαξεν μυριάδας σωμάτων δύο καὶ πεντακισχιλίους. 27 μετὰ δὲ τὴν τούτων τροπὴν καὶ ἀπώλειαν ἐπεστράτευσεν καὶ ἐπὶ Εφρων πόλιν ὀχυράν, ἐν ᾗ κατῴκει Λυσίας καὶ πάμφυλα πλήθη, νεανίαι δὲ ῥωμαλέοι πρὸ τῶν τειχέων καθεστῶτες εὐρώστως ἀπεμάχοντο, ἔνθα δὲ ὀργάνων καὶ βελῶν πολλαὶ παραθέσεις ὑπῆρχον. 28 ἐπικαλεσάμενοι δὲ τὸν δυνάστην τὸν μετὰ κράτους συντρίβοντα τὰς τῶν πολεμίων ἀλκὰς ἔλαβον τὴν πόλιν ὑποχείριον, κατέστρωσαν δὲ τῶν ἔνδον εἰς μυριάδας δύο πεντακισχιλίους. 29 ἀναζεύξαντες δὲ ἐκεῖθεν ὥρμησαν ἐπὶ Σκυθῶν πόλιν ἀπέχουσαν ἀπὸ Ιεροσολύμων σταδίους ἑξακοσίους. 30 ἀπομαρτυρησάντων δὲ τῶν ἐκεῖ καθεστώτων Ιουδαίων, ἣν οἱ Σκυθοπολῖται ἔσχον πρὸς αὐτοὺς εὔνοιαν καὶ ἐν τοῖς τῆς ἀτυχίας καιροῖς ἥμερον ἀπάντησιν, 31 εὐχαριστήσαντες καὶ προσπαρακαλέσαντες καὶ εἰς τὰ λοιπὰ πρὸς τὸ γένος εὐμενεῖς εἶναι παρεγενήθησαν εἰς Ιεροσόλυμα τῆς τῶν ἑβδομάδων ἑορτῆς οὔσης ὑπογύου. 32 Μετὰ δὲ τὴν λεγομένην πεντηκοστὴν ὥρμησαν ἐπὶ Γοργίαν τὸν τῆς Ιδουμαίας στρατηγόν. 33 ἐξῆλθεν δὲ μετὰ πεζῶν τρισχιλίων, ἱππέων δὲ τετρακοσίων. 34 παραταξαμένους δὲ συνέβη πεσεῖν ὀλίγους τῶν Ιουδαίων. 35 Δοσίθεος δέ τις τῶν τοῦ Βακήνορος, ἔφιππος ἀνὴρ καὶ καρτερός, εἴχετο τοῦ Γοργίου καὶ λαβόμενος τῆς χλαμύδος ἦγεν αὐτὸν εὐρώστως καὶ βουλόμενος τὸν κατάρατον λαβεῖν ζωγρίαν, τῶν ἱππέων τινὸς Θρᾳκῶν ἐπενεχθέντος αὐτῷ καὶ τὸν ὦμον καθελόντος διέφυγεν ὁ Γοργίας εἰς Μαρισα. 36 τῶν δὲ περὶ τὸν Εσδριν ἐπὶ πλεῖον μαχομένων καὶ κατακόπων ὄντων ἐπικαλεσάμενος Ιουδας τὸν κύριον σύμμαχον φανῆναι καὶ προοδηγὸν τοῦ πολέμου· 37 καταρξάμενος τῇ πατρίῳ φωνῇ τὴν μεθ᾽ ὕμνων κραυγὴν ἐνσείσας ἀπροσδοκήτως τοῖς περὶ τὸν Γοργίαν, τροπὴν αὐτῶν ἐποιήσατο. 38 Ιουδας δὲ ἀναλαβὼν τὸ στράτευμα ἧκεν εἰς Οδολλαμ πόλιν· τῆς δὲ ἑβδομάδος ἐπιβαλλούσης κατὰ τὸν ἐθισμὸν ἁγνισθέντες αὐτόθι τὸ σάββατον διήγαγον. 39 τῇ δὲ ἐχομένῃ ἦλθον οἱ περὶ τὸν Ιουδαν καθ᾽ ὃν χρόνον τὸ τῆς χρείας ἐγεγόνει, τὰ σώματα τῶν προπεπτωκότων ἀνακομίσασθαι καὶ μετὰ τῶν συγγενῶν ἀποκαταστῆσαι εἰς τοὺς πατρῴους τάφους. 40 εὗρον δὲ ἑκάστου τῶν τεθνηκότων ὑπὸ τοὺς χιτῶνας ἱερώματα τῶν ἀπὸ Ιαμνείας εἰδώλων, ἀφ᾽ ὧν ὁ νόμος ἀπείργει τοὺς Ιουδαίους· τοῖς δὲ πᾶσι σαφὲς ἐγένετο διὰ τήνδε τὴν αἰτίαν τούσδε πεπτωκέναι. 41 πάντες οὖν εὐλογήσαντες τὰ τοῦ δικαιοκρίτου κυρίου τοῦ τὰ κεκρυμμένα φανερὰ ποιοῦντος 42 εἰς ἱκετείαν ἐτράπησαν ἀξιώσαντες τὸ γεγονὸς ἁμάρτημα τελείως ἐξαλειφθῆναι. ὁ δὲ γενναῖος Ιουδας παρεκάλεσε τὸ πλῆθος συντηρεῖν αὑτοὺς ἀναμαρτήτους εἶναι ὑπ᾽ ὄψιν ἑωρακότας τὰ γεγονότα διὰ τὴν τῶν προπεπτωκότων ἁμαρτίαν. 43 ποιησάμενός τε κατ᾽ ἀνδρολογίαν εἰς ἀργυρίου δραχμὰς δισχιλίας ἀπέστειλεν εἰς Ιεροσόλυμα προσαγαγεῖν περὶ ἁμαρτίας θυσίαν πάνυ καλῶς καὶ ἀστείως πράττων ὑπὲρ ἀναστάσεως διαλογιζόμενος· 44 εἰ μὴ γὰρ τοὺς προπεπτωκότας ἀναστῆναι προσεδόκα, περισσὸν καὶ ληρῶδες ὑπὲρ νεκρῶν εὔχεσθαι· 45 εἶτε ἐμβλέπων τοῖς μετ᾽ εὐσεβείας κοιμωμένοις κάλλιστον ἀποκείμενον χαριστήριον, ὁσία καὶ εὐσεβὴς ἡ ἐπίνοια· ὅθεν περὶ τῶν τεθνηκότων τὸν ἐξιλασμὸν ἐποιήσατο τῆς ἁμαρτίας ἀπολυθῆναι.

13

Entumba ya Antiyokusi wa karhanu n’eya Lisiyasi­ Okunigwa kwa Menelasi

1 Omu mwaka gwa igana na makumi anni na mwenda, Abayahudi bana­cimanya omwanzi oku Antiyokusi Epatori arhab[qlire Obuyahudi n’e­ngabo nyinji, 2 n’oku omulezi wage Lisiyasi ye anali murhambo wage, oku bayishire boshi naye ngasi muguma mulibo alongoline engabo yage mwandu ya bantu bihumbi igana na ikumi lya basirika bagereki bayisha balambagira n’a­magulu, bihumbi birhanu na magana asharhu ga banyakulwira oku nfarasi, njavu makumi abirhi n’ibirhi, na ngâlè magana asharhu zoshi zihêkerinye e­byoji. 3 Menelasi naye acihira kulibo, ci erhi na mwenge, ajaga ashumikashumika Antiyokusi arhali mpu lyo ayôkola ecihugo cage, ci mpu lyo nkaba okwola kwamushubiza omu cikono cage. 4 Ci kwonene, Mwami w’abami azûsa obukunizi bwa Antiyokusi kuli eyôla ncuku, n’erhi Lisiyasi amanyîsa mwami oku Menelasi ye oli imerero ly’amabi goshi badwirhe babona omu cihugo, Antiyo­kusi arhegeka mpu bamuhêke e Bereya banajimuyîrhirayo nk’oku enge­so z’eyôla munda zinarhegesire. 5 Eyôla Bereya eba omutungo gwa makoro makumi arhanu guyunjwire luvu n’amasini g’okuzunguluka empande, ganakaz’iyôrha gakweba omuntu omu luvu ngasi lunda. 6 Eyôla munda yo bakazag’igendiyîrhira omuntu w’obushambo bw’isakrilego, nisi erhi olya wu­ndi wàli mwisi mukulu. 7 Kwo Menelasi afirage ntyôla, ali muntu arhacigonza­gya okushimba amarhegeko. Ciru arhabisbagwa. 8 Kulya kuba akazag’ihemu­kira aluhêrero n’obwôla omuliro gwalwo n’oluvu lwako byali binja, kwali kwi­nja naye afire omu luvu.

Abayahudi bashenga hofi n’e Modini banayumvubwa

9 Mwami anaciyîsha n’enkengêro z’obwisi emurhima, ali alalìre okulibuza Abayahudi kurhalusa îshe. 10 Amango Yuda amanyaga okwôla, arhegeka abantu bosbi mpu bakashenga Nyakasane budufu na mûshi ashubirhabàla nk’oku anayôrhaga arhabâla 11 lyo balekinyagwa kandi amarhegeko, ecihugo, n’aka-Nyamuzinda, mpu arhazigaga mâshi olubaga lwàli lukola lurhondire okuhûmûka, mpu lushubikumba omu maboko g’abantu bagalugalu. 12 Erhi bo­shi baba bamayukiriza ery’irhegeko, bamanashenga Nyakasane obwonjo omu kuvugumula emirenge, omu kucîshalisa n’omu kukaz’ifukamiriza nsiku isharhu, Yuda anacibabwira ebinwa by’okubaha omurhima anabakomêreza mpu babe bacirheganyize. 13 Erhi aba amasbambâla boshi n’abasbamuka, bahiga mpu ba­rhazigaga mwami ahika omu cibugo c’e Buyabudi n’engabo yage, mpu bama­nye ankanarhôla Yeruzalemu, ci mpu bakanye balikûle, babone okubajira n’oburhabâle bwa Nyamuzinda. 14 Okubundi, erhi àba amacihira omu maboko ga Nyamuzinda, anacikomêreza ababo mpu balwe kuhika bafire amarhegeko gabo, aka-Nyamuzinda kabo n’ecishagala cabo, ecihugo cabo n’engeso zabo, anacikereka engabo yage hofi na Modini. 15 Erhi aba àmahà abage akanwa balwamwo, mpu: «Okuhima kuli kwa Nyakasane!», anacicîshoga mulibo abana b’entwâli anacirhabâlira ecihando ca mwami budufu. Abayîrhamwo bibumbi bibirhi, abahimira omwôla cihando cabo, ayîrha n’enjavu yakazagilongolera ezabo. 16 Ntyo ahira akavango n’ecòôba omu cihando bacîgendera erhi bamahimana n’oburhwâli. 17 Erhi bucanûla erhi mìra bamalaga oku bulanzi bwa Nyamuzinda owarhabâlaga Yuda.

Antiyokusi wa karhanu ayumvanya n’ Abayahudi

18 Enyuma ly’okwôla, mwami arhangigera oburbwâli bw’Abayabudi, agereza okurhôla ebihugo n’obwenge. 19 Arhêra Beti-Shuri bantu bazibuzibu b’Abayahudi, ci basbubimukungusha muli akôla karhumbi, obwa kabirbi ahimwa. 20 Ci mw’agôla mango Yuda akazirhumira abôla bali bazongolosirwe n’ababisha ngasi ebi banali balagirirekwo byoshi. 21 Ci kwone Rodokosi, w’omu murhwe gw’Abayahudi abwira abashombanyi amahwe g’Abayahudi. Obwo Abayahudi bamulongereza balinda bamuhikakwo; bagendimuhira omu mpamikwa, buzinda bamuyîrha. 22 Obwôla bwa kabirhi, mwami asezibwa okuyumva­nya n’abôla ali arhabâlire e Beti-Shuri, abahà okuboko nabo bamuhà okwabo. Aciyegûla arhêra abalwi ba Yuda, kandi ahimwa. 23 Ci kwonene erhi ayumva oku Filipo wasigalaga ekà oku birugu anagomire aha Antiyokiya, arhemuka ayinjibana Abayahudi n’ebinwa binja, abalaganya ngasi ebi bali babwine bikwanine, bayumvanya boshi, ahâna enterekêro, akuza aka-Nyamuzinda, ake­nga ahantu hatagatifu, nka muntu muhânyi ocikênzire. 24 Anaciyankirira Makabeyo bwinja, asiga ayimanzize omurhambo ye Hegemonide, àli wa musirika, arhambula kurhenga e Ptolemayisi kuja emw’aba Gereniani. 25 Ci kwonene, erhi mwami aja e Ptolemayisi, olubaga lwamubwira oku barhacisimiri ebyo bayumva nyagyakwo, n’oku mulibyo hali ebi barhacishimba. 26 Lisiasi aja kagombe, asamba nk’oku anahashire, ayumvisa olubaga, alurhuliriza anagalicishubirira e Antiyokiya. Kwo mwami ayishaga arhabire ntyôla, kwo anahimirwe ntyo.

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Βʹ 13

1 Τῷ δὲ ἐνάτῳ καὶ τεσσαρακοστῷ καὶ ἑκατοστῷ ἔτει προσέπεσεν τοῖς περὶ τὸν Ιουδαν ᾿Αντίοχον τὸν Εὐπάτορα παραγενέσθαι σὺν πλήθεσιν ἐπὶ τὴν Ιουδαίαν 2 καὶ σὺν αὐτῷ Λυσίαν τὸν ἐπίτροπον καὶ ἐπὶ τῶν πραγμάτων, ἕκαστον ἔχοντα δύναμιν ῾Ελληνικὴν πεζῶν μυριάδας ἕνδεκα καὶ ἱππέων πεντακισχιλίους τριακοσίους καὶ ἐλέφαντας εἴκοσι δύο, ἅρματα δὲ δρεπανηφόρα τριακόσια. 3 συνέμειξεν δὲ αὐτοῖς καὶ Μενέλαος καὶ παρεκάλει μετὰ πολλῆς εἰρωνείας τὸν ᾿Αντίοχον, οὐκ ἐπὶ σωτηρίᾳ τῆς πατρίδος, οἰόμενος δὲ ἐπὶ τῆς ἀρχῆς κατασταθήσεσθαι. 4 ὁ δὲ βασιλεὺς τῶν βασιλέων ἐξήγειρεν τὸν θυμὸν τοῦ ᾿Αντιόχου ἐπὶ τὸν ἀλιτήριον, καὶ Λυσίου ὑποδείξαντος τοῦτον αἴτιον εἶναι πάντων τῶν κακῶν, προσέταξεν, ὡς ἔθος ἐστὶν ἐν τῷ τόπῳ, προσαπολέσαι ἀγαγόντας εἰς Βέροιαν. 5 ἔστιν δὲ ἐν τῷ τόπῳ πύργος πεντήκοντα πήχεων πλήρης σποδοῦ, οὗτος δὲ ὄργανον εἶχεν περιφερὲς πάντοθεν ἀπόκρημνον εἰς τὴν σποδόν. 6 ἐνταῦθα τὸν ἱεροσυλίας ἔνοχον ἢ καί τινων ἄλλων κακῶν ὑπεροχὴν πεποιημένον ἅπαντες προσωθοῦσιν εἰς ὄλεθρον. 7 τοιούτῳ μόρῳ τὸν παράνομον συνέβη θανεῖν μηδὲ τῆς γῆς τυχόντα Μενέλαον· 8 πάνυ δικαίως· ἐπεὶ γὰρ συνετελέσατο πολλὰ περὶ τὸν βωμὸν ἁμαρτήματα, οὗ τὸ πῦρ ἁγνὸν ἦν καὶ ἡ σποδός, ἐν σποδῷ τὸν θάνατον ἐκομίσατο. 9 Τοῖς δὲ φρονήμασιν ὁ βασιλεὺς βεβαρβαρωμένος ἤρχετο τὰ χείριστα τῶν ἐπὶ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ γεγονότων ἐνδειξόμενος τοῖς Ιουδαίοις. 10 μεταλαβὼν δὲ Ιουδας ταῦτα παρήγγειλεν τῷ πλήθει δι᾽ ἡμέρας καὶ νυκτὸς ἐπικαλεῖσθαι τὸν κύριον, εἴ ποτε καὶ ἄλλοτε, καὶ νῦν ἐπιβοηθεῖν τοῖς τοῦ νόμου καὶ πατρίδος καὶ ἱεροῦ ἁγίου στερεῖσθαι μέλλουσιν 11 καὶ τὸν ἄρτι βραχέως ἀνεψυχότα λαὸν μὴ ἐᾶσαι τοῖς δυσφήμοις ἔθνεσιν ὑποχειρίους γενέσθαι. 12 πάντων δὲ τὸ αὐτὸ ποιησάντων ὁμοῦ καὶ καταξιωσάντων τὸν ἐλεήμονα κύριον μετὰ κλαυθμοῦ καὶ νηστειῶν καὶ προπτώσεως ἐπὶ ἡμέρας τρεῖς ἀδιαλείπτως παρακαλέσας αὐτοὺς ὁ Ιουδας ἐκέλευσεν παραγίνεσθαι. 13 καθ᾽ ἑαυτὸν δὲ σὺν τοῖς πρεσβυτέροις γενόμενος ἐβουλεύσατο πρὶν εἰσβαλεῖν τοῦ βασιλέως τὸ στράτευμα εἰς τὴν Ιουδαίαν καὶ γενέσθαι τῆς πόλεως ἐγκρατεῖς ἐξελθόντας κρῖναι τὰ πράγματα τῇ τοῦ θεοῦ βοηθείᾳ. 14 δοὺς δὲ τὴν ἐπιτροπὴν τῷ κτίστῃ τοῦ κόσμου παρακαλέσας τοὺς σὺν αὐτῷ γενναίως ἀγωνίσασθαι μέχρι θανάτου περὶ νόμων, ἱεροῦ, πόλεως, πατρίδος, πολιτείας· περὶ δὲ Μωδεϊν ἐποιήσατο τὴν στρατοπεδείαν. 15 ἀναδοὺς δὲ τοῖς περὶ αὐτὸν σύνθημα “θεοῦ νίκης” μετὰ νεανίσκων ἀρίστων κεκριμένων ἐπιβαλὼν νύκτωρ ἐπὶ τὴν βασιλικὴν αὐλὴν τὴν παρεμβολὴν ἀνεῖλεν εἰς ἄνδρας δισχιλίους, καὶ τὸν πρωτεύοντα τῶν ἐλεφάντων σὺν τῷ κατ᾽ οἰκίαν ὄντι συνεκέντησεν 16 καὶ τὸ τέλος τὴν παρεμβολὴν δέους καὶ ταραχῆς ἐπλήρωσαν καὶ ἐξέλυσαν εὐημεροῦντες· 17 ὑποφαινούσης δὲ ἤδη τῆς ἡμέρας τοῦτο ἐγεγόνει διὰ τὴν ἐπαρήγουσαν αὐτῷ τοῦ κυρίου σκέπην. 18 ῾Ο δὲ βασιλεὺς εἰληφὼς γεῦμα τῆς τῶν Ιουδαίων εὐτολμίας κατεπείρασεν διὰ μεθόδων τοὺς τόπους. 19 καὶ ἐπὶ Βαιθσουρα φρούριον ὀχυρὸν τῶν Ιουδαίων προσῆγεν, ἐτροποῦτο, προσέκρουεν, ἠλαττονοῦτο· 20 τοῖς δὲ ἔνδον Ιουδας τὰ δέοντα εἰσέπεμψεν. 21 προσήγγειλεν δὲ τὰ μυστήρια τοῖς πολεμίοις Ροδοκος ἐκ τῆς Ιουδαϊκῆς τάξεως· ἀνεζητήθη καὶ κατελήμφθη καὶ κατεκλείσθη. 22 ἐδευτερολόγησεν ὁ βασιλεὺς τοῖς ἐν Βαιθσουροις, δεξιὰν ἔδωκεν, ἔλαβεν, ἀπῄει, προσέβαλεν τοῖς περὶ τὸν Ιουδαν, ἥττων ἐγένετο, 23 μετέλαβεν ἀπονενοῆσθαι τὸν Φίλιππον ἐν ᾿Αντιοχείᾳ τὸν ἀπολελειμμένον ἐπὶ τῶν πραγμάτων, συνεχύθη, τοὺς Ιουδαίους παρεκάλεσεν, ὑπετάγη καὶ ὤμοσεν ἐπὶ πᾶσι τοῖς δικαίοις, συνελύθη καὶ θυσίαν προσήγαγεν, ἐτίμησεν τὸν νεὼ καὶ τὸν τόπον ἐφιλανθρώπησεν· 24 καὶ τὸν Μακκαβαῖον ἀπεδέξατο, κατέλιπεν στρατηγὸν ἀπὸ Πτολεμαίδος ἕως τῶν Γερρηνῶν ῾Ηγεμονίδην. 25 ἦλθεν εἰς Πτολεμαίδα· ἐδυσφόρουν περὶ τῶν συνθηκῶν οἱ Πτολεμαεῖς, ἐδείναζον γὰρ ὑπὲρ ὧν ἠθέλησαν ἀθετεῖν τὰς διαστάλσεις. 26 προσῆλθεν ἐπὶ τὸ βῆμα Λυσίας, ἀπελογήσατο ἐνδεχομένως, συνέπεισεν, κατεπράυνεν, εὐμενεῖς ἐποίησεν, ἀνέζευξεν εἰς ᾿Αντιόχειαν. οὕτω τὰ τοῦ βασιλέως τῆς ἐφόδου καὶ τῆς ἀναζυγῆς ἐχώρησεν.

14

VII. Entumba ya Nikanori murhambo w’akashala ka Demetriyusi wa burhanzi – Olusiku lwa Nikanori

Oburhabâle bw’omudâhwa Alkimi

1 Erhi kugera myaka isharhu, Yuda boshi n’ababo banaciyumva oku Demetriyusi mwene Selekusi, erhi aba amashubûza engabo, akanya ajicumbika ah’izîko lya Tripoli, alidwirhe engabo mwandu. 2 Erhi aba ama­nyaga ecihugo ayirhamwo omwami waco ye Antiyokusi n’omulezi wage Lisiasi. 3 Muntu muguma ye Alkimi erhi aba amayus’iyîmanikwa mudâhwa mukulu, a­rhondêra okucihemula n’oluhinzo n’obwo agôla mango Abayahudi ba­rhayêrekeraga emunda abapagani bali. 4 Ayîsha aja emunda mwami Deme­triyusi ali, mwàli omu mwaka gwa igana na makumi arhanu, anacimurhûla ecimane c’amasholo n’omushugushugu, ayushûlakwo n’agandi mashami g’emi­zeti nk’oku banakomerera okurhûla omu ka-Nyamuzinda; n’olwo lusiku a­rhacijiraga hindi bilushire ahôla. 5 Ci abêrwa abona agandi mango g’obunguke okw’isirhe lyage, erhi Demetriyusi amuhamagala omw’ihano, amudôsa kurhi Abayahudi bayôsire na mihigo miei bagwerhe. Anacimushuza erhi: 6 Abayahu­di baderhwa ba Hasidimi, bo balimo Yuda Makabeyo ye murhambo wabo, abôla badwirhe balerha akavango n’obugoma omu bantu; barhaziga obwami bwobona omurhûla. 7 Lola oku banyazire ecikono cani nahabagwa na bashakulûza, nalonza okuderha obudâhwa bukulu bw’obûla nyishire emund’oli. 8 Burhanzi nti nyôrhe mbwizire mwami, bulya ntakaziga ebyage byasherêra, na kandi nti lyo nkola bwinja oku bya bene wirhu bulya obuhalanjisi bw’abôla ba­ntu bwalibuzize bene wirhu okurhashinganini. 9 Yagirwa waliha, hano oba wamamanya nawe bwinja ebyôla bintu, alole kurhi wankayôkolamwo eci cihugo cirhu n’ishanja lirhu lyamarhindibuka, ojire nk’oku ogûla murhima gu­rhuma osîmwa n’abantu boshi gunali. 10 Bulya oku Yuda anacibamw’omûka kwo n’ecihugo cirhasag’ibona murhûla.

11 Erhi aba amashambâla ntyo, abandi bira ba mwami, balya bakazag’ibi­gwabigwa amango bayumvagya baderha oku biyerekire Yuda, banarhondêra okushumika mwami Demetriyusi. 12 Anacihamagala ho na halya Nikanori wali oshokoline omulongo gw’enjavu, anacimujira murhambo w’engabo yagendi­ lwà e Buyabudi, anacimurhuma mpu agende ho na halya. 13 Anamurhegeka mpu ayirhe Yuda, mpu n’ababo abashandabanye, anayimike Alkimi mudâwa mukulu w’aka-Nyamuzinda kakulu.

14 Oku bundi, balya barhengaga omu Buyahudi bayîsha bayâka Yuda, bu­lya bàlì bapagani boshi bashûbûzanya, murhwe muguma gwajakwo Nikanori, bamanya mpu nkaba bayumgukira oku buhanya n’oku mugereko gwayishira Abayahudi.

Okuyumvanya kwa Nikanori boshi na Yuda

15 Erhi Abayahudi banayumva oku Nikanori ayîshire arhabire boshi n’ama­shanja, bacîshiga akatulo, banacishenga Olya waderhaga mpu olubaga lwage luyôrhe lubâho ensiku zoshi, Olya onakaz’ibarhabâla ngasi mango. 16 Oku i­rhegeko ly’omurhambo wabo banaciyîmuka ho na halya, lwagendibumbana omu murhundu gwa Desawu. 17 Simoni mulumuna wa Yuda arhangibà ye otula entambala kuli Nikanori, ci erhi afuduka n’obukali bw’abasbombanyi, acitûnda ci erhi kurhanali kunene. 18 Nikanori erhi ayumva kurhi oburhwâli bw’abi­ra ba Yuda buli na kurhi bazigira bwenêne ecihugo cabo, arhinya okubulaga omuko mpu lyo ahima. 19 Anacilika entumwa Posidoniyusi, Teodoti, na Matatiyasi emunda Abayahudi balì, mpu babarhege amaboko nabo babahe okwabo.

20 Erhi aba amarhanya bwìnjinja kuli ebyôla binwa, agend’ibimanyisa e­ngabo yage yosbi n’erhi kumanyîkana oku boshi badesire kuguma, bayemêra okunywâna. 21 Batwa olusiku abôla barhambo bashimânana bône na bône; ngasi lunda lwakarhenga engâlè nguma erya enabambirwemwo bwinja ah’okutamala. 22 Ci kwonene Yuda arhangifulika engabo n’emirasano yabo omu bantu banakwanine ebwa kuyôboba obulyalya bwa abashombanyi. Erhi bayus’ishambâla banywâna. 23 Nikanori ageza nsiku nsungunu aha Yeruzalemu buzira kujiraho abantu kugalugalu, enyuma ly’aho alika engabo bali boshi nayo mpu bashubire omu mwababwè. 24 Ngasi mango erhi boshi na Yuda banali, ali amurhonyize. 25 Akomêreza Yuda mpu aje omu buhya, aburhe n’abana. Yuda aja omu buhya alama n’omurhûla, anasîma bwenêne omu kalamo kage.

Alkimi ashonza entambala. Nikanori arhêra aka-Nyamuzinda

26 Alkimi erhi abona kurhi badwirhe baderha kuguma, ayanka empamiso (Iwandiko) ya kulya banywanaga, ayijana emunda Demetriyusi ali, anacimubwira mpu Nikanori agwerhe yindiyindi mihigo erhalinganini n’emihigo ya mwami, bulya amanyisize oku omukûla wage anali Yuda, omushombanyi wa mwamì. 27 Mwani akunira bwenêne, n’omu kushumikwa n’obunywesi bw’eyôla ndyalya ayandikira Nikanori oku arhankalembera okwôla kunywâna kwabo banywânaga n’oku arhegesire barhume Yuda Makabeyo e Antiyokiya anali musbwêke.

28 Nikanori erhi abona olwo lwandikwo, azânwa bwenêne, ayumva oku kuli kuzibu okuzâza eco cihango banywânaga, n’obwo Yuda nta kantu kabi ajizire. 29 Ci kwonene bulya kurhankacihashikine okurhaluka akanwa ka mwami, akalonza amango minja g’okugwarha Yuda n’obwenge. 30 Makabeyo naye o­lwage lunda akabona oku Nikanori akola aja aba muzibuzibu emunda ali, n’oku bakazag’ishambâla naye bwinja lero kukola kuzibu, ayumva oku obwôla buzibu burhaciri bwa buholo, ashûbûza bantu basungunu omu bantu bage ayo­ngoloka Nikanori. 31 Erhi abona oku ehilume hyamusingire obwenge, akanya, aja aha luhêrero lutagatifu n’abadâhwa bali barherekìre enterekêro y’obwo­rhere, anacibarhegeka mpu bamuhe olya muntu. 32 Erhi bacigasha mpu ba­rhamanyiri olunda ali, 33 Nikanori alambûlira okuboko emunda aka-Nyamuzi­nda kali, alahira aderha erhi: «Akaba murhandwirhiri Makabeyo muyîshe mumushwesire, nnashandaze akala ka-Nyamuzinda kagishe okw’idaho, nna­mpôngole olula luhêrero, nyûbakeho enyumpa nyinjinja ya Dionisiusi.» 34 Oku anayus’iderha ahuluka ho n’aho. Oku bundi abadâhwa bayînamulira amaboko enyanya barhondera okushenga Olya onayôrha abalwira, mpu: 35 «Yagirwa Nyamuzinda, W’oyu orhalagiriri kuli kantu kaci, wasîmire erhi akala ka-Nya­muzinda obamwo kayûbakwa ekarhî kirhu. 36 Bunôla Yagirwa, rhukusengire we Mwimâna w’obwimâna bwoshi, olangage wenene aka ka-Nyamuzinda kalek’ihemulwa, eyi nyumpa yawe erhacijira nsiku nyinganaci ecêsibwe.

Olufu Iwa Razisi

37 Oku bundi muntu muguma ye Razisi, muguma omu bashamuka ba Yeru­zalemu, agend’ishobekwa emunda Nikanori ali, abaga muntu wasîmaga bwe­nêne bene wabo, anali muntu wa lukengwa, ciru bakazag’imuderha mpu ye iîshe w’Abayahudi erhi minja gage garhuma. 38 Ebwa kuba omu mango ga mira, galya mango okuyêgera abapagani gwali muziro, bàlì bamutwirire okufa erhi kuba mushibirizi w’obuyahudi bwage kurhuma. Ciru omu kubulanga a­rhababaliraga oli omubiri gwage, oli n’obuzine bwage. 39 Omu kulonza okuyeêrekana enshombo yage emw’Abayabudi, Nikanori arhuma basirika magana a­rhanu mpu bagendimugwarha. 40 Ali alangalire mpu omu kumugwarha ababazamwo Abayahudi. 41 Eyôla ngabo yàli ekola eri hofi h’okugwarha eyôla nyumpa n’okubêra omu muhango munene, bàli bamahâna irhegeko mpu bayòôce enyumvi. Ci erhi Razisi akola ali hofi agwarhwe hyaciri hisanzi hitya hyone, arhôla engôrho acifundayo. 42 Asîma okufa nka muluzi ahali h’okukumba omu maboko g’ababisha n’okujacirwa okurhakwanini obuluzi bwage. 43 Ci ebwa kuba omu kucifunda engorho dubaduba arhamanyagikoza ahankayîrha duba, erhi abona erya ngabo yoshi ecirhunika oku mihango, alibirha n’oburhwâli bwoshi oku nyanya ly’e côgo, aciguga akirumè oku bantu. 44 Boshi bamuha rowegu, ahirima halya bayâkaga. 45 Oku aciri ahûmagira ashubiyimanga n’obu­rhwâli, anayîsha ajababa miko, anayunjuwire ecihulu c’okuyôbohya, anaci­rhulukana omu lubaga bulibirha, okubundi agend’iîimanga okw’ibuye lyàli oku ntuli. 46 Oku omuko gwamuhwamo, akacibulula amalà n’amaboko gage gombi, agafumbarha agabanda olubaga, erhi anadwirhe ashenga Lulema ye Nn’obuzine mpu amugalulire byoshi lusiku lugumal. Ko afire ntyôla.

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Βʹ 14

1 Μετὰ δὲ τριετῆ χρόνον προσέπεσεν τοῖς περὶ τὸν Ιουδαν Δημήτριον τὸν τοῦ Σελεύκου διὰ τοῦ κατὰ Τρίπολιν λιμένος εἰσπλεύσαντα μετὰ πλήθους ἰσχυροῦ καὶ στόλου 2 κεκρατηκέναι τῆς χώρας ἐπανελόμενον ᾿Αντίοχον καὶ τὸν τούτου ἐπίτροπον Λυσίαν. 3 ῎Αλκιμος δέ τις προγεγονὼς ἀρχιερεύς, ἑκουσίως δὲ μεμολυσμένος ἐν τοῖς τῆς ἀμειξίας χρόνοις, συννοήσας ὅτι καθ᾽ ὁντιναοῦν τρόπον οὐκ ἔστιν αὐτῷ σωτηρία οὐδὲ πρὸς τὸ ἅγιον θυσιαστήριον ἔτι πρόσοδος, 4 ἧκεν πρὸς τὸν βασιλέα Δημήτριον ὡς πρώτῳ καὶ πεντηκοστῷ καὶ ἑκατοστῷ ἔτει προσάγων αὐτῷ στέφανον χρυσοῦν καὶ φοίνικα, πρὸς δὲ τούτοις τῶν νομιζομένων θαλλῶν τοῦ ἱεροῦ, καὶ τὴν ἡμέραν ἐκείνην ἡσυχίαν ἔσχεν. 5 καιρὸν δὲ λαβὼν τῆς ἰδίας ἀνοίας συνεργὸν προσκληθεὶς εἰς συνέδριον ὑπὸ τοῦ Δημητρίου καὶ ἐπερωτηθείς, ἐν τίνι διαθέσει καὶ βουλῇ καθέστηκαν οἱ Ιουδαῖοι, πρὸς ταῦτα ἔφη 6 Οἱ λεγόμενοι τῶν Ιουδαίων Ασιδαῖοι, ὧν ἀφηγεῖται Ιουδας ὁ Μακκαβαῖος, πολεμοτροφοῦσιν καὶ στασιάζουσιν οὐκ ἐῶντες τὴν βασιλείαν εὐσταθείας τυχεῖν. 7 ὅθεν ἀφελόμενος τὴν προγονικὴν δόξαν (λέγω δὴ τὴν ἀρχιερωσύνην) δεῦρο νῦν ἐλήλυθα 8 πρῶτον μὲν ὑπὲρ τῶν ἀνηκόντων τῷ βασιλεῖ γνησίως φρονῶν, δεύτερον δὲ καὶ τῶν ἰδίων πολιτῶν στοχαζόμενος· τῇ μὲν γὰρ τῶν προειρημένων ἀλογιστίᾳ τὸ σύμπαν ἡμῶν γένος οὐ μικρῶς ἀκληρεῖ. 9 ἕκαστα δὲ τούτων ἐπεγνωκὼς σύ, βασιλεῦ, καὶ τῆς χώρας καὶ τοῦ περιισταμένου γένους ἡμῶν προνοήθητι καθ᾽ ἣν ἔχεις πρὸς ἅπαντας εὐαπάντητον φιλανθρωπίαν. 10 ἄχρι γὰρ Ιουδας περίεστιν, ἀδύνατον εἰρήνης τυχεῖν τὰ πράγματα. 11 τοιούτων δὲ ῥηθέντων ὑπὸ τούτου θᾶττον οἱ λοιποὶ φίλοι δυσμενῶς ἔχοντες τὰ πρὸς τὸν Ιουδαν προσεπύρωσαν τὸν Δημήτριον. 12 προχειρισάμενος δὲ εὐθέως Νικάνορα τὸν γενόμενον ἐλεφαντάρχην καὶ στρατηγὸν ἀναδείξας τῆς Ιουδαίας ἐξαπέστειλεν 13 δοὺς ἐντολὰς αὐτὸν μὲν τὸν Ιουδαν ἐπανελέσθαι, τοὺς δὲ σὺν αὐτῷ σκορπίσαι, καταστῆσαι δὲ ῎Αλκιμον ἀρχιερέα τοῦ μεγίστου ἱεροῦ. 14 οἱ δὲ ἐπὶ τῆς Ιουδαίας πεφυγαδευκότες τὸν Ιουδαν ἔθνη συνέμισγον ἀγεληδὸν τῷ Νικάνορι τὰς τῶν Ιουδαίων ἀτυχίας καὶ συμφορὰς ἰδίας εὐημερίας δοκοῦντες ἔσεσθαι. 15 ᾿Ακούσαντες δὲ τὴν τοῦ Νικάνορος ἔφοδον καὶ τὴν ἐπίθεσιν τῶν ἐθνῶν καταπασάμενοι γῆν ἐλιτάνευον τὸν ἄχρι αἰῶνος συστήσαντα τὸν αὑτοῦ λαόν, ἀεὶ δὲ μετ᾽ ἐπιφανείας ἀντιλαμβανόμενον τῆς ἑαυτοῦ μερίδος. 16 προστάξαντος δὲ τοῦ ἡγουμένου ἐκεῖθεν εὐθέως ἀναζεύξας συμμίσγει αὐτοῖς ἐπὶ κώμην Δεσσαου. 17 Σιμων δὲ ὁ ἀδελφὸς Ιουδου συμβεβληκὼς ἦν τῷ Νικάνορι, βραδέως δὲ διὰ τὴν αἰφνίδιον τῶν ἀντιπάλων ἀφασίαν ἐπταικώς· 18 ὅμως δὲ ἀκούων ὁ Νικάνωρ ἣν εἶχον οἱ περὶ τὸν Ιουδαν ἀνδραγαθίαν καὶ ἐν τοῖς περὶ τῆς πατρίδος ἀγῶσιν εὐψυχίαν, ὑπευλαβεῖτο τὴν κρίσιν δι᾽ αἱμάτων ποιήσασθαι. 19 διόπερ ἔπεμψεν Ποσιδώνιον καὶ Θεόδοτον καὶ Ματταθιαν δοῦναι καὶ λαβεῖν δεξιάς. 20 πλείονος δὲ γενομένης περὶ τούτων ἐπισκέψεως καὶ τοῦ ἡγουμένου τοῖς πλήθεσιν ἀνακοινωσαμένου καὶ φανείσης ὁμοψήφου γνώμης ἐπένευσαν ταῖς συνθήκαις. 21 ἐτάξαντο δὲ ἡμέραν ἐν ᾗ κατ᾽ ἰδίαν ἥξουσιν εἰς τὸ αὐτό· καὶ προῆλθεν παρ᾽ ἑκάστου δίφραξ, ἔθεσαν δίφρους. 22 διέταξεν Ιουδας ἐνόπλους ἑτοίμους ἐν τοῖς ἐπικαίροις τόποις, μήποτε ἐκ τῶν πολεμίων αἰφνιδίως κακουργία γένηται· τὴν ἁρμόζουσαν ἐποιήσαντο κοινολογίαν. 23 διέτριβεν ὁ Νικάνωρ ἐν Ιεροσολύμοις καὶ ἔπραττεν οὐθὲν ἄτοπον, τοὺς δὲ συναχθέντας ἀγελαίους ὄχλους ἀπέλυσεν. 24 καὶ εἶχεν τὸν Ιουδαν διὰ παντὸς ἐν προσώπῳ, ψυχικῶς τῷ ἀνδρὶ προσεκέκλιτο. 25 παρεκάλεσεν αὐτὸν γῆμαι καὶ παιδοποιήσασθαι· ἐγάμησεν, εὐστάθησεν, ἐκοινώνησεν βίου. 26 ῾Ο δὲ ῎Αλκιμος συνιδὼν τὴν πρὸς ἀλλήλους εὔνοιαν καὶ τὰς γενομένας συνθήκας λαβὼν ἧκεν πρὸς τὸν Δημήτριον καὶ ἔλεγεν τὸν Νικάνορα ἀλλότρια φρονεῖν τῶν πραγμάτων· τὸν γὰρ ἐπίβουλον τῆς βασιλείας Ιουδαν αὐτοῦ διάδοχον ἀναδεῖξαι. 27 ὁ δὲ βασιλεὺς ἔκθυμος γενόμενος καὶ ταῖς τοῦ παμπονήρου διαβολαῖς ἐρεθισθεὶς ἔγραψεν Νικάνορι φάσκων ὑπὲρ μὲν τῶν συνθηκῶν βαρέως φέρειν, κελεύων δὲ τὸν Μακκαβαῖον δέσμιον ἐξαποστέλλειν εἰς ᾿Αντιόχειαν ταχέως. 28 προσπεσόντων δὲ τούτων τῷ Νικάνορι συνεκέχυτο καὶ δυσφόρως ἔφερεν, εἰ τὰ διεσταλμένα ἀθετήσει μηδὲν τἀνδρὸς ἠδικηκότος. 29 ἐπεὶ δὲ τῷ βασιλεῖ ἀντιπράττειν οὐκ ἦν, εὔκαιρον ἐτήρει στρατηγήματι τοῦτ᾽ ἐπιτελέσαι. 30 ὁ δὲ Μακκαβαῖος αὐστηρότερον διεξαγαγόντα συνιδὼν τὸν Νικάνορα τὰ πρὸς αὐτὸν καὶ τὴν εἰθισμένην ἀπάντησιν ἀγροικότερον ἐσχηκότα νοήσας οὐκ ἀπὸ τοῦ βελτίστου τὴν αὐστηρίαν εἶναι συστρέψας οὐκ ὀλίγους τῶν περὶ αὐτὸν συνεκρύπτετο τὸν Νικάνορα. 31 συγγνοὺς δὲ ὁ ἕτερος ὅτι γενναίως ὑπὸ τοῦ ἀνδρὸς ἐστρατήγηται, παραγενόμενος ἐπὶ τὸ μέγιστον καὶ ἅγιον ἱερὸν τῶν ἱερέων τὰς καθηκούσας θυσίας προσαγόντων ἐκέλευσεν παραδιδόναι τὸν ἄνδρα. 32 τῶν δὲ μεθ᾽ ὅρκων φασκόντων μὴ γινώσκειν ποῦ ποτ᾽ ἔστιν ὁ ζητούμενος, 33 προτείνας τὴν δεξιὰν ἐπὶ τὸν νεὼ ταῦτ᾽ ὤμοσεν ᾿Εὰν μὴ δέσμιόν μοι τὸν Ιουδαν παραδῶτε, τόνδε τὸν τοῦ θεοῦ σηκὸν εἰς πεδίον ποιήσω καὶ τὸ θυσιαστήριον κατασκάψω καὶ ἱερὸν ἐνταῦθα τῷ Διονύσῳ ἐπιφανὲς ἀναστήσω. 34 τοσαῦτα δὲ εἰπὼν ἀπῆλθεν· οἱ δὲ ἱερεῖς προτείναντες τὰς χεῖρας εἰς τὸν οὐρανὸν ἐπεκαλοῦντο τὸν διὰ παντὸς ὑπέρμαχον τοῦ ἔθνους ἡμῶν ταῦτα λέγοντες 35 Σὺ κύριε τῶν ὅλων ἀπροσδεὴς ὑπάρχων ηὐδόκησας ναὸν τῆς σῆς σκηνώσεως ἐν ἡμῖν γενέσθαι· 36 καὶ νῦν, ἅγιε παντὸς ἁγιασμοῦ κύριε, διατήρησον εἰς αἰῶνα ἀμίαντον τόνδε τὸν προσφάτως κεκαθαρισμένον οἶκον. 37 Ραζις δέ τις τῶν ἀπὸ Ιεροσολύμων πρεσβυτέρων ἐμηνύθη τῷ Νικάνορι ἀνὴρ φιλοπολίτης καὶ σφόδρα καλῶς ἀκούων καὶ κατὰ τὴν εὔνοιαν πατὴρ τῶν Ιουδαίων προσαγορευόμενος. 38 ἦν γὰρ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν χρόνοις τῆς ἀμειξίας κρίσιν εἰσενηνεγμένος Ιουδαϊσμοῦ, καὶ σῶμα καὶ ψυχὴν ὑπὲρ τοῦ Ιουδαϊσμοῦ παραβεβλημένος μετὰ πάσης ἐκτενίας. 39 βουλόμενος δὲ Νικάνωρ πρόδηλον ποιῆσαι ἣν εἶχεν πρὸς τοὺς Ιουδαίους δυσμένειαν, ἀπέστειλεν στρατιώτας ὑπὲρ τοὺς πεντακοσίους συλλαβεῖν αὐτόν· 40 ἔδοξεν γὰρ ἐκεῖνον συλλαβὼν τούτοις ἐνεργάσασθαι συμφοράν. 41 τῶν δὲ πληθῶν μελλόντων τὸν πύργον καταλαβέσθαι καὶ τὴν αὐλαίαν θύραν βιαζομένων καὶ κελευόντων πῦρ προσάγειν καὶ τὰς θύρας ὑφάπτειν, περικατάλημπτος γενόμενος ὑπέθηκεν ἑαυτῷ τὸ ξίφος 42 εὐγενῶς θέλων ἀποθανεῖν ἤπερ τοῖς ἀλιτηρίοις ὑποχείριος γενέσθαι καὶ τῆς ἰδίας εὐγενείας ἀναξίως ὑβρισθῆναι. 43 τῇ δὲ πληγῇ μὴ κατευθικτήσας διὰ τὴν τοῦ ἀγῶνος σπουδὴν καὶ τῶν ὄχλων ἔσω τῶν θυρωμάτων εἰσβαλλόντων ἀναδραμὼν γενναίως ἐπὶ τὸ τεῖχος κατεκρήμνισεν ἑαυτὸν ἀνδρωδῶς εἰς τοὺς ὄχλους. 44 τῶν δὲ ταχέως ἀναποδισάντων γενομένου διαστήματος ἦλθεν κατὰ μέσον τὸν κενεῶνα. 45 ἔτι δὲ ἔμπνους ὑπάρχων καὶ πεπυρωμένος τοῖς θυμοῖς ἐξαναστὰς φερομένων κρουνηδὸν τῶν αἱμάτων καὶ δυσχερῶν τῶν τραυμάτων ὄντων δρόμῳ τοὺς ὄχλους διελθὼν καὶ στὰς ἐπί τινος πέτρας ἀπορρῶγος 46 παντελῶς ἔξαιμος ἤδη γινόμενος προβαλὼν τὰ ἔντερα καὶ λαβὼν ἑκατέραις ταῖς χερσὶν ἐνέσεισε τοῖς ὄχλοις καὶ ἐπικαλεσάμενος τὸν δεσπόζοντα τῆς ζωῆς καὶ τοῦ πνεύματος ταῦτα αὐτῷ πάλιν ἀποδοῦναι τόνδε τὸν τρόπον μετήλλαξεν.

15

Nikanori alogorha

1 Nikanori anaciyumva oku Abayahudi baba omu Samâriya, anacihiga okugend’ibalwisa omu kahwenyenye, amango g’olwa Sabato. 2 Abayahu­di bàli boshi naye banacimubwira mpu: omanye orhabajiraga okubi kwa bene okwo n’okuli nka kwa nsimba n’obuhalanjisi, ci okuze olusiku Olya Obo­na-byoshi akuzagya n’obutagatifu bwage. 3 Oku bundi olya kahenya anacidôsa mpu k’emalunga oku nkuba kuba omukulu warhegekaga olwa Sabato. 4 Banacimushuza mpu: «Ye Nyakasane Nyamubâho orhegeka empingu, ye wanarhegekaga mpu bakazilanga olwa kali nda.» 5 Olya kaheza anacidera erhi: «Nani ndi mukulu hanôla igulu ntegesire, bayanke emirasano, banacijira oku mwami arhegesire». Ci kwonene arhahashaga okuyukiriza ogwôla muhigo gwage mubi.

Amahano n’ebilôrho bya Yuda

6 Agôla mango, Nikanori akazagihiga muli obwôla bucibone bwage okuyêreka Abayahudi oku anabahimire, 7 Yuda yehe arhahusagya okucikubagira n’obulangalire bunene, oku abona oburhabâle emwa Nyakasane. 8 Akaz’iko­mêreza abage mpu barhakazag’iyôboha okurhêrwa n’amashanja g’abapagani ci mpu bakazicikubagira, banakakengêra amarhabâle Ow’enyanya akazag’iba­rhumira omu nsiku zageraga, balangalire bunôla oburbwâli bwarhenga emw’Ogala-byoshi. 9 Abaha omurhima omu kubabwira binwa biguma biguma by’Akanwa ka Nnâmabanga n’abalebi. Ashub’inabakengêza entambala bama­lwa n’omu kuzishambâla ashubizinunîsa kundi kundi. 10 Erhi aba amabaha omurhima, abarhegeka mpu bamanye obulyalya bw’amashanja g’abapagani n’okuvuna endahiro zabo.

11 Erhi aba amahà ngasi muguma emirasano, arhali ebwa kubaha empenzi n’amatumu, ci kwone omu kubahà ebyôla binwa binja, anacibaganirira kandi ecilôrho ciri nka kuyagânwa anabonaga, cabasîmisa boshi. 12 Alaga ebi abwine: Omudâhwa mukulu Oniyasi, muntu mwimâna na mwikubagirwa, cibwenêne mutudu, muntu mwirhonzi omu binwa byage, muntu wakâgijira aminja kurhenga eburho bwage, anakola acibêra nyakwigendera, anamubwine alambwire amaboko anadwirhe asengerera olubaga lwoshi lwa Abayahudi. 13 Kuguma n’okwo ashubibonekerwa n’owundi muntu mukengwa erhi emviri zage nyêru zirhuma n’irenge lyage, muntu wali ogwerbe naye obubashe bunene na bwa kusômeza. 14 Ene Oniyasi arhôla akanwa, ambwira erhi: «Oyula ali mwira wa bene wabo bene Israbeli, oyôrha obasengerera bwenêne olubaga n’olugo lutagatifu, ye Yeremiya mulêbi wa Nnâmahanga». 15 Oku bundi ene Yeremiya ala­mbula okuboko anacihêreza Yuda engôrho y’amasholo, n’ene akola amuhâyo, anacimubwira, erhi: 16 «Rhôla eyi ngôrho ngishe, nshokano ya Nyamuzinda eyôla, yo wamaliramwo abashombanyi bawe eyôla.»

Abalwi bàcikereka

17 Erhi ebyo binwa binja bya Yuda biba byamabanywengerera byamanaba­rhwalihya n’okuzusa emirhima y’abana b’emibagabaga, boshi bahiga mpu ba­rhacicîgonye omu cihando ci mpu bacirhunika oku bashombanyi, n’omu kulwa bahiramwo oburhwâli bwabo bwoshi, ntyôla bayusamw’entambala, bulya olu­ go, ahantu hatagatifu, n’aka-Nyamuzinda biri omu mbaka. 18 Bali bayôbohîre kunyi oku bana babo, oku bakazi babo, kuli bene wabo, oku balungu babo, ci bwenêne kulusha bâli bayôbohîre aka-Nyamuzinda kagishe. 19 Obwôba bw’abàli basigire omu lugo burhali bunyi, omu kurhanya kuli okwola kurhêrwa kw’abantu bayîsha bahungumula engabo. 20 Amango bakazag’ilinga emigabo yabayishira, abashombanyi bohe erhi mira bashubûzanyagya, banatwa eciga­mba n’enjavu zabo erhi zikeresire ahantu hanakwanine, na banyakulwira oku nfarasi erhi bakola bali oku rhufendefende. 21 Makabeyo anacibona ogwôla mwandu gw’abashombanyi kurhi emirasano yabo yayîsha yalaza, obukali bw’ensimba zabo, Anaciyinamulira amaboko enyanya, ashenga Nyakasane ye ojira ebirhangazo, bulya ali amanyire oku arhali omu bunji bw’emirasano, ci oku omu muhigo gwage mwo murhenga obuhimanyi kuli balya banakukwanine. 22 Alaga kurhi isala lyage lyali: «Yagirwa Nyakasane, warhumire Malahika wawe omo mango ga Ezekiyasi, mwami w’e Buyahudi, anacimalira basirika bihumbi igana na makumi gali munani, b’engabo ya Senakeribu, 23 na bunôla Yagirwa Nyakasane w’empingu; orhurhumire malahika mwinja arhushokolere, ahire ecôba n’entemu embere zirhu. 24 Oku buhashe bw’okuboko kwawe, baherêrekere abâla bayîshire n’ebinwa by’obulenzi omu kanwa kabo, oku lubaga lwawe lutagatifu!» Kwo afundisire ebinwa ntyo.

Okuhimwa n’okufà kwa Nikanori

25 Okubuudi, engabo ya Nikanori yanaciyîsha yàhinda n’emishekera yabûhwa kuguma n’enyimbo z’okulwa. 26 Ci bene Yuda bohe bayîsha bashenga banasâlira. 27 Agôla mango oku balwa n’amaboko, basalira n’omurhima. Bala­mbika okw’idaho bantu bihumbi makumi asharhu na birhanu na kulusha; boshi bashagaluka bwenene, kuli okwôla Nyamuzinda anabalwiraga n’obwalagale. 28 Erhi okulwa kuba kwamahwa, bakolaga bashubira emwabo, tundu kuli Nikanori, yeshi acilunda okw’idaho n’ebihagarhizi byage.

29 Oku bundi banacibanda orhuhababo, boshi bashagaluka, banacikuza Nyamuzinda omu lulimi lw’emwabo. 30 N’olya warhambulaga akunda obûko bwage kurheng’eburho bwage, yerigi Yuda, anacirhegeka mpu batwe irhwe lya Nikanori, mpu bamurhoze okuboko kwoshi banabihêke e Yeruzalemu. 31 Anaciyîsha yene ashûbûza bene wabo, n’abadâhwa, n’erhi aba amayimanga embere z’oluhêrero; anacihûna mpu abantu b’omu lugo babone, 32 anacibala­ngûla irhwe ly’olya mubisha Nikanori, na kulya kuboko oyôla nyakubura ala­mbuliraga ebwa ka-Nyamuzinda k’Ogala-byoshi. 33 N’erhi aba amatwa olulimi lw’oyôla kahenya Nikanori, arhegeka mpu balutwe bihimbi bihimbi, banakwebe ebinyunyi, mpu bamanike embere z’aka-Nyamuzinda, oluhembo lw’ceryo isirhe. 34 Boshi banacisôkeza emunda Nyamuzinda w’irenge ali ebinwa by’okumuvuga omunkwa bakaderha mpu: «Aganze owalangaga ahantu hage buzira kurhahamûka».

35 Yuda anacimanika elyôla irhwe lya Nikanori lyatubagwa omu lugo, nka cerekane c’okunali c’oburhabâle bwa Nnâmahanga, kuli boshi. 36 Banacitwa olushika mpu irhondo olwo lusiku lurhageraga lurhanakengirwi. Ci mpu baka­zilukuza omu nsiku ikumi n’isharhu z’omwezi gwa kali ikumi na kabirhi gudcerhwa Adari omu cisiriyaki, oku malaliro g’olusiku luderhwa lukulu lwa Ma­rdokeyo.

Okushwinja ebinwa

37 Olwa Nikanori lwanacihekera aho ebwa kuba kurhenga olwo lusiku ecihugo cabêra omu maboko g’Abayahudi. Nkolaga nayukiza ecitabu cani ahâla. 38 Akaba okûla biyandisirwe kukwanine kwanagendekire bwinja, kwo nani nanalonzagya ntyôla, akaba kuli kurhashinganini kunali kwa busha, kwo nanahashire okujira okwôla… 39 Bulya, nka kula kurhaba kwinja okunywa idivayi ly’enshongôlè lyonene, na buzinda okunywa amîshi nago gonene, ci idivayi ligushe n’amîshi co cinyôbwa cinja cilêrha obushagaluke, ntyo buli bulcenga okurhondekanya emyanzi yasîmisa amarhwiri ga kulya yayandikagwa. Ho nyûkize ahôla.

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Βʹ 15

1 ῾Ο δὲ Νικάνωρ μεταλαβὼν τοὺς περὶ τὸν Ιουδαν ὄντας ἐν τοῖς κατὰ Σαμάρειαν τόποις ἐβουλεύσατο τῇ τῆς καταπαύσεως ἡμέρᾳ μετὰ πάσης ἀσφαλείας αὐτοῖς ἐπιβαλεῖν. 2 τῶν δὲ κατὰ ἀνάγκην συνεπομένων αὐτῷ Ιουδαίων λεγόντων Μηδαμῶς οὕτως ἀγρίως καὶ βαρβάρως ἀπολέσῃς, δόξαν δὲ ἀπομέρισον τῇ προτετιμημένῃ ὑπὸ τοῦ πάντα ἐφορῶντος μεθ᾽ ἁγιότητος ἡμέρᾳ· 3 ὁ δὲ τρισαλιτήριος ἐπηρώτησεν εἰ ἔστιν ἐν οὐρανῷ δυνάστης ὁ προστεταχὼς ἄγειν τὴν τῶν σαββάτων ἡμέραν· 4 τῶν δ᾽ ἀποφηναμένων ῎Εστιν ὁ κύριος ζῶν αὐτὸς ἐν οὐρανῷ δυνάστης ὁ κελεύσας ἀσκεῖν τὴν ἑβδομάδα· 5 ὁ δὲ ἕτερος Κἀγώ φησιν δυνάστης ἐπὶ τῆς γῆς ὁ προστάσσων αἴρειν ὅπλα καὶ τὰς βασιλικὰς χρείας ἐπιτελεῖν. ὅμως οὐ κατέσχεν ἐπιτελέσαι τὸ σχέτλιον αὐτοῦ βούλημα. 6 Καὶ ὁ μὲν Νικάνωρ μετὰ πάσης ἀλαζονείας ὑψαυχενῶν διεγνώκει κοινὸν τῶν περὶ τὸν Ιουδαν συστήσασθαι τρόπαιον. 7ὁ δὲ Μακκαβαῖος ἦν ἀδιαλείπτως πεποιθὼς μετὰ πάσης ἐλπίδος ἀντιλήμψεως τεύξασθαι παρὰ τοῦ κυρίου 8 καὶ παρεκάλει τοὺς σὺν αὐτῷ μὴ δειλιᾶν τὴν τῶν ἐθνῶν ἔφοδον ἔχοντας δὲ κατὰ νοῦν τὰ προγεγονότα αὐτοῖς ἀπ᾽ οὐρανοῦ βοηθήματα καὶ τὰ νῦν προσδοκᾶν τὴν παρὰ τοῦ παντοκράτορος ἐσομένην αὐτοῖς νίκην. 9 καὶ παραμυθούμενος αὐτοὺς ἐκ τοῦ νόμου καὶ τῶν προφητῶν, προσυπομνήσας δὲ αὐτοὺς καὶ τοὺς ἀγῶνας, οὓς ἦσαν ἐκτετελεκότες, προθυμοτέρους αὐτοὺς κατέστησεν. 10 καὶ τοῖς θυμοῖς διεγείρας αὐτοὺς παρήγγειλεν ἅμα παρεπιδεικνὺς τὴν τῶν ἐθνῶν ἀθεσίαν καὶ τὴν τῶν ὅρκων παράβασιν. 11 ἕκαστον δὲ αὐτῶν καθοπλίσας οὐ τὴν ἀσπίδων καὶ λογχῶν ἀσφάλειαν, ὡς τὴν ἐν τοῖς ἀγαθοῖς λόγοις παράκλησιν καὶ προσεξηγησάμενος ὄνειρον ἀξιόπιστον ὕπαρ τι πάντας ηὔφρανεν. 12 ἦν δὲ ἡ τούτου θεωρία τοιάδε· Ονιαν τὸν γενόμενον ἀρχιερέα, ἄνδρα καλὸν καὶ ἀγαθόν, αἰδήμονα μὲν τὴν ἀπάντησιν, πρᾶον δὲ τὸν τρόπον καὶ λαλιὰν προϊέμενον πρεπόντως καὶ ἐκ παιδὸς ἐκμεμελετηκότα πάντα τὰ τῆς ἀρετῆς οἰκεῖα, τοῦτον τὰς χεῖρας προτείναντα κατεύχεσθαι τῷ παντὶ τῶν Ιουδαίων συστήματι. 13 εἶθ᾽ οὕτως ἐπιφανῆναι ἄνδρα πολιᾷ καὶ δόξῃ διαφέροντα, θαυμαστὴν δέ τινα καὶ μεγαλοπρεπεστάτην εἶναι τὴν περὶ αὐτὸν ὑπεροχήν. 14 ἀποκριθέντα δὲ τὸν Ονιαν εἰπεῖν ῾Ο φιλάδελφος οὗτός ἐστιν ὁ πολλὰ προσευχόμενος περὶ τοῦ λαοῦ καὶ τῆς ἁγίας πόλεως Ιερεμιας ὁ τοῦ θεοῦ προφήτης. 15 προτείναντα δὲ Ιερεμιαν τὴν δεξιὰν παραδοῦναι τῷ Ιουδα ῥομφαίαν χρυσῆν, διδόντα δὲ προσφωνῆσαι τάδε 16 Λαβὲ τὴν ἁγίαν ῥομφαίαν δῶρον παρὰ τοῦ θεοῦ, δι᾽ ἧς θραύσεις τοὺς ὑπεναντίους. 17 Παρακληθέντες δὲ τοῖς Ιουδου λόγοις πάνυ καλοῖς καὶ δυναμένοις ἐπ᾽ ἀρετὴν παρορμῆσαι καὶ ψυχὰς νέων ἐπανδρῶσαι διέγνωσαν μὴ στρατεύεσθαι, γενναίως δὲ ἐμφέρεσθαι καὶ μετὰ πάσης εὐανδρίας ἐμπλακέντες κρῖναι τὰ πράγματα διὰ τὸ καὶ τὴν πόλιν καὶ τὰ ἅγια καὶ τὸ ἱερὸν κινδυνεύειν· 18 ἦν γὰρ ὁ περὶ γυναικῶν καὶ τέκνων, ἔτι δὲ ἀδελφῶν καὶ συγγενῶν ἐν ἥττονι μέρει κείμενος αὐτοῖς, μέγιστος δὲ καὶ πρῶτος ὁ περὶ τοῦ καθηγιασμένου ναοῦ φόβος. 19 ἦν δὲ καὶ τοῖς ἐν τῇ πόλει κατειλημμένοις οὐ πάρεργος ἀγωνία ταρασσομένοις τῆς ἐν ὑπαίθρῳ προσβολῆς. 20 καὶ πάντων ἤδη προσδοκώντων τὴν ἐσομένην κρίσιν καὶ ἤδη προσμειξάντων τῶν πολεμίων καὶ τῆς στρατιᾶς ἐκταγείσης καὶ τῶν θηρίων ἐπὶ μέρος εὔκαιρον ἀποκατασταθέντων τῆς τε ἵππου κατὰ κέρας τεταγμένης 21 συνιδὼν ὁ Μακκαβαῖος τὴν τῶν πληθῶν παρουσίαν καὶ τῶν ὅπλων τὴν ποικίλην παρασκευὴν τήν τε τῶν θηρίων ἀγριότητα ἀνατείνας τὰς χεῖρας εἰς τὸν οὐρανὸν ἐπεκαλέσατο τὸν τερατοποιὸν κύριον γινώσκων ὅτι οὐκ ἔστιν δι᾽ ὅπλων, καθὼς δὲ ἐὰν αὐτῷ κριθῇ, τοῖς ἀξίοις περιποιεῖται τὴν νίκην. 22 ἔλεγεν δὲ ἐπικαλούμενος τόνδε τὸν τρόπον Σύ, δέσποτα, ἀπέστειλας τὸν ἄγγελόν σου ἐπὶ Εζεκιου τοῦ βασιλέως τῆς Ιουδαίας, καὶ ἀνεῖλεν ἐκ τῆς παρεμβολῆς Σενναχηριμ εἰς ἑκατὸν ὀγδοήκοντα πέντε χιλιάδας· 23 καὶ νῦν, δυνάστα τῶν οὐρανῶν, ἀπόστειλον ἄγγελον ἀγαθὸν ἔμπροσθεν ἡμῶν εἰς δέος καὶ τρόμον· 24 μεγέθει βραχίονός σου καταπλαγείησαν οἱ μετὰ βλασφημίας παραγινόμενοι ἐπὶ τὸν ἅγιόν σου λαόν. καὶ οὗτος μὲν ἐν τούτοις ἔληξεν. 25 Οἱ δὲ περὶ τὸν Νικάνορα μετὰ σαλπίγγων καὶ παιάνων προσῆγον. 26 οἱ δὲ περὶ τὸν Ιουδαν μετὰ ἐπικλήσεως καὶ εὐχῶν συνέμειξαν τοῖς πολεμίοις. 27 καὶ ταῖς μὲν χερσὶν ἀγωνιζόμενοι, ταῖς δὲ καρδίαις πρὸς τὸν θεὸν εὐχόμενοι κατέστρωσαν οὐδὲν ἧττον μυριάδων τριῶν καὶ πεντακισχιλίων τῇ τοῦ θεοῦ μεγάλως εὐφρανθέντες ἐπιφανείᾳ. 28 γενόμενοι δὲ ἀπὸ τῆς χρείας καὶ μετὰ χαρᾶς ἀναλύοντες ἐπέγνωσαν προπεπτωκότα Νικάνορα σὺν τῇ πανοπλίᾳ. 29 γενομένης δὲ κραυγῆς καὶ ταραχῆς εὐλόγουν τὸν δυνάστην τῇ πατρίῳ φωνῇ. 30 καὶ προσέταξεν ὁ καθ᾽ ἅπαν σώματι καὶ ψυχῇ πρωταγωνιστὴς ὑπὲρ τῶν πολιτῶν ὁ τὴν τῆς ἡλικίας εὔνοιαν εἰς ὁμοεθνεῖς διαφυλάξας τὴν τοῦ Νικάνορος κεφαλὴν ἀποτεμόντας καὶ τὴν χεῖρα σὺν τῷ ὤμῳ φέρειν εἰς Ιεροσόλυμα. 31 παραγενόμενος δὲ ἐκεῖ καὶ συγκαλέσας τοὺς ὁμοεθνεῖς καὶ τοὺς ἱερεῖς πρὸ τοῦ θυσιαστηρίου στήσας μετεπέμψατο τοὺς ἐκ τῆς ἄκρας. 32 καὶ ἐπιδειξάμενος τὴν τοῦ μιαροῦ Νικάνορος κεφαλὴν καὶ τὴν χεῖρα τοῦ δυσφήμου, ἣν ἐκτείνας ἐπὶ τὸν ἅγιον τοῦ παντοκράτορος οἶκον ἐμεγαλαύχησεν, 33 καὶ τὴν γλῶσσαν τοῦ δυσσεβοῦς Νικάνορος ἐκτεμὼν ἔφη κατὰ μέρος δώσειν τοῖς ὀρνέοις, τὰ δ᾽ ἐπίχειρα τῆς ἀνοίας κατέναντι τοῦ ναοῦ κρεμάσαι. 34 οἱ δὲ πάντες εἰς τὸν οὐρανὸν εὐλόγησαν τὸν ἐπιφανῆ κύριον λέγοντες Εὐλογητὸς ὁ διατηρήσας τὸν ἑαυτοῦ τόπον ἀμίαντον. 35 ἐξέδησεν δὲ τὴν τοῦ Νικάνορος προτομὴν ἐκ τῆς ἄκρας ἐπίδηλον πᾶσιν καὶ φανερὸν τῆς τοῦ κυρίου βοηθείας σημεῖον. 36 ἐδογμάτισαν δὲ πάντες μετὰ κοινοῦ ψηφίσματος μηδαμῶς ἐᾶσαι ἀπαρασήμαντον τήνδε τὴν ἡμέραν, ἔχειν δὲ ἐπίσημον τὴν τρισκαιδεκάτην τοῦ δωδεκάτου μηνὸς— Αδαρ λέγεται τῇ Συριακῇ φωνῇ— πρὸ μιᾶς ἡμέρας τῆς Μαρδοχαϊκῆς ἡμέρας. 37 Τῶν οὖν κατὰ Νικάνορα χωρησάντων οὕτως καὶ ἀπ᾽ ἐκείνων τῶν καιρῶν κρατηθείσης τῆς πόλεως ὑπὸ τῶν Εβραίων καὶ αὐτὸς αὐτόθι τὸν λόγον καταπαύσω. 38 καὶ εἰ μὲν καλῶς εὐθίκτως τῇ συντάξει, τοῦτο καὶ αὐτὸς ἤθελον· εἰ δὲ εὐτελῶς καὶ μετρίως, τοῦτο ἐφικτὸν ἦν μοι. 39 καθάπερ γὰρ οἶνον κατὰ μόνας πίνειν, ὡσαύτως δὲ καὶ ὕδωρ πάλιν πολέμιον· ὃν δὲ τρόπον οἶνος ὕδατι συγκερασθεὶς ἡδὺς καὶ ἐπιτερπῆ τὴν χάριν ἀποτελεῖ, οὕτως καὶ τὸ τῆς κατασκευῆς τοῦ λόγου τέρπει τὰς ἀκοὰς τῶν ἐντυγχανόντων τῇ συντάξει. ἐνταῦθα δὲ ἔσται ἡ τελευτή.


 a1.10 Abayahudi b’e Yeruzalemu balonzize okubêra omu bushangire hagurna n’ababo bayahudi b’e Misiri mwami Ptolemeyo wa kali munani ali arhindibuza. Oyo Yuda badesire ye Yuda Makabeyo.

 b1.13 Nanaya ali muzimu w’e Mezopotamiya.

 c1.23 1, 23: Eliyashìbu na Yoyada bo bali badâhwa amango g’omulêbi Nehemiya ci kwone arhali Yonatani.

 d1.36 https:www.academic-bible.com/en/online-bibles/septuagint-lxx/read-the-bible-text/bibel/text/lesen/stelle/46/10001/19999/ch/cafc74d1630a2332db00dd4898a0c3d0/ (19/02/2020).

 e4.38 4, 38: Oniyasi ye muluzi mugishe w’omu citabu ca Daniyeli 9, 25 ye na muluzi w’endagâno Daniyeli adesire omu cigabi ca 11, 22.

 f4.41 4, 41: Luvu lw’oku nterekêro bulya entambala yalwiragwa omu luso lw’aka-Nyamuzinda.

 g5.19 -Nyamuzinda arhalì muja w’engeso z’Abayahudi. Kuli okwo lola Yer 7,14; Mk 2.27. -Nyamuzinda acishozire olubaga lwishogwa analujirira byoshi. -Ebyo binwa himanyisize enkengero z’Endagâno Mpyahya.

 h5.24 Buminya bwa Antiokusi obwo

 i9.12 « bunyamuzinda » bwa Nnâmahanga, kwo kuba ye walemaga ye na rhegeka byoshi; hali obumuntu bwirhu rhwe bantu rhumushiga bulya rhwahabagwa obuzine, lyo rhumoleka obwo bwinja n’obulenga bw’obunyamuzinda bwa Nnâmahanga Ishe, Omugala na Mûka Mwimâna, bwo buguma bwa Nyamuzinda muguma dolodolo, lola Izaya 45

 j11.38 Omwezi gwa «Dioskore» omu cilatini guli mwezi gwa «Santike» omu cigereki (11, 33).

 k12.26 Luhérero lwa Atargatisi, muzimu-kazi w’e Sîriya.

 l14.46 Okusengerera abaflre kuyerekine oku Abayahudi bàli bayemire ak’irhu oku amasâla ganarhabâle abafire. Kandi okwo kuyerekine oku omu buyemêre bwabo, abafire banarhabâle abacizîne, Lola 2Mak 15.12

Maccabées à l’instar de Tobit, Judith et Esther un patriotisme persévérant, héréditaire et gagnant. Interpellation pour les Congolais (cf. Bible en français) DRC MASHI BIBLE

1MA – – DRC MASHI HEBREW BIBLE and MASHI GREEK

1

MAKABEYO

Enshokolezi

Ebitabu bibiri bya Makabeyo byayandikagwa na bantu babiri oku buzinda bw’emyaka magana abiri mizinda embere Kristu aburhwe. Ecitabu cirhanzi cayandikagwa omu cihabraniya, ci konene, empindulo yaco omu cigereki yone yabonesire. Ecitabu cirhanzi cahera. Ciderha ebyabaga emwa Abayahudi erhi bayusigaluka emwabo, ci kone oku burhegesi bw’abami b’e Sîriya babalibuzagya bwenêne erhi idini lyabo lirhuma. Burhwali bwa Yuda Makabeyo bwarhabire Abayahudi. Eci citabu cayandikagwa na muyahudi muguma izino lyage lirhamanyirwi ekarhi kw’omwaka gw’igana n’ogwa makumi galindarhu embere ly’okuburhwa kwa Kristu. Ecitabu ca kabiri cajiragwa naco muli ago mango. Cayandikagwa omu ci gereki na Yasoni we Kurena. Cali cinene bwenene, ci kwône enyuma lyage owundi muyahudi acinyihya. Owaciyandikaga alonzagya okuyerekana obushibirizi bunene Abayahudi bagwerhe omw’idini lyabo. Muli ebyo bitabu byombi rhuyishi embaka Abayahudi balemberaga. Bagwe rhe omurhima muzibu n’obulangalire. Obuhane Nyamuzinda abahaga omu cihugo c’emwa bene bwabahindula bwenêne. Ago mango erhi omucunguzi ali hofi bulya Yuda Makabeyo afàga omu mwaka gwa 160 embere Kristu aburhwe.

EBIRI OMU CITABU CIRHANZI CA MAKABEYO

1. Enshokolezi: cigabi 1-2

2. Yuda Makabeyo ahima: c. 3-9, 22

3. Yonatani n’ebijiro byage: c. 9, 23-12

4. Simoni n’emikolo yage: c. 13-16

EBIRI OMU CITABU CA KABIRI CA MAKABEYO

1. Okulalikwa kwa Abayahudi b’e Misiri: cigabi 1-2

2. Okushereza n’okuyobohya: cigabi 3-7

3. Okulwa n’okuhima: cigabi 8

ECITABU CIRHANZI CA MAKABEYO[1]

I. Omurhondêro

Engoma y’Aleksandro

1 Aleksandro, mwene Filipo w’e Macedoniya amango arhengaga omu cihugo c’e Kitiyirnaa,erhi amahima Dariusi, mwarni w’aba Persi n’Abamedi, anacimurhôla entebe yage (bulya embere ali mwami w’e Bugereki yone). 2 Ajizire entambala za ngero nyinji, ayanka bishagala binji, anigûza na bami banji muli eco cihugo. 3 Agendekera bwenene kuhika oku lubibi lw’igulu, a nyaga muli mashanja manji, igulu lyoshi lyahwekera emberc zage; kuli ebyo a rhondêra obucibonyi bulushire omu murhima gwage, anakacîshinga. 4 Ajira emirhwe mizibu y’abalwi, acijira mukulu wa bihugo binji n’amashanja manji, n’abami banji bamushiga. 5 Lero endwâla yamujako! akengera oku ensiku zage zamamuhikira, 6 Anacihamagala abarhambo bage bakulu, na balya boshi ba baga naye kurhenga eburho, abagabira obwami bwage embere afe. 7 Aleksandrob afire erhi amayîma myaka ikumi n’ibiri. 8 Abarhambo bage banacirhôla ecihugo ngasi muguma aha banali bamuhire. 9 Boshi bayambala ngasi muguma ishungwe enyuma ly’okufa kwage kuguma n’abana babo enyuma zabo, kwagera myaka minji erhi banacikola maligo manji omu cihugo.

Antiyokusi Epifani n’okuja kw’oborhere bw’ecigereki omu Israheli

10 Muli abôla bami mwarhenga omuzî mubolo: izino lyage Antiyokusi Epifanic mwene mwami Antiyokusi embere abaga e Roma nka mushwekwa; ahâ bwa obwami omu mwaka gwa igana na makumi asharhu na nda kurhenga oku burhegesi bw’Abagereki. 11 Hali emisole omu cihugo c’Israheli mwago mango y’akagishumikwa okuhirimya Bayahudi banji omu nderho zabo mpu: Kanyi rhunywane n’agandi mashanja rhuyûbakinwe nago bulya kurhenga rhucîye gwire kulibo mabi manji gamarhuhirimakwo. 12 Ebyo binwa byanacibasîmîsa. 13 Bone na nene bayemera okugendera mwami, bayumvanya naye okushimba engeso z’abapagani. 14 Aha Yeruzalemu banaciyûbaka ho olurhamba nk’oku amarhegeko g’amashanja ganali gahunyire. 15 Ecimanyiso c’okukembûlwa canahirigirha na ntyo bahakana endagâno yabo ntagatifu, bacigusha haguma n’abapagani. Bacigûza omu kujira amabi.

Antiyokusi agorha olugo lwa Yeruzalemu n’eby’omu ka-Nyamuzinda byahâhwa

16 Antiyokusi erhi abona oku obwami bwage bwamarhinda bwinjinja, aja mw’omuhigo g’okuyîma e Misiri, lyo yene alya ago mami gombi. 17 Anacija omu Misiri n’engabo z’entwali bwenêne, bàli n’ebihesi, enjavu, abagenda n’e nfarasi n’amarho manji g’e nkuge. 18 Atula entambala kuli Ptolemeyo, mwami w’e Misiri; ci Ptolemeyo anacicîyegûla embere zage, anacikula omulindi, ayâka. Ngabo nyinji yafira ho, basirika bage banji bayîrhwa. 19 Banacinyaga emirhundu mizibu y’omu Misiri yoshi. Antiyokusi anyagamwo birugu binji. 20 Erhi ayusihima e Misiri, omu mwaka gw’igana na makumi ani n’isharhu anacihi ndamuka, arhêra Israheli na Yeruzalemu n’engabo ndarhi.

21 Arhayôbohaga ciru okuja omu ka-Nyamuznda, bulya ali ayôsire nka musirhe arhenza olutare lw’amasholo, n’ecinara c’itara lya kalinda n’ebirugu byalyo byoshi. 22 Ayanka entalule y’emigati y’enterekêro, ebikombe bisu ‘ ngunu, enambi z’amasholo, arhôla ebicikirizo, ebimane n’ebindi by’okuyinji hya aka-Nyamuzinda. 23 Azimba amasholo, enfaranga n’ebindi birugu byanali mwo byoshi by’engulo ndarhi, ebi anahisireko. 24 Erhi aba amagugumba byo shi agenda acishubirira omu cihugo cage, erhi amanabulaga muko munji amanarhôla ebijaci biri nka bya kusiraha. 25 Israheli alakirwa bwenêne omu cihugo coshi. 26 Abakulu n’abarhambo baheba emilumbo, abananyere, abarhabana, ba rhongêra n’iranga ly’abagoli lya tubala. 27 Omuhya n’omuhya-mulume babanda endulu; oku atamire omu nyumpa, nyamuhya erhi anabombogorha. 28 Idaho lyanacijugumira bene lyo; n’enyumpa ya Yakobo yoshi enshonyi zayibumba.

Olw’omwengehusi

29 Enyuma lya myaka ibiri, mwami anacirhuma omuhongesa omu bishagala bya Yuda, naye anaja e Yeruzalemu n’engabo nyinji bwenêne. 30 Abantu beyo munda anacibahirakwo ebinwa by’olubohôlolo nabo banacimulangalira. Cali gumiza anacicîkweba oku cihugo acilemaza bwenêne, ayîrha abanya Israheli mwandu. 31 Ebyali omu lugo babigugumba byoshi, nalo lonêne aludulika muliro ahenangula enyumpa n’engurhu z’omu marhambi. 32 Abakazi n’abana abahêka bujà n’ebishwekwa byabo abigugumba. 33 Buzinda bwaho, bayûbaka omu lugo lwa Daudi olugurhu lunene, na luzibu bwenêne; lwaba lo lugo lwabo. 34 Bayûbasayo abantu babi bwenêne, bantu bagalugalu loshi, banayôloloka eyo munda. 35 Balundayo eby’emirasano yabo n’eby’okucîyikira, eminyago barhenzagya aha Yeruzalemu, bayilunda aho batwaho ntyo icumbi lyo okuyôbohya.

36 Gwali murhego omu hantu hatagatifu, mushombanyi kaheza w’Israheli w’amango goshi. 37 Omuko gw’aberu-kweru gwabulagirwa omu burhambi bw’ahatagatifu babihya ntyôla ahantu hatagatifu. 38 Embere zabo abayûbaka e Yeruzalemu bakula omulindi, Yeruzalemu anaciyûbakwa n’ababisha. Olugo lwashuba ihanga oku bana balo: bulya abana balo bamaluyâka. 39 Ahatagatifu hage hayôrha bwamwe; ensiku nkulu zage zaba za mishîbo. Ensiku zage za Sabato kushekêsa n’irenge lyage caba cituka. 40 Aha irenge lyage lyali lihikire ho n’akagayo kage kahikire. Obuhashe bwage bwahinduka mishîbo.

Obugashanizè bw’ecipagani

41 Mwami anacilumiza irhegeko lihyahya omu cihugo, mpu boshi babe lubaga luguna. Ngasi lubaga lukwebe amarhegeko galwo eburhambi. 42 Ngasi ishanja lirhegesirwe lijahike engeso zalyo, aho, mashanja manji gayemêra eryo irhegeko lya mwami. 43 Omu Buyahudi banji basîma okushimba idini lyage. Bakazirherekêra abazimu, banaleka okushimba olwa Sabato. 44 Mwami ayandika amaruba, anagahirako entumwa e Yeruzalemu n’oku bindi bishagala by’e Yuda, omu kubarhegeka mpu bashimbe gandi gandi marhegeko kuleka galya g’omu cihugo cabo. 45 Mpu bakule omu ka-Nyamuzinda kabo ngasi nterekêro z’embagwa n’ez’ensingônolè n’ey’okulabika mw’omuko, mpu babule okukashenga olwa Sabata n’olwa ensiku nkulu; 46 Barhegekwa mpu bazinze aka-Nyamuzinda, haguma n’abarhabazi bako. 47 Mpu bayûbake empêrero z’emirhi mirherekêre, bayûbake aka-nyamuzinda k’abazimu mpu banakole barherekêre, bahâne e ngulube ntôrho na ngasi zindi nyama ngalugalu. 48 Bahanzibwa mpu baleke abana babo buzira kukembûlwa, nabo bonene mpu bakacîhemula na ngasi bundi bulyo bwa kuhemula omuntu n’okumujira mugalugalu. 49 Lyo alinda ayibagira akanwa ka Nyamuzinda, analinda ahindula engeso zabo. 50 Ngasi yeshi orhanashimbiri irhegeko lya mwami anatwirwa okufa. 51 Ago marhegeko ganacilumizibwa omu bwami bwage boshi anacijira abakazigalanga omu mashaja goshi, n’ebishagala by’e Yuda abisêza oku rherekêra ngasi hantu. 52 Bayahudi banji, balya boshi banali bamaleka ama rhegeko, bacilunga kuli abo bantu babi. Bashimba ebigalugalu omu cihugo co shi. 53 Barhuma Abayahudi baciri bashimbulizi baja bacifulika omu mahukulu ga ngasi lubero.

54 Omu nsiku ikumi n’irhanu z’omwezi gwa mwenda omu mwaka gw’igana na makumi ani n’irhanu, bayûbaka ibala ly’okuyenda abantu omurhima omu nda, oku luhêro lw’enterekêro z’embagwa. Banaciyûbaka n’ezindi mpêro z’abazimu omu bishagala bya Yuda n’omu mirhundu y’e burhambi. 55 Bakazitumbûkiza enshangi oku nyunvi z’enyumpa n’omu ngo. 56 Ebitabu by’oburhimanya byali ho bakazibibera n’okubidûlika muliro 57 Ngasi oyu bakanashimanyire, ecitabu c’endagâno omu mwage, na ngasi oyu bakanabwine agwerhe obushiru oku kanwa ka Nyamuzinda boshi bananigwe omu kushimba lirya irhegeko lya mwami. 58 Ntyo kwo bakazagijira ngasi mwezi Abayahudi bakana 1, 41: Lola 2 Mak 6-7. shimanyire omu ngo. 59 Omu nsiku makumi abiri n’irhanu z’omwezi, bakagiyishi rherekêra kuli lulya luhêrero, bayûbakaga oku luhêro lw’enterekêro z’e mbagwa. 60 Abakazi bakagigend’ikakembûza abana babo, bakaziyîrhwa n’aba na babamanike omu magosi gabo, 61 haguma n’omulala gwabo, na balya banakukembulwa.

62 Ciru okwo kwahà Abayahudi banji emisi, baciyerekana ntwali, basimika omu kurhalya ebigalugalu. 63 Basîma okufa ahali h’okucihemula n’ebiryo, n’okuhemukira ntyo endagâno ntagatifu. Neci banacifa. 64 Oburhe bunji bwayunjula omw’Israheli.

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Αʹ 1d

1 Καὶ ἐγένετο μετὰ τὸ πατάξαι ᾿Αλέξανδρον τὸν Φιλίππου Μακεδόνα, ὃς ἐξῆλθεν ἐκ γῆς Χεττιιμ, καὶ ἐπάταξεν τὸν Δαρεῖον βασιλέα Περσῶν καὶ Μήδων καὶ ἐβασίλευσεν ἀντ᾽ αὐτοῦ, πρότερον ἐπὶ τὴν ῾Ελλάδα. 2 καὶ συνεστήσατο πολέμους πολλοὺς καὶ ἐκράτησεν ὀχυρωμάτων καὶ ἔσφαξεν βασιλεῖς τῆς γῆς· 3 καὶ διῆλθεν ἕως ἄκρων τῆς γῆς καὶ ἔλαβεν σκῦλα πλήθους ἐθνῶν. καὶ ἡσύχασεν ἡ γῆ ἐνώπιον αὐτοῦ, καὶ ὑψώθη, καὶ ἐπήρθη ἡ καρδία αὐτοῦ. 4 καὶ συνῆξεν δύναμιν ἰσχυρὰν σφόδρα καὶ ἦρξεν χωρῶν ἐθνῶν καὶ τυράννων, καὶ ἐγένοντο αὐτῷ εἰς φόρον. 5 καὶ μετὰ ταῦτα ἔπεσεν ἐπὶ τὴν κοίτην καὶ ἔγνω ὅτι ἀποθνῄσκει. 6 καὶ ἐκάλεσεν τοὺς παῖδας αὐτοῦ τοὺς ἐνδόξους τοὺς συνεκτρόφους αὐτοῦ ἐκ νεότητος καὶ διεῖλεν αὐτοῖς τὴν βασιλείαν αὐτοῦ ἔτι αὐτοῦ ζῶντος. 7 καὶ ἐβασίλευσεν ᾿Αλέξανδρος ἔτη δώδεκα καὶ ἀπέθανεν. 8 καὶ ἐπεκράτησαν οἱ παῖδες αὐτοῦ, ἕκαστος ἐν τῷ τόπῳ αὐτοῦ. 9 καὶ ἐπέθεντο πάντες διαδήματα μετὰ τὸ ἀποθανεῖν αὐτὸν καὶ οἱ υἱοὶ αὐτῶν ὀπίσω αὐτῶν ἔτη πολλὰ καὶ ἐπλήθυναν κακὰ ἐν τῇ γῇ. 10 καὶ ἐξῆλθεν ἐξ αὐτῶν ῥίζα ἁμαρτωλὸς ᾿Αντίοχος ᾿Επιφανὴς υἱὸς ᾿Αντιόχου τοῦ βασιλέως, ὃς ἦν ὅμηρα ἐν ῾Ρώμῃ· καὶ ἐβασίλευσεν ἐν ἔτει ἑκατοστῷ καὶ τριακοστῷ καὶ ἑβδόμῳ βασιλείας ῾Ελλήνων. 11 ᾿Εν ταῖς ἡμέραις ἐκείναις ἐξῆλθον ἐξ Ισραηλ υἱοὶ παράνομοι καὶ ἀνέπεισαν πολλοὺς λέγοντες Πορευθῶμεν καὶ διαθώμεθα διαθήκην μετὰ τῶν ἐθνῶν τῶν κύκλῳ ἡμῶν, ὅτι ἀφ᾽ ἧς ἐχωρίσθημεν ἀπ᾽ αὐτῶν, εὗρεν ἡμᾶς κακὰ πολλά. 12 καὶ ἠγαθύνθη ὁ λόγος ἐν ὀφθαλμοῖς αὐτῶν, 13 καὶ προεθυμήθησάν τινες ἀπὸ τοῦ λαοῦ καὶ ἐπορεύθησαν πρὸς τὸν βασιλέα, καὶ ἔδωκεν αὐτοῖς ἐξουσίαν ποιῆσαι τὰ δικαιώματα τῶν ἐθνῶν. 14 καὶ ᾠκοδόμησαν γυμνάσιον ἐν Ιεροσολύμοις κατὰ τὰ νόμιμα τῶν ἐθνῶν 15 καὶ ἐποίησαν ἑαυτοῖς ἀκροβυστίας καὶ ἀπέστησαν ἀπὸ διαθήκης ἁγίας καὶ ἐζευγίσθησαν τοῖς ἔθνεσιν καὶ ἐπράθησαν τοῦ ποιῆσαι τὸ πονηρόν. 16 Καὶ ἡτοιμάσθη ἡ βασιλεία ἐνώπιον ᾿Αντιόχου, καὶ ὑπέλαβεν βασιλεῦσαι γῆς Αἰγύπτου, ὅπως βασιλεύσῃ ἐπὶ τὰς δύο βασιλείας. 17 καὶ εἰσῆλθεν εἰς Αἴγυπτον ἐν ὄχλῳ βαρεῖ, ἐν ἅρμασιν καὶ ἐλέφασιν καὶ ἐν ἱππεῦσιν καὶ ἐν στόλῳ μεγάλῳ 18 καὶ συνεστήσατο πόλεμον πρὸς Πτολεμαῖον βασιλέα Αἰγύπτου· καὶ ἐνετράπη Πτολεμαῖος ἀπὸ προσώπου αὐτοῦ καὶ ἔφυγεν, καὶ ἔπεσον τραυματίαι πολλοί. 19 καὶ κατελάβοντο τὰς πόλεις τὰς ὀχυρὰς ἐν γῇ Αἰγύπτῳ, καὶ ἔλαβεν τὰ σκῦλα γῆς Αἰγύπτου. 20 καὶ ἐπέστρεψεν ᾿Αντίοχος μετὰ τὸ πατάξαι Αἴγυπτον ἐν τῷ ἑκατοστῷ καὶ τεσσαρακοστῷ καὶ τρίτῳ ἔτει καὶ ἀνέβη ἐπὶ Ισραηλ καὶ ἀνέβη εἰς Ιεροσόλυμα ἐν ὄχλῳ βαρεῖ. 21 καὶ εἰσῆλθεν εἰς τὸ ἁγίασμα ἐν ὑπερηφανίᾳ καὶ ἔλαβεν τὸ θυσιαστήριον τὸ χρυσοῦν καὶ τὴν λυχνίαν τοῦ φωτὸς καὶ πάντα τὰ σκεύη αὐτῆς 22 καὶ τὴν τράπεζαν τῆς προθέσεως καὶ τὰ σπονδεῖα καὶ τὰς φιάλας καὶ τὰς θυΐσκας τὰς χρυσᾶς καὶ τὸ καταπέτασμα καὶ τοὺς στεφάνους καὶ τὸν κόσμον τὸν χρυσοῦν τὸν κατὰ πρόσωπον τοῦ ναοῦ καὶ ἐλέπισεν πάντα· 23 καὶ ἔλαβεν τὸ ἀργύριον καὶ τὸ χρυσίον καὶ τὰ σκεύη τὰ ἐπιθυμητὰ καὶ ἔλαβεν τοὺς θησαυροὺς τοὺς ἀποκρύφους, οὓς εὗρεν· 24 καὶ λαβὼν πάντα ἀπῆλθεν εἰς τὴν γῆν αὐτοῦ. καὶ ἐποίησεν φονοκτονίαν καὶ ἐλάλησεν ὑπερηφανίαν μεγάλην. 25 καὶ ἐγένετο πένθος μέγα ἐπὶ Ισραηλ ἐν παντὶ τόπῳ αὐτῶν. 26 καὶ ἐστέναξαν ἄρχοντες καὶ πρεσβύτεροι, παρθένοι καὶ νεανίσκοι ἠσθένησαν, καὶ τὸ κάλλος τῶν γυναικῶν ἠλλοιώθη. 27 πᾶς νυμφίος ἀνέλαβεν θρῆνον, καὶ καθημένη ἐν παστῷ ἐπένθει. 28 καὶ ἐσείσθη ἡ γῆ ἐπὶ τοὺς κατοικοῦντας αὐτήν, καὶ πᾶς ὁ οἶκος Ιακωβ ἐνεδύσατο αἰσχύνην. 29 Μετὰ δύο ἔτη ἡμερῶν ἀπέστειλεν ὁ βασιλεὺς ἄρχοντα φορολογίας εἰς τὰς πόλεις Ιουδα, καὶ ἦλθεν εἰς Ιερουσαλημ ἐν ὄχλῳ βαρεῖ. 30 καὶ ἐλάλησεν αὐτοῖς λόγους εἰρηνικοὺς ἐν δόλῳ, καὶ ἐνεπίστευσαν αὐτῷ. καὶ ἐπέπεσεν ἐπὶ τὴν πόλιν ἐξάπινα καὶ ἐπάταξεν αὐτὴν πληγὴν μεγάλην καὶ ἀπώλεσεν λαὸν πολὺν ἐξ Ισραηλ. 31 καὶ ἔλαβεν τὰ σκῦλα τῆς πόλεως καὶ ἐνέπρησεν αὐτὴν πυρὶ καὶ καθεῖλεν τοὺς οἴκους αὐτῆς καὶ τὰ τείχη κύκλῳ. 32 καὶ ᾐχμαλώτισαν τὰς γυναῖκας καὶ τὰ τέκνα, καὶ τὰ κτήνη ἐκληρονόμησαν. 33 καὶ ᾠκοδόμησαν τὴν πόλιν Δαυιδ τείχει μεγάλῳ καὶ ὀχυρῷ, πύργοις ὀχυροῖς, καὶ ἐγένετο αὐτοῖς εἰς ἄκραν. 34 καὶ ἔθηκαν ἐκεῖ ἔθνος ἁμαρτωλόν, ἄνδρας παρανόμους, καὶ ἐνίσχυσαν ἐν αὐτῇ. 35 καὶ παρέθεντο ὅπλα καὶ τροφὴν καὶ συναγαγόντες τὰ σκῦλα Ιερουσαλημ ἀπέθεντο ἐκεῖ καὶ ἐγένοντο εἰς μεγάλην παγίδα. 36 καὶ ἐγένετο εἰς ἔνεδρον τῷ ἁγιάσματι καὶ εἰς διάβολον πονηρὸν τῷ Ισραηλ διὰ παντός. 37 καὶ ἐξέχεαν αἷμα ἀθῷον κύκλῳ τοῦ ἁγιάσματος καὶ ἐμόλυναν τὸ ἁγίασμα. 38 καὶ ἔφυγον οἱ κάτοικοι Ιερουσαλημ δι᾽ αὐτούς, καὶ ἐγένετο κατοικία ἀλλοτρίων· καὶ ἐγένετο ἀλλοτρία τοῖς γενήμασιν αὐτῆς, καὶ τὰ τέκνα αὐτῆς ἐγκατέλιπον αὐτήν. 39 τὸ ἁγίασμα αὐτῆς ἠρημώθη ὡς ἔρημος, αἱ ἑορταὶ αὐτῆς ἐστράφησαν εἰς πένθος, τὰ σάββατα αὐτῆς εἰς ὀνειδισμόν, ἡ τιμὴ αὐτῆς εἰς ἐξουδένωσιν. 40 κατὰ τὴν δόξαν αὐτῆς ἐπληθύνθη ἡ ἀτιμία αὐτῆς, καὶ τὸ ὕψος αὐτῆς ἐστράφη εἰς πένθος. 41 Καὶ ἔγραψεν ὁ βασιλεὺς πάσῃ τῇ βασιλείᾳ αὐτοῦ εἶναι πάντας εἰς λαὸν ἕνα 42 καὶ ἐγκαταλιπεῖν ἕκαστον τὰ νόμιμα αὐτοῦ. καὶ ἐπεδέξαντο πάντα τὰ ἔθνη κατὰ τὸν λόγον τοῦ βασιλέως. 43 καὶ πολλοὶ ἀπὸ Ισραηλ εὐδόκησαν τῇ λατρείᾳ αὐτοῦ καὶ ἔθυσαν τοῖς εἰδώλοις καὶ ἐβεβήλωσαν τὸ σάββατον. 44 καὶ ἀπέστειλεν ὁ βασιλεὺς βιβλία ἐν χειρὶ ἀγγέλων εἰς Ιερουσαλημ καὶ τὰς πόλεις Ιουδα πορευθῆναι ὀπίσω νομίμων ἀλλοτρίων τῆς γῆς 45 καὶ κωλῦσαι ὁλοκαυτώματα καὶ θυσίαν καὶ σπονδὴν ἐκ τοῦ ἁγιάσματος καὶ βεβηλῶσαι σάββατα καὶ ἑορτὰς 46 καὶ μιᾶναι ἁγίασμα καὶ ἁγίους, 47 οἰκοδομῆσαι βωμοὺς καὶ τεμένη καὶ εἰδώλια καὶ θύειν ὕεια καὶ κτήνη κοινὰ 48 καὶ ἀφιέναι τοὺς υἱοὺς αὐτῶν ἀπεριτμήτους βδελύξαι τὰς ψυχὰς αὐτῶν ἐν παντὶ ἀκαθάρτῳ καὶ βεβηλώσει 49 ὥστε ἐπιλαθέσθαι τοῦ νόμου καὶ ἀλλάξαι πάντα τὰ δικαιώματα· 50 καὶ ὃς ἂν μὴ ποιήσῃ κατὰ τὸν λόγον τοῦ βασιλέως, ἀποθανεῖται. 51 κατὰ πάντας τοὺς λόγους τούτους ἔγραψεν πάσῃ τῇ βασιλείᾳ αὐτοῦ καὶ ἐποίησεν ἐπισκόπους ἐπὶ πάντα τὸν λαὸν καὶ ἐνετείλατο ταῖς πόλεσιν Ιουδα θυσιάζειν κατὰ πόλιν καὶ πόλιν. 52 καὶ συνηθροίσθησαν ἀπὸ τοῦ λαοῦ πολλοὶ πρὸς αὐτούς, πᾶς ὁ ἐγκαταλείπων τὸν νόμον, καὶ ἐποίησαν κακὰ ἐν τῇ γῇ 53 καὶ ἔθεντο τὸν Ισραηλ ἐν κρύφοις ἐν παντὶ φυγαδευτηρίῳ αὐτῶν. 54 καὶ τῇ πεντεκαιδεκάτῃ ἡμέρᾳ Χασελευ τῷ πέμπτῳ καὶ τεσσαρακοστῷ καὶ ἑκατοστῷ ἔτει ᾠκοδόμησεν βδέλυγμα ἐρημώσεως ἐπὶ τὸ θυσιαστήριον. καὶ ἐν πόλεσιν Ιουδα κύκλῳ ᾠκοδόμησαν βωμούς· 55 καὶ ἐπὶ τῶν θυρῶν τῶν οἰκιῶν καὶ ἐν ταῖς πλατείαις ἐθυμίων. 56 καὶ τὰ βιβλία τοῦ νόμου, ἃ εὗρον, ἐνεπύρισαν ἐν πυρὶ κατασχίσαντες. 57 καὶ ὅπου εὑρίσκετο παρά τινι βιβλίον διαθήκης, καὶ εἴ τις συνευδόκει τῷ νόμῳ, τὸ σύγκριμα τοῦ βασιλέως ἐθανάτου αὐτόν. 58 ἐν ἰσχύι αὐτῶν ἐποίουν τῷ Ισραηλ τοῖς εὑρισκομένοις ἐν παντὶ μηνὶ καὶ μηνὶ ἐν ταῖς πόλεσιν. 59 καὶ τῇ πέμπτῃ καὶ εἰκάδι τοῦ μηνὸς θυσιάζοντες ἐπὶ τὸν βωμόν, ὃς ἦν ἐπὶ τοῦ θυσιαστηρίου. 60 καὶ τὰς γυναῖκας τὰς περιτετμηκυίας τὰ τέκνα αὐτῶν ἐθανάτωσαν κατὰ τὸ πρόσταγμα 61 καὶ ἐκρέμασαν τὰ βρέφη ἐκ τῶν τραχήλων αὐτῶν, καὶ τοὺς οἴκους αὐτῶν καὶ τοὺς περιτετμηκότας αὐτούς. 62 καὶ πολλοὶ ἐν Ισραηλ ἐκραταιώθησαν καὶ ὠχυρώθησαν ἐν αὑτοῖς τοῦ μὴ φαγεῖν κοινὰ 63 καὶ ἐπεδέξαντο ἀποθανεῖν, ἵνα μὴ μιανθῶσιν τοῖς βρώμασιν καὶ μὴ βεβηλώσωσιν διαθήκην ἁγίαν, καὶ ἀπέθανον. 64 καὶ ἐγένετο ὀργὴ μεγάλη ἐπὶ Ισραηλ σφόδρα.

2

II.Entambala ntagatifu yatulagwa na Matatiyasi

Matatiyasi n’ abana bage

1 Ago mango hanaciyîsha mulume muguma ye Matatiyasi mwene Yowane, mugala wa Simoni mudâhwa mukulu w’omu bûko bwa Yowaribu, anacirhe nga e Yeruzalemu, agendiyûbaka e Modini. 2 Ali agwerhe bagala barhanu: Yowane izîno lyage lishembano ye wali Gadi. 3 Simoni, bakazagimuderha mpu ye Tasi. 4 Yuda izîno lyage lishembano ye wali Makabeyo. 5 Eleyazari izîno ly’okucîsula ye wali Ahurani, na Yonatasi naye izîno lyage ly’okucîsula, ye wali Apusi. 6 Erhi aba amababala n’amabi gadwirhe gajirwa e Buyahudi n’omu Yeruzalemu, 7 Matatiyasi anaciderha erhi: Yajewe nieki we! Carhumirage nieki mburhwa mwa gano mango mpu mbone oku omulala gwani gwasherera n’okuhera kw’olubaga lwa Nyamuzinda, lwamahirima omu maboko g’abahwi nja, aka-Nyamuzinda akala kakola kali omu maboko g’abashombanyi. 8 Enyumpa y’okushengera ekola mulangabule nka muntu banenaguzize. 9 Ebirigu byakazagikayikengesa byoshi byahâhirwe, abana bage b’ebirhaba boshi banigûzibwe omu mirimbwa; engorho y’omushombanyi yahungumwire abana hage b’emisole boshi. 10 Lubaga luhi lurhayimiri omu kashambala kage, nisi erhi okucîhêkera ebi bahagula muli ye. 11 Bamukungwire yeshi, owakazagicîrhonda yene akola mujà. 12 Sinzagya oku oluhêro lwirhu, akashala kirhu, irenge lirhu, byoshi byaha gwirwe, amashanja g’abapagani gabihemwire. 13 Biguma bicigi byankacirhuma rhwalama? 14 Okubundi obôla Matatiyasi n’abagala basharhula emyambalo yaho bayambala sunzu baja omu mishbo minene.

Enterekêro yarhindibuzibwa aha Modini

15 Abarhambo ba mwami bajira omukolo gw’okuseza abantu mpu bahemu kire Nyakasane, banaciyîsha omu lugo lwa Modini, bakolaga bayîshire oku rheganya enterekêro zabo. 16 Bene Israheli banji babashiga, Matatiyasi boshi n’abagala banacigendijira nabo eryabo ihano olundi lunda. 17 Zirya ntumwa za Antiyokusi banacija emunda Matatiyasi ali banacimubwira mpu: «Oli muluzi wa lukengwa na wabuhashe muli luno lugo ogwerhe na bagala bawe na bene winyu osimikirekwo. 18 Jaga eruhya we murhanzi ojire okwôla irhegeko lya mwami lidesire nk’oku agandi mashanja ganajizire, nk’oku abantu ba Yuda banajizire n’abasigire omu Yeruzalemu na ntyôla w’oyûla wene mweshi n’aba omu mulala gwawe mwaba bira ba mwami; we oyûla mweshi n’abana bawe mwahembwa bwenene amasholo n’ensaranga n’ebindi binji mwandu. 19 Matatiyasi anacishuza ahamagaza n’izu linene erhi: «Ciru amashanja goshi g’omu bwami gankamuyumva, ngasi muguma aleke ntyôla idini ly’ababusi bage, ciru bankashimba ntyôla n’obulonza bwabo, n’amarhegeko gage. 20 Nionôla n’abagala bani na bene wirhu rhwashimba idini ly’ababusi birhu. 21 Nnâmahanga arhulange rhurhahîraga rhukaleka akanwa n’amarhegeko gage. 22 Rhurhashimbe amarhegeko ga mwami na ntyôla mpu rhuciberule oku idini lirhu, rhuje akaba ekulyo nisi erhi e kumosho». 23 Oku anayusiderha ebyôla binwa, muyahudi muguma ayegera omu masu g’abandi boshi mpu akola arherekêra nk’oku irhegeko lya mwami linadesire, kuli lulya luhêrero lwali aha Modini. 24 Matatiyasi erhi abona kulya omutula gwamugwarha, yeshi ebya muli omunda byageramwo omusisi, aleka oburhe bwage bwanayâka nk’oku irhegeko linadesire, anacicîguga kuli olya muntu amunigira kulya luhêrero. 25 Muli agôla mango gonêne, aniga olya musirika wa mwami wajag’asêza abandi mpu barherekêre, ahongola na lulya luhêro. 26 Ntyôla kw’obushiru bw’irhegekoe bwamugendinage, akulikira ntyôla olwiganyo lwa Pinasi walwisagya Zimri, mugala wa Salu. 27 Okubundi obwôla Matatiyasi anacij’ahamagaza omu lugo lwoshi erhi: ngasi yeshi onacigwerhwe n’obushiru oku kanwa ka Nnâmahanga, akaba acilanzire eciragane cage emwa Nnâmahanga, akanye anshimbe. 28 Ye n’abagala bayikirira oku ntondo, bajandika ebi banaligwerhe byoshi omu lugo.

Olwa sabato omw’irungu

29 N’abandi Bayahudi banji bakazagilonza obushinganyanya bwa kanwa ka Nnâmahanga, nabo babungulukira omw’irungu. 30 Mpu bajicibêrera eyôla mu nda boshi n’abana bâbo, na bakâbo, n’ebishwêkwa byabo bisungunu bulya bali bamalibuka. 31 Banacimanyisa emwa basirika bakulu n’engabo zabo zanali aha Yeruzalcmu, murhundu gwa Daudi, oku abantu barhayemire irhegeko lya mwami bajire cifulika omw’irungu. 32 Honahalya ngabo nyin ji y’abasirika ya nacibakulikira, erhi babahikako batwa olugamba balonza okubalwisa olusiku lwa sabato. 33 Banacibabwira mpu akagayo kinyu kamarhalusa! Rhengi muyîshe munajire oku mwami anarhegesire na ntyôla mwanalama. 34 Nabo Abayahudi banacibashuza mpu: rhurharhenge eno munda; rhurhashimbe i rhegeko lya mwami, bulya kwanaba kuvuna olusiku lwa sabato. 35 Honahalya abanya-Sîriya banacibatulakwo entambala. 36 Ci abâbo barhabashuzugya, ba rhaderhaga mpu bakababanda ciru ibuye liguma, ciru mpu bankahamika emi nwa y’obulumba bàlicîfulisiremwo. 37 Rhufire rhweshi haguma oku rhunali, bakolaga bacibwira. Empingu n’igulu bali bahamirizi birhu kuli oku mwarhuyirha buzira kushimba irhegeko ciru n’eliguma. 38 Abasirika babarhabalira ntyôla olusiku lwa sabato, babanigûza boshi kuguma n’abana bâbo, bakâbo n’ebi shwêkwa byabo, bali bantu cihumbi.

Omukolo gwa Matatiyasi n’ogw’engabo yage

39 Matatiyasi erhi ayumva ogwôla mwanzi; babalakira bwenêne, babavugu mulira emirenge, babarhogeza emirenge bwenêne. 40 Banacibwirana mpu: rhukaderha mpu rhwankajira rhweshi nk’oku bene wirhu bajizire, rhukaderha nti, rhurhankalwisa agandi mashanja omu kufungira akalamo kirhu; amarhegeko girhu, buno buno banarhumalira rhweshi hano igulu. 41 Kurhenga olwo lusiku banacirhôla ogûla muhigo mpu: amango hakajira owarhulwisa olwa sabato, nirhu rhunamulwise, rhulekifa nk’oku abirhu bajiraga emunda bali bacifulisire. 42 Enyuma ly’ahola ecigabi c’abanya-Sidenif bacîlunga kuli bo; bali b’Israheli ba ntwali, bulya boshi banashibiriraga akanwa ka Nnâmahanga. 43 Ngasi boshi banakazagiyâka eryôla ibala, obwo buhanya nabo, bacilunga kuli bo na ntyôla bayushûla emisi yabo. 44 Bayîrha enkola maligo, omu bukunizi bwabo, n’abalerha akavango omu burhe bwabo. Emisigala yayakiraga emwa gandi mashanja yacicîfulika yo. 45 Matatiyasi n’engabo yage bazunguluka omu cihugo coshi baja barhangula empêrero. 46 Bajabakembûla omu kubasêza ngasi bana barhali basag’ikembûlwa, banashimânaga omu Israheli boshi. 47 Banagendekera okuminika eyôla mifiriri. Nobushanja bwabo bwababêra bwinja. 48 Ntyôla irenge lya kanwa ka Nnâmahanga balikûla omu maboko g’abashombanyi na balya bami babi, barhanazigaga omushekera gw’encuku gwashekêreza omu cihugo cabo. Okufa kwa Matatiyasi n’ebinwa byage bizinda 49 Erhi ensiku za Matatiyasi ziheka, anacibwira abana bage erhi: «Bunôla gakola mango ga bucibonyi na mango ga kutwâna omumino mango ga shaba- shaba na ga bukunizi bulikirirwe. 50 Yagi bana bani bajizire obushiru oku kanwa ka Nnâmahanga, muhâne obuzine bwinyu malaganyo g’ababusi birhu garhuma.

51 Kengeri emikolo ababusi birhu bajizire amango banaciri hanôla, ninyu mwanayishibona irenge linene n’izîno linyu lyanayôrha emyaka n’emyaka. 52 Abrahamu k’arhabonekaga mwemezi omu marhangulo abwine k’arhanakuzibagwa rnpu ali muntu wa buyemêre erhi ko binali? 53 Yozefu omu mango g’amalibûko gage alanga amarhegeko ga Nnâmahanga kwarhuma aba murhambo mukulu omu Misiri. 54 Pinasi, shakulu wirhu obushiru ali agwerhe oku ndagâno ya Nnâmahanga bwarhuma ahabwa eyindi ndagâno y’ensiku n’amango. 55 Yozwe omu kuyûkiriza akanwa bwinja, omu kuhamîriza akanwa okushinganine, kwarhuma aba mutwi w’emanja omw’Israheli. 56 Kalebu okuhamiriza okunali omu ndêko kwamuhà ecihimbi c’ecihugo nka kashambala kage. 57 Daudi, okurhinya Nnâmahanga kwage kwarhuma ahabwa obwami bw’e nsiku n’amango. 58 Eliya obushibirizi bwage oku kanwa ka Nnâmahanga bwarhuma ahêkwa omu mpingu. 59 Ananiyasi, Azariyasi na Misaheli okuyemêra kwabo kwabayôkola omu ngulumira y’omuliro. 60 Daniyeli, obwirhonzi bwage bwamuyôkola bwamukûla omu kanwa k’entale. 61 Ntyôla mulole omu ngasi mpiriri y’abantu bagera han’igulu, ngasi baciku bagira Nyamuzinda barhabulabula. 62 Kuziga murhayôbohaga oburhegesi bw’omuntu mugalugalu, irenge li hwera oku cavmvu n’oku binyagasi by’ekuzimu. 63 Ene erhi ye warhina ecikanyi, n’irhondo orhacimushimâne bulya ana shubîre omu katulo n’enkegero zage erhi zamayurha.

64 Kuziga bana bani musimike, mube n’oburhwali bw’okulwira akanwa ka Nnâmahanga bulya kanarhuma mwaja irenge. 65 Loli mwene winyu Simoni, nyishi oku aba mugula w’ihano, mwakazimu yumva ensiku zoshi, yekola wajiba sho winyu oyûla. 66 Yuda Makabeyo, muntu wa ntwali kurhenga eburho bwage, abe murhambo w’engabo zinyu z’abalwi, ahagalike amashanja. 67 Mushubûzagye ngasi banashimba akanwa ka Nnâmahanga boshi mucihôlere olubaga lwirhu. 68 Mugalulire amashanja kulya banajiriraga Israheli na ninyu mwene mucihangane okushimba akanwa ka Nnâmahanga. 69 Anacibagisha, anacija emunda bashakulu wage bajire. 70 Afa omu mwaka gwa igana na makumi ani na ndarhu; abagala banacimubisha omu nshinda y’ababusi bage aha Modini na Israheli anacimushîba n’okumulakira bwenêne.

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Αʹ 2

1᾿Εν ταῖς ἡμέραις ἐκείναις ἀνέστη Ματταθιας υἱὸς Ιωαννου τοῦ Συμεων ἱερεὺς τῶν υἱῶν Ιωαριβ ἀπὸ Ιερουσαλημ καὶ ἐκάθισεν ἐν Μωδεϊν. 2 καὶ αὐτῷ υἱοὶ πέντε, Ιωαννης ὁ ἐπικαλούμενος Γαδδι, 3 Σιμων ὁ καλούμενος Θασσι, 4 Ιουδας ὁ καλούμενος Μακκαβαῖος, 5 Ελεαζαρ ὁ καλούμενος Αυαραν, Ιωναθης ὁ καλούμενος Απφους. 6 καὶ εἶδεν τὰς βλασφημίας τὰς γινομένας ἐν Ιουδα καὶ ἐν Ιερουσαλημ 7 καὶ εἶπεν Οἴμμοι, ἵνα τί τοῦτο ἐγεννήθην ἰδεῖν τὸ σύντριμμα τοῦ λαοῦ μου καὶ τὸ σύντριμμα τῆς ἁγίας πόλεως καὶ καθίσαι ἐκεῖ ἐν τῷ δοθῆναι αὐτὴν ἐν χειρὶ ἐχθρῶν, τὸ ἁγίασμα ἐν χειρὶ ἀλλοτρίων; 8 ἐγένετο ὁ ναὸς αὐτῆς ὡς ἀνὴρ ἄδοξος, 9 τὰ σκεύη τῆς δόξης αὐτῆς αἰχμάλωτα ἀπήχθη, ἀπεκτάνθη τὰ νήπια αὐτῆς ἐν ταῖς πλατείαις αὐτῆς, οἱ νεανίσκοι αὐτῆς ἐν ῥομφαίᾳ ἐχθροῦ. 10 ποῖον ἔθνος οὐκ ἐκληρονόμησεν βασίλεια καὶ οὐκ ἐκράτησεν τῶν σκύλων αὐτῆς; 11 πᾶς ὁ κόσμος αὐτῆς ἀφῃρέθη, ἀντὶ ἐλευθέρας ἐγένετο εἰς δούλην. 12 καὶ ἰδοὺ τὰ ἅγια ἡμῶν καὶ ἡ καλλονὴ ἡμῶν καὶ ἡ δόξα ἡμῶν ἠρημώθη, καὶ ἐβεβήλωσαν αὐτὰ τὰ ἔθνη. 13 ἵνα τί ἡμῖν ἔτι ζωή; 14 καὶ διέρρηξεν Ματταθιας καὶ οἱ υἱοὶ αὐτοῦ τὰ ἱμάτια αὐτῶν καὶ περιεβάλοντο σάκκους καὶ ἐπένθησαν σφόδρα. 15 Καὶ ἦλθον οἱ παρὰ τοῦ βασιλέως οἱ καταναγκάζοντες τὴν ἀποστασίαν εἰς Μωδεϊν τὴν πόλιν, ἵνα θυσιάσωσιν. 16 καὶ πολλοὶ ἀπὸ Ισραηλ πρὸς αὐτοὺς προσῆλθον· καὶ Ματταθιας καὶ οἱ υἱοὶ αὐτοῦ συνήχθησαν. 17 καὶ ἀπεκρίθησαν οἱ παρὰ τοῦ βασιλέως καὶ εἶπον τῷ Ματταθια λέγοντες ῎Αρχων καὶ ἔνδοξος καὶ μέγας εἶ ἐν τῇ πόλει ταύτῃ καὶ ἐστηρισμένος υἱοῖς καὶ ἀδελφοῖς· 18 νῦν πρόσελθε πρῶτος καὶ ποίησον τὸ πρόσταγμα τοῦ βασιλέως, ὡς ἐποίησαν πάντα τὰ ἔθνη καὶ οἱ ἄνδρες Ιουδα καὶ οἱ καταλειφθέντες ἐν Ιερουσαλημ, καὶ ἔσῃ σὺ καὶ οἱ υἱοί σου τῶν φίλων τοῦ βασιλέως, καὶ σὺ καὶ οἱ υἱοί σου δοξασθήσεσθε ἀργυρίῳ καὶ χρυσίῳ καὶ ἀποστολαῖς πολλαῖς. 19 καὶ ἀπεκρίθη Ματταθιας καὶ εἶπεν φωνῇ μεγάλῃ Εἰ πάντα τὰ ἔθνη τὰ ἐν οἴκῳ τῆς βασιλείας τοῦ βασιλέως ἀκούουσιν αὐτοῦ ἀποστῆναι ἕκαστος ἀπὸ λατρείας πατέρων αὐτοῦ καὶ ᾑρετίσαντο ἐν ταῖς ἐντολαῖς αὐτοῦ, 20 κἀγὼ καὶ οἱ υἱοί μου καὶ οἱ ἀδελφοί μου πορευσόμεθα ἐν διαθήκῃ πατέρων ἡμῶν· 21 ἵλεως ἡμῖν καταλιπεῖν νόμον καὶ δικαιώματα· 22 τῶν λόγων τοῦ βασιλέως οὐκ ἀκουσόμεθα παρελθεῖν τὴν λατρείαν ἡμῶν δεξιὰν ἢ ἀριστεράν. 23 καὶ ὡς ἐπαύσατο λαλῶν τοὺς λόγους τούτους, προσῆλθεν ἀνὴρ Ιουδαῖος ἐν ὀφθαλμοῖς πάντων θυσιάσαι ἐπὶ τοῦ βωμοῦ ἐν Μωδεϊν κατὰ τὸ πρόσταγμα τοῦ βασιλέως. 24 καὶ εἶδεν Ματταθιας καὶ ἐζήλωσεν, καὶ ἐτρόμησαν οἱ νεφροὶ αὐτοῦ, καὶ ἀνήνεγκεν θυμὸν κατὰ τὸ κρίμα καὶ δραμὼν ἔσφαξεν αὐτὸν ἐπὶ τὸν βωμόν· 25 καὶ τὸν ἄνδρα τοῦ βασιλέως τὸν ἀναγκάζοντα θύειν ἀπέκτεινεν ἐν τῷ καιρῷ ἐκείνῳ καὶ τὸν βωμὸν καθεῖλεν. 26 καὶ ἐζήλωσεν τῷ νόμῳ, καθὼς ἐποίησεν Φινεες τῷ Ζαμβρι υἱῷ Σαλωμ. 27 καὶ ἀνέκραξεν Ματταθιας ἐν τῇ πόλει φωνῇ μεγάλῃ λέγων Πᾶς ὁ ζηλῶν τῷ νόμῳ καὶ ἱστῶν διαθήκην ἐξελθέτω ὀπίσω μου. 28 καὶ ἔφυγεν αὐτὸς καὶ οἱ υἱοὶ αὐτοῦ εἰς τὰ ὄρη καὶ ἐγκατέλιπον ὅσα εἶχον ἐν τῇ πόλει. 29 Τότε κατέβησαν πολλοὶ ζητοῦντες δικαιοσύνην καὶ κρίμα εἰς τὴν ἔρημον καθίσαι ἐκεῖ, 30 αὐτοὶ καὶ οἱ υἱοὶ αὐτῶν καὶ αἱ γυναῖκες αὐτῶν καὶ τὰ κτήνη αὐτῶν, ὅτι ἐσκληρύνθη ἐπ᾽ αὐτοὺς τὰ κακά. 31 καὶ ἀνηγγέλη τοῖς ἀνδράσιν τοῦ βασιλέως καὶ ταῖς δυνάμεσιν, αἳ ἦσαν ἐν Ιερουσαλημ πόλει Δαυιδ ὅτι κατέβησαν ἄνδρες, οἵτινες διεσκέδασαν τὴν ἐντολὴν τοῦ βασιλέως, εἰς τοὺς κρύφους ἐν τῇ ἐρήμῳ. 32 καὶ ἔδραμον ὀπίσω αὐτῶν πολλοὶ καὶ κατελάβοντο αὐτοὺς καὶ παρενέβαλον ἐπ᾽ αὐτοὺς καὶ συνεστήσαντο πρὸς αὐτοὺς πόλεμον ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῶν σαββάτων 33 καὶ εἶπον πρὸς αὐτούς ῞Εως τοῦ νῦν· ἐξελθόντες ποιήσατε κατὰ τὸν λόγον τοῦ βασιλέως, καὶ ζήσεσθε. 34 καὶ εἶπον Οὐκ ἐξελευσόμεθα οὐδὲ ποιήσομεν τὸν λόγον τοῦ βασιλέως βεβηλῶσαι τὴν ἡμέραν τῶν σαββάτων. 35 καὶ ἐτάχυναν ἐπ᾽ αὐτοὺς πόλεμον. 36 καὶ οὐκ ἀπεκρίθησαν αὐτοῖς οὐδὲ λίθον ἐνετίναξαν αὐτοῖς οὐδὲ ἐνέφραξαν τοὺς κρύφους 37 λέγοντες ᾿Αποθάνωμεν πάντες ἐν τῇ ἁπλότητι ἡμῶν· μαρτυρεῖ ἐφ᾽ ἡμᾶς ὁ οὐρανὸς καὶ ἡ γῆ ὅτι ἀκρίτως ἀπόλλυτε ἡμᾶς. 38 καὶ ἀνέστησαν ἐπ᾽ αὐτοὺς ἐν πολέμῳ τοῖς σάββασιν, καὶ ἀπέθανον αὐτοὶ καὶ αἱ γυναῖκες αὐτῶν καὶ τὰ τέκνα αὐτῶν καὶ τὰ κτήνη αὐτῶν ἕως χιλίων ψυχῶν ἀνθρώπων. 39 Καὶ ἔγνω Ματταθιας καὶ οἱ φίλοι αὐτοῦ καὶ ἐπένθησαν ἐπ᾽ αὐτοὺς σφόδρα. 40 καὶ εἶπεν ἀνὴρ τῷ πλησίον αὐτοῦ ᾿Εὰν πάντες ποιήσωμεν ὡς οἱ ἀδελφοὶ ἡμῶν ἐποίησαν καὶ μὴ πολεμήσωμεν πρὸς τὰ ἔθνη ὑπὲρ τῆς ψυχῆς ἡμῶν καὶ τῶν δικαιωμάτων ἡμῶν, νῦν τάχιον ὀλεθρεύσουσιν ἡμᾶς ἀπὸ τῆς γῆς. 41 καὶ ἐβουλεύσαντο τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ λέγοντες Πᾶς ἄνθρωπος, ὃς ἐὰν ἔλθῃ ἐφ᾽ ἡμᾶς εἰς πόλεμον τῇ ἡμέρᾳ τῶν σαββάτων, πολεμήσωμεν κατέναντι αὐτοῦ καὶ οὐ μὴ ἀποθάνωμεν πάντες καθὼς ἀπέθανον οἱ ἀδελφοὶ ἡμῶν ἐν τοῖς κρύφοις. 42 τότε συνήχθησαν πρὸς αὐτοὺς συναγωγὴ Ασιδαίων, ἰσχυροὶ δυνάμει ἀπὸ Ισραηλ, πᾶς ὁ ἑκουσιαζόμενος τῷ νόμῳ· 43 καὶ πάντες οἱ φυγαδεύοντες ἀπὸ τῶν κακῶν προσετέθησαν αὐτοῖς καὶ ἐγένοντο αὐτοῖς εἰς στήριγμα. 44 καὶ συνεστήσαντο δύναμιν καὶ ἐπάταξαν ἁμαρτωλοὺς ἐν ὀργῇ αὐτῶν καὶ ἄνδρας ἀνόμους ἐν θυμῷ αὐτῶν· καὶ οἱ λοιποὶ ἔφυγον εἰς τὰ ἔθνη σωθῆναι. 45 καὶ ἐκύκλωσεν Ματταθιας καὶ οἱ φίλοι αὐτοῦ καὶ καθεῖλον τοὺς βωμοὺς 46 καὶ περιέτεμον τὰ παιδάρια τὰ ἀπερίτμητα, ὅσα εὗρον ἐν ὁρίοις Ισραηλ, ἐν ἰσχύι 47 καὶ ἐδίωξαν τοὺς υἱοὺς τῆς ὑπερηφανίας, καὶ κατευοδώθη τὸ ἔργον ἐν χειρὶ αὐτῶν· 48 καὶ ἀντελάβοντο τοῦ νόμου ἐκ χειρὸς τῶν ἐθνῶν καὶ τῶν βασιλέων καὶ οὐκ ἔδωκαν κέρας τῷ ἁμαρτωλῷ. 49 Καὶ ἤγγισαν αἱ ἡμέραι Ματταθιου ἀποθανεῖν, καὶ εἶπεν τοῖς υἱοῖς αὐτοῦ Νῦν ἐστηρίσθη ὑπερηφανία καὶ ἐλεγμὸς καὶ καιρὸς καταστροφῆς καὶ ὀργὴ θυμοῦ. 50 νῦν, τέκνα, ζηλώσατε τῷ νόμῳ καὶ δότε τὰς ψυχὰς ὑμῶν ὑπὲρ διαθήκης πατέρων ἡμῶν 51 καὶ μνήσθητε τὰ ἔργα τῶν πατέρων, ἃ ἐποίησαν ἐν ταῖς γενεαῖς αὐτῶν, καὶ δέξασθε δόξαν μεγάλην καὶ ὄνομα αἰώνιον. 52 Αβρααμ οὐχὶ ἐν πειρασμῷ εὑρέθη πιστός, καὶ ἐλογίσθη αὐτῷ εἰς δικαιοσύνην; 53 Ιωσηφ ἐν καιρῷ στενοχωρίας αὐτοῦ ἐφύλαξεν ἐντολὴν καὶ ἐγένετο κύριος Αἰγύπτου. 54 Φινεες ὁ πατὴρ ἡμῶν ἐν τῷ ζηλῶσαι ζῆλον ἔλαβεν διαθήκην ἱερωσύνης αἰωνίας. 55 ᾿Ιησοῦς ἐν τῷ πληρῶσαι λόγον ἐγένετο κριτὴς ἐν Ισραηλ. 56 Χαλεβ ἐν τῷ μαρτύρασθαι ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ ἔλαβεν γῆς κληρονομίαν. 57 Δαυιδ ἐν τῷ ἐλέει αὐτοῦ ἐκληρονόμησεν θρόνον βασιλείας εἰς αἰῶνας. 58 Ηλιας ἐν τῷ ζηλῶσαι ζῆλον νόμου ἀνελήμφθη εἰς τὸν οὐρανόν. 59 Ανανιας, Αζαριας, Μισαηλ πιστεύσαντες ἐσώθησαν ἐκ φλογός. 60 Δανιηλ ἐν τῇ ἁπλότητι αὐτοῦ ἐρρύσθη ἐκ στόματος λεόντων. 61 καὶ οὕτως ἐννοήθητε κατὰ γενεὰν καὶ γενεάν, ὅτι πάντες οἱ ἐλπίζοντες ἐπ᾽ αὐτὸν οὐκ ἀσθενήσουσιν. 62 καὶ ἀπὸ λόγων ἀνδρὸς ἁμαρτωλοῦ μὴ φοβηθῆτε, ὅτι ἡ δόξα αὐτοῦ εἰς κόπρια καὶ εἰς σκώληκας· 63 σήμερον ἐπαρθήσεται καὶ αὔριον οὐ μὴ εὑρεθῇ, ὅτι ἐπέστρεψεν εἰς τὸν χοῦν αὐτοῦ, καὶ ὁ διαλογισμὸς αὐτοῦ ἀπολεῖται. 64 τέκνα, ἀνδρίζεσθε καὶ ἰσχύσατε ἐν τῷ νόμῳ, ὅτι ἐν αὐτῷ δοξασθήσεσθε. 65 καὶ ἰδοὺ Συμεων ὁ ἀδελφὸς ὑμῶν, οἶδα ὅτι ἀνὴρ βουλῆς ἐστιν, αὐτοῦ ἀκούετε πάσας τὰς ἡμέρας, αὐτὸς ἔσται ὑμῶν πατήρ. 66 καὶ Ιουδας Μακκαβαῖος ἰσχυρὸς δυνάμει ἐκ νεότητος αὐτοῦ, αὐτὸς ἔσται ὑμῖν ἄρχων στρατιᾶς καὶ πολεμήσει πόλεμον λαῶν. 67 καὶ ὑμεῖς προσάξετε πρὸς ὑμᾶς πάντας τοὺς ποιητὰς τοῦ νόμου καὶ ἐκδικήσατε ἐκδίκησιν τοῦ λαοῦ ὑμῶν· 68 ἀνταπόδοτε ἀνταπόδομα τοῖς ἔθνεσιν καὶ προσέχετε εἰς πρόσταγμα τοῦ νόμου.— 69 καὶ εὐλόγησεν αὐτούς· καὶ προσετέθη πρὸς τοὺς πατέρας αὐτοῦ. 70 καὶ ἀπέθανεν ἐν τῷ ἕκτῳ καὶ τεσσαρακοστῷ καὶ ἑκατοστῷ ἔτει καὶ ἐτάφη ἐν τάφοις πατέρων αὐτοῦ ἐν Μωδεϊν, καὶ ἐκόψαντο αὐτὸν πᾶς Ισραηλ κοπετὸν μέγαν.

3

III. Yuda Makabeyo murhambo w’Abayahudi (166-160 embere za Mwami Yezu)

Obukuze bwa Yuda Makabeyo

1 Yuda, n’elyage lishembano ye Makabeyo, ye mugala wayimire omu bya- ge. 2 Ali agwerhe abarhabazi, bene wabo n’abira b’ishe, banacilwa enta mbala z’Israheli n’oburhwali bunene. 3 Ayushûla irenge ly’olubaga lwage, ahagarhira emirasano yage nka mpe zi, kula entwali y’okunali yankanajira, atula entambala analanga ecihando n’engôrho. 4 Omu kulwa kwage akabwandira nka ntale, nka mwana wa ntale amango akola arninisire omusimbi. 5 Anacija ahiva abalenganya ngasi aha anayumvagya bali hoshi, anaja adu lika muliro ngasi banalonzagya okuja balibuza olubaga lwage. 6 Endyalya, zayongoloka bamarhungwa n’obôba embere zage, banyankola maligo boshi bajuguma n’okuboko kwage kwarhuma omurhûla gulumira hoshi. 7 Okuhimana kwage kwanacijugumya bami banji, kwanalêrha obu shagaluke kuli Yakobo n’okumukumbuluka kwayôrha ensiku zoshi. 8 Azunguluka omu bishagala bya Yuda; anakungushamwo abashombanyi arhenza ntyôla omungo munene omu Israheli. 9 Izîno lyage lyaja irenge kuhika aha igulu lihekera, ashubûliza haguma abali hezire.

Okuhima kurhanzi kwa Yuda

10 Apoloniusi anacishubûza engabo nyinji y’abapagani n’eyindi ngabo y’e Samâriya mpu bayîshilwisa Israheli. 11 Yuda anaciyumva, anaciyîsha lwabu mbana, amuhima amuniga, banji batumirhwa kulinzifa n’abasigalaga bayâka. 12 Abayahudi banacirhôla ebi bajandikaga, naye Yuda anacirhôla engôrho ya Apoloniusi yo anakazirigilwamwo omu kalamo kage koshi. 13 Seroni murha­mbo w’engabo y’abanya-Sîriya, anayumva oku Yuda amashubûza engabo y’abasirika ney’abemêzi omu kulwa anaciderha erhi: 14 Naciha izîno ly’irenge n’obukuze boshi mw’obu bwami; nalwisa Yuda n’engabo yage bulya amagayaguza oburhegesi bwa mwami. 15 Anacirhabâla obwo naye n’engabo nyinji y’abagalugalu, mpu bamurhabâle okucihôla kuli Israheli. 16 Erhi bayegera e ntondo ya Beteroni, Yuda naye anacihuluka n’engabo yage nsungunu mpu agendi mulwisa. 17 Abantu bage erhi bâbona olya nyamugege w’abantu, banacibwira Yuda mpu: ka rhwanahasha rhwe bantu basungunu okulwisa eyi nkumo y’abantu banji ntya, ci bwenêne obûla rhwarhamire n’ene rhurhacihira akantu omu nda. 18 Yuda anacibashuza erhi; «Kunahashikane, duba duba e ngabo nyinji ehimwe n’abantu basungunu, bulya omu masu g’empingu, kwo na kuguma okuyôkola abantu n’engabo nsungunu erhi enyinji. 19 Bulya okuhima na omu matabaro kurharhenga oku bunji bw’engabo ci omu mpingu mwo emisi erhenga. 20 Banaciyisha barhuharhireko, abôla bantu babi mpu barhuherêrekeze rhwene, bakirhwe n’abana birhu mpu banarhuhâhe ebintu. 21 Ci rhwehe gwo rhwafungira amagala girhu n’amarhegeko girhu. 22 Ci yehe âbahungumulira embere zirhu, murhayôbohaga cici. 23 Erhi ayusiderha ntyo acîsuna caligumiza kuli bo: Seroni n’engabo yage bahungumuka bwenêne omu masu gage. 24 Yuda n’engabo yage banacibakulikira luminomino oku mwandagalo gwa Beteroni goshi na kuhika omu kabanda. Hofi bantu magana gali munani banacifa n’abasigalaga bayakira omu cihugo c’Abafilistini. 25 Oku bundi banacirhondêra okuyôboha Yuda na bene wabo n’amashanja goshi ganayûbakaga eburhambi bwabo gakageramwo omusisi. 26 lzino lyagc lyahika oku bwami, n’amashanja goshi gakazishambala ogwa ago matabaro ga Yuda.

Mwami arhegeka Lisiyasi okushâba lsraheli

27 Erhi mwami Antiyokusi ayumva eyôla myanzi yoshi, ajuguma n’oburhe anacirhegeka mpu bashubûze emirhwe y’omu bwami bwage boshi ejire omu rhwe muzibu gw’abasirika. 28 Ahamûla embîko yage agaba oluhembo lwa mwa ka mugumaguma oku mirhwe yage anacibarhegeka mpu babe bacîrheganyize oku kuja aha ngasi banabarhumire. 29 Okuhandi anacibona oku enfaranga z’omu mbîko yage zikola zinyihire; n’oku empongano y’omu bihugo byage erhali nyinganaci, erhi kavango nagandi mabi garhuma bulya amakûla ama rhegeko gàbaga omu cihugo kurhenga mira. 30 Ayobôha mpu arhacibone ebi akazigabulira olubaga lwage nk’oku anakazigijira liguma erhi kabiri omu mwa ka, avangulire olubaga nk’oku abandi bami bali bamushokolire bànakazâgijira. 31 Obwôba bwamuja oku nyomvu, anacirhôla omuhigo gw’okugendinyaga aba Persi lyo ahongesa emirhundu yoshi na ntyôla abone enfaranga nyinji. 32 Asiga Lisiyasi, muntu w’omu baluzi na w’omu mulala gwa mwami mpu alange ecihugo cage kurhenga oku lubibi lw’olwîshi Efrata kuhika oku lubibi lw’e Misiri, 33 mpu anabe mulezi w’omugala Antiyokusi kuhika amango anagaluke. 34 Amuhà oluhande lw’engabo yage n’enjavu, anamukomêreza okujira oku anamurhegesire oku biyerekire abantu b’omu Yuda n’ab’e Yeruzalemu. 35 Amurhegeka mpu arhumeyo engabo y’okugendibalwisa lyo bamalira obuhashe bwa Israheli na ngasi binacisigire aha Yeruzalemu. 36 Mpu banayishihira Omu cihugo cabo abantu ba handi banayishibagabira amashwa omu kugayêshera ecigole. 37 Mwami arhôla olundi luhande lwa engabo yage aha Antiyokusi, omu rnwaka gwa igana na makumi ani na nda, anaciyikira olwîshi lwa Efrata anacigera omu cihugo c’enyanya.

Gorigiyasi na Nikanori omu Yuda

38 Lisiyasi anacicîshoga Ptolemeyo, mugala wa Dorimeni, Nikanori na Go rigiyasi, barhambo ntwali omu matabaro, na bira ba mwami. 39 Anacirhuma haguma nabo, abasirika balambagira n’amagulu bihumbi makumi ani, na banyakulwira oku nfarasi bihumbi nda mpu bagendishaba ecihugo ca Yuda nka kulya mwami anarhegekaga. 40 Banacirhôla enjira yabo, boshi n’emirhwe yabo n’erhi baba bamaja omu Buyahudi banacitwa icumbi hofi n’e Emausi omu kabanda. 41 Ago mango abarhunzi b’ecôla cihugo banaciyumva ogôla mwanzi, banacikomekera n’amasholo n’enfaranga mwandu kuguma n’emiringa baja ebwa cirya cihando mpu bakola bali gula bene Israheli nka bajà. Engabo y’e Sîriya n’ey’omu cihugo c’Abafilistini yacigusha haguma nabo. 42 Yuda na bene wabo banacibona oku obuhanya bwamayushûka n’oku abasirika bahanzire omu lugo lwabo. Bamanya obulonza bwa mwami bw’okumalira olubaga loshi. Banacibwirana mpu: «rhulwire olubaga n’akagombe kirhu katagatifu. 44 Engabo yanacishubûzanya omu ndêko mpu bacirheganye oku matabaro, bashe nge emisi obwonjo n’amababale.

45 Ci muli agôla mango Yeruzalemu arhacibagamwo ndi, erhi akola bwerûle nk’irungu, ntaye ciru n’omuguma omu bana bage wankahashirijamwo nisi erhi kurhengamwo, akagombe k’okushengeramwo erhi bakacinaguzize n’abana b’ihanga erhi bahanzire n’abapagani bayihandamwo buzibu. Obushagaluke bwali bwamahirigirha muli Yakobo, barhayumvagyamwo oli akarhera oli enzenze.

Abayahudi baja omu ihano aha Mispa

46 Bashubuzanya banacija e Mispa aha ishiriza lya Yeruzalemu, bulyala ahôla Mispa haba kurhenga mira hantu h’okushenga kwa Israheli. 47 Banacicishalisa agôla mango, bayambala sunzu, babulagira oluvu omu irhwe, basharhula emyambalo yabo. 48 Banacibungûla ecitabu c’amandiko matagatifu mpu basomemwo oku bajira kulyala abapagani banagendigidôsa embuko y’abazimu bâbo. 49 Banaciyisha badwirhe emyambalo mitagatifu y’obudâhwa, ebirhanzi by’omu myaka yabo; entûlo, banacilêrha n’abanyaciragane. 50 Boshi banaciyâ kuza n’izu lyabo lyoshi enyanya mpu: kurhi rhwajira ebira birugu, ngahi rhwahêka abala bantu. 51 Akagombe kawe katagatifu kanineguzîbwe kanahe mulwa n’abadâhwa bawe, bali omu mishîbo n’omu kurhongêra. 52 Lola oku amashanja goshi gakola galalire okurhumalira. Omanyire omuhigo gwabo kuli rhwe. 53 Kurhigi rhwankabahimaga nka wene orhishirirhurhabâla? 54 Banaci buha emishekera n’okubanda orhuhababo.

55 Enyuma lyaho Yuda anacisinga abarhambo bw’olubaga: aba okurhambula ebihumbi, amagana, arhanu, amakumi. 56 Anacibwira abaciyusigiyûbaka enyumpa, bashuba bacija omu buhya, abashubabacigwika emizabibu yabo, n’abayobohire, mpu bagaluke ngasi muguma omu mwage, nk’oku irhegeko linadesire. 57 Enyuma ly’ahôla engabo yanacirikûla, yagenditwa icumbi aha Emausi olunda lw’emukondwè. 58 Yuda anacibabwira erhi muhwinje bwinja, munabe ba burhwali, mufole munahinike, mube mucirheganyize okulwisa i rhondo agâla mashanja galundumine ahâla mpu garhumalire, rhweshi n’Akagombe kirhu katagatifu. 59 Bulya kuli kukulu kuli rhwe okufira omu ntambala ahali h’okubona amabi gayishira ecihugo cirhu n’Akagombe kirhu katagatifu. 60 Obulonza bw’ow’Enyanya bwajirika.

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Αʹ 3

1 Καὶ ἀνέστη Ιουδας ὁ καλούμενος Μακκαβαῖος υἱὸς αὐτοῦ ἀντ᾽ αὐτοῦ. 2 καὶ ἐβοήθουν αὐτῷ πάντες οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ καὶ πάντες, ὅσοι ἐκολλήθησαν τῷ πατρὶ αὐτοῦ, καὶ ἐπολέμουν τὸν πόλεμον Ισραηλ μετ᾽ εὐφροσύνης. 3 καὶ ἐπλάτυνεν δόξαν τῷ λαῷ αὐτοῦ καὶ ἐνεδύσατο θώρακα ὡς γίγας καὶ συνεζώσατο τὰ σκεύη τὰ πολεμικὰ αὐτοῦ καὶ πολέμους συνεστήσατο σκεπάζων παρεμβολὴν ἐν ῥομφαίᾳ. 4 καὶ ὡμοιώθη λέοντι ἐν τοῖς ἔργοις αὐτοῦ καὶ ὡς σκύμνος ἐρευγόμενος εἰς θήραν. 5 καὶ ἐδίωξεν ἀνόμους ἐξερευνῶν καὶ τοὺς ταράσσοντας τὸν λαὸν αὐτοῦ ἐφλόγισεν. 6 καὶ συνεστάλησαν ἄνομοι ἀπὸ τοῦ φόβου αὐτοῦ, καὶ πάντες οἱ ἐργάται τῆς ἀνομίας συνεταράχθησαν, καὶ εὐοδώθη σωτηρία ἐν χειρὶ αὐτοῦ. 7 καὶ ἐπίκρανεν βασιλεῖς πολλοὺς καὶ εὔφρανεν τὸν Ιακωβ ἐν τοῖς ἔργοις αὐτοῦ, καὶ ἕως τοῦ αἰῶνος τὸ μνημόσυνον αὐτοῦ εἰς εὐλογίαν. 8 καὶ διῆλθεν ἐν πόλεσιν Ιουδα καὶ ἐξωλέθρευσεν ἀσεβεῖς ἐξ αὐτῆς καὶ ἀπέστρεψεν ὀργὴν ἀπὸ Ισραηλ 9 καὶ ὠνομάσθη ἕως ἐσχάτου γῆς καὶ συνήγαγεν ἀπολλυμένους. 10 Καὶ συνήγαγεν ᾿Απολλώνιος ἔθνη καὶ ἀπὸ Σαμαρείας δύναμιν μεγάλην τοῦ πολεμῆσαι πρὸς τὸν Ισραηλ. 11 καὶ ἔγνω Ιουδας καὶ ἐξῆλθεν εἰς συνάντησιν αὐτῷ καὶ ἐπάταξεν αὐτὸν καὶ ἀπέκτεινεν· καὶ ἔπεσον τραυματίαι πολλοί, καὶ οἱ ἐπίλοιποι ἔφυγον. 12 καὶ ἔλαβον τὰ σκῦλα αὐτῶν, καὶ τὴν μάχαιραν ᾿Απολλωνίου ἔλαβεν Ιουδας καὶ ἦν πολεμῶν ἐν αὐτῇ πάσας τὰς ἡμέρας. 13 καὶ ἤκουσεν Σήρων ὁ ἄρχων τῆς δυνάμεως Συρίας ὅτι ἤθροισεν Ιουδας ἄθροισμα καὶ ἐκκλησίαν πιστῶν μετ᾽ αὐτοῦ καὶ ἐκπορευομένων εἰς πόλεμον, 14 καὶ εἶπεν Ποιήσω ἐμαυτῷ ὄνομα καὶ δοξασθήσομαι ἐν τῇ βασιλείᾳ καὶ πολεμήσω τὸν Ιουδαν καὶ τοὺς σὺν αὐτῷ τοὺς ἐξουδενοῦντας τὸν λόγον τοῦ βασιλέως. 15 καὶ προσέθετο καὶ ἀνέβη μετ᾽ αὐτοῦ παρεμβολὴ ἀσεβῶν ἰσχυρὰ βοηθῆσαι αὐτῷ ποιῆσαι τὴν ἐκδίκησιν ἐν υἱοῖς Ισραηλ. 16 καὶ ἤγγισεν ἕως ἀναβάσεως Βαιθωρων, καὶ ἐξῆλθεν Ιουδας εἰς συνάντησιν αὐτῷ ὀλιγοστός. 17 ὡς δὲ εἶδον τὴν παρεμβολὴν ἐρχομένην εἰς συνάντησιν αὐτῶν, εἶπον τῷ Ιουδα Τί δυνησόμεθα ὀλιγοστοὶ ὄντες πολεμῆσαι πρὸς πλῆθος τοσοῦτο ἰσχυρόν; καὶ ἡμεῖς ἐκλελύμεθα ἀσιτοῦντες σήμερον. 18 καὶ εἶπεν Ιουδας Εὔκοπόν ἐστιν συγκλεισθῆναι πολλοὺς ἐν χερσὶν ὀλίγων, καὶ οὐκ ἔστιν διαφορὰ ἐναντίον τοῦ οὐρανοῦ σῴζειν ἐν πολλοῖς ἢ ἐν ὀλίγοις· 19 ὅτι οὐκ ἐν πλήθει δυνάμεως νίκη πολέμου ἐστίν, ἀλλ᾽ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ ἡ ἰσχύς. 20 αὐτοὶ ἔρχονται ἐφ᾽ ἡμᾶς ἐν πλήθει ὕβρεως καὶ ἀνομίας τοῦ ἐξᾶραι ἡμᾶς καὶ τὰς γυναῖκας ἡμῶν καὶ τὰ τέκνα ἡμῶν τοῦ σκυλεῦσαι ἡμᾶς, 21 ἡμεῖς δὲ πολεμοῦμεν περὶ τῶν ψυχῶν ἡμῶν καὶ τῶν νομίμων ἡμῶν. 22 καὶ αὐτὸς συντρίψει αὐτοὺς πρὸ προσώπου ἡμῶν, ὑμεῖς δὲ μὴ φοβεῖσθε ἀπ᾽ αὐτῶν. 23 ὡς δὲ ἐπαύσατο λαλῶν, ἐνήλατο εἰς αὐτοὺς ἄφνω, καὶ συνετρίβη Σήρων καὶ ἡ παρεμβολὴ αὐτοῦ ἐνώπιον αὐτοῦ. 24 καὶ ἐδίωκον αὐτὸν ἐν τῇ καταβάσει Βαιθωρων ἕως τοῦ πεδίου· καὶ ἔπεσον ἀπ᾽ αὐτῶν εἰς ἄνδρας ὀκτακοσίους, οἱ δὲ λοιποὶ ἔφυγον εἰς γῆν Φυλιστιιμ. 25 καὶ ἤρξατο ὁ φόβος Ιουδου καὶ τῶν ἀδελφῶν αὐτοῦ καὶ ἡ πτόη ἐπέπιπτεν ἐπὶ τὰ ἔθνη τὰ κύκλῳ αὐτῶν· 26 καὶ ἤγγισεν ἕως τοῦ βασιλέως τὸ ὄνομα αὐτοῦ, καὶ ὑπὲρ τῶν παρατάξεων Ιουδου ἐξηγεῖτο τὰ ἔθνη. 27 ῾Ως δὲ ἤκουσεν ὁ βασιλεὺς ᾿Αντίοχος τοὺς λόγους τούτους, ὠργίσθη θυμῷ καὶ ἀπέστειλεν καὶ συνήγαγεν τὰς δυνάμεις πάσας τῆς βασιλείας αὐτοῦ, παρεμβολὴν ἰσχυρὰν σφόδρα. 28 καὶ ἤνοιξεν τὸ γαζοφυλάκιον αὐτοῦ καὶ ἔδωκεν ὀψώνια ταῖς δυνάμεσιν εἰς ἐνιαυτὸν καὶ ἐνετείλατο αὐτοῖς εἶναι ἑτοίμους εἰς πᾶσαν χρείαν. 29 καὶ εἶδεν ὅτι ἐξέλιπεν τὸ ἀργύριον ἐκ τῶν θησαυρῶν καὶ οἱ φόροι τῆς χώρας ὀλίγοι χάριν τῆς διχοστασίας καὶ πληγῆς, ἧς κατεσκεύασεν ἐν τῇ γῇ τοῦ ἆραι τὰ νόμιμα, ἃ ἦσαν ἀφ᾽ ἡμερῶν τῶν πρώτων, 30 καὶ εὐλαβήθη μὴ οὐκ ἔχῃ ὡς ἅπαξ καὶ δὶς εἰς τὰς δαπάνας καὶ τὰ δόματα, ἃ ἐδίδου ἔμπροσθεν δαψιλῇ χειρὶ καὶ ἐπερίσσευσεν ὑπὲρ τοὺς βασιλεῖς τοὺς ἔμπροσθεν, 31 καὶ ἠπορεῖτο τῇ ψυχῇ αὐτοῦ σφόδρα καὶ ἐβουλεύσατο τοῦ πορευθῆναι εἰς τὴν Περσίδα καὶ λαβεῖν τοὺς φόρους τῶν χωρῶν καὶ συναγαγεῖν ἀργύριον πολύ. 32 καὶ κατέλιπεν Λυσίαν ἄνθρωπον ἔνδοξον καὶ ἀπὸ γένους τῆς βασιλείας ἐπὶ τῶν πραγμάτων τοῦ βασιλέως ἀπὸ τοῦ ποταμοῦ Εὐφράτου καὶ ἕως ὁρίων Αἰγύπτου 33 καὶ τρέφειν ᾿Αντίοχον τὸν υἱὸν αὐτοῦ ἕως τοῦ ἐπιστρέψαι αὐτόν· 34 καὶ παρέδωκεν αὐτῷ τὰς ἡμίσεις τῶν δυνάμεων καὶ τοὺς ἐλέφαντας καὶ ἐνετείλατο αὐτῷ περὶ πάντων, ὧν ἠβούλετο, καὶ περὶ τῶν κατοικούντων τὴν Ιουδαίαν καὶ Ιερουσαλημ 35 ἀποστεῖλαι ἐπ᾽ αὐτοὺς δύναμιν τοῦ ἐκτρῖψαι καὶ ἐξᾶραι τὴν ἰσχὺν Ισραηλ καὶ τὸ κατάλειμμα Ιερουσαλημ καὶ ἆραι τὸ μνημόσυνον αὐτῶν ἀπὸ τοῦ τόπου 36 καὶ κατοικίσαι υἱοὺς ἀλλογενεῖς ἐν πᾶσιν τοῖς ὁρίοις αὐτῶν καὶ κατακληροδοτῆσαι τὴν γῆν αὐτῶν. 37 καὶ ὁ βασιλεὺς παρέλαβεν τὰς ἡμίσεις τῶν δυνάμεων τὰς καταλειφθείσας καὶ ἀπῆρεν ἀπὸ ᾿Αντιοχείας ἀπὸ πόλεως βασιλείας αὐτοῦ ἔτους ἑβδόμου καὶ τεσσαρακοστοῦ καὶ ἑκατοστοῦ καὶ διεπέρασεν τὸν Εὐφράτην ποταμὸν καὶ διεπορεύετο τὰς ἐπάνω χώρας. 38 Καὶ ἐπέλεξεν Λυσίας Πτολεμαῖον τὸν Δορυμένους καὶ Νικάνορα καὶ Γοργίαν, ἄνδρας δυνατοὺς τῶν φίλων τοῦ βασιλέως, 39 καὶ ἀπέστειλεν μετ᾽ αὐτῶν τεσσαράκοντα χιλιάδας ἀνδρῶν καὶ ἑπτακισχιλίαν ἵππον τοῦ ἐλθεῖν εἰς γῆν Ιουδα καὶ καταφθεῖραι αὐτὴν κατὰ τὸν λόγον τοῦ βασιλέως. 40 καὶ ἀπῆρεν σὺν πάσῃ τῇ δυνάμει αὐτῶν, καὶ ἦλθον καὶ παρενέβαλον πλησίον Αμμαους ἐν τῇ γῇ τῇ πεδινῇ. 41 καὶ ἤκουσαν οἱ ἔμποροι τῆς χώρας τὸ ὄνομα αὐτῶν καὶ ἔλαβον ἀργύριον καὶ χρυσίον πολὺ σφόδρα καὶ πέδας καὶ ἦλθον εἰς τὴν παρεμβολὴν τοῦ λαβεῖν τοὺς υἱοὺς Ισραηλ εἰς παῖδας. καὶ προσετέθησαν πρὸς αὐτοὺς δύναμις Συρίας καὶ γῆς ἀλλοφύλων. 42 καὶ εἶδεν Ιουδας καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ ὅτι ἐπληθύνθη τὰ κακὰ καὶ αἱ δυνάμεις παρεμβάλλουσιν ἐν τοῖς ὁρίοις αὐτῶν, καὶ ἐπέγνωσαν τοὺς λόγους τοῦ βασιλέως, οὓς ἐνετείλατο ποιῆσαι τῷ λαῷ εἰς ἀπώλειαν καὶ συντέλειαν, 43 καὶ εἶπαν ἕκαστος πρὸς τὸν πλησίον αὐτοῦ ᾿Αναστήσωμεν τὴν καθαίρεσιν τοῦ λαοῦ ἡμῶν καὶ πολεμήσωμεν περὶ τοῦ λαοῦ ἡμῶν καὶ τῶν ἁγίων. 44 καὶ ἠθροίσθη ἡ συναγωγὴ τοῦ εἶναι ἑτοίμους εἰς πόλεμον καὶ τοῦ προσεύξασθαι καὶ αἰτῆσαι ἔλεος καὶ οἰκτιρμούς. 45 καὶ Ιερουσαλημ ἦν ἀοίκητος ὡς ἔρημος, οὐκ ἦν ὁ εἰσπορευόμενος καὶ ἐκπορευόμενος ἐκ τῶν γενημάτων αὐτῆς, καὶ τὸ ἁγίασμα καταπατούμενον, καὶ υἱοὶ ἀλλογενῶν ἐν τῇ ἄκρᾳ, κατάλυμα τοῖς ἔθνεσιν· καὶ ἐξήρθη τέρψις ἐξ Ιακωβ, καὶ ἐξέλιπεν αὐλὸς καὶ κινύρα. 46 καὶ συνήχθησαν καὶ ἤλθοσαν εἰς Μασσηφα κατέναντι Ιερουσαλημ, ὅτι τόπος προσευχῆς ἦν ἐν Μασσηφα τὸ πρότερον τῷ Ισραηλ. 47 καὶ ἐνήστευσαν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ καὶ περιεβάλοντο σάκκους καὶ σποδὸν ἐπὶ τὴν κεφαλὴν αὐτῶν καὶ διέρρηξαν τὰ ἱμάτια αὐτῶν. 48 καὶ ἐξεπέτασαν τὸ βιβλίον τοῦ νόμου περὶ ὧν ἐξηρεύνων τὰ ἔθνη τὰ ὁμοιώματα τῶν εἰδώλων αὐτῶν. 49 καὶ ἤνεγκαν τὰ ἱμάτια τῆς ἱερωσύνης καὶ τὰ πρωτογενήματα καὶ τὰς δεκάτας καὶ ἤγειραν τοὺς ναζιραίους, οἳ ἐπλήρωσαν τὰς ἡμέρας, 50 καὶ ἐβόησαν φωνῇ εἰς τὸν οὐρανὸν λέγοντες Τί ποιήσωμεν τούτοις καὶ ποῦ αὐτοὺς ἀπαγάγωμεν, 51 καὶ τὰ ἅγιά σου καταπεπάτηνται καὶ βεβήλωνται καὶ οἱ ἱερεῖς σου ἐν πένθει καὶ ταπεινώσει; 52 καὶ ἰδοὺ τὰ ἔθνη συνῆκται ἐφ᾽ ἡμᾶς τοῦ ἐξᾶραι ἡμᾶς· σὺ οἶδας ἃ λογίζονται ἐφ᾽ ἡμᾶς. 53 πῶς δυνησόμεθα ὑποστῆναι κατὰ πρόσωπον αὐτῶν, ἐὰν μὴ σὺ βοηθήσῃς ἡμῖν; 54 καὶ ἐσάλπισαν ταῖς σάλπιγξιν καὶ ἐβόησαν φωνῇ μεγάλῃ. 55καὶ μετὰ τοῦτο κατέστησεν Ιουδας ἡγουμένους τοῦ λαοῦ, χιλιάρχους καὶ ἑκατοντάρχους καὶ πεντηκοντάρχους καὶ δεκαδάρχους. 56 καὶ εἶπεν τοῖς οἰκοδομοῦσιν οἰκίας καὶ μνηστευομένοις γυναῖκας καὶ φυτεύουσιν ἀμπελῶνας καὶ δειλοῖς ἀποστρέφειν ἕκαστον εἰς τὸν οἶκον αὐτοῦ κατὰ τὸν νόμον. 57 καὶ ἀπῆρεν ἡ παρεμβολή, καὶ παρενέβαλον κατὰ νότον Αμμαους. 58 καὶ εἶπεν Ιουδας Περιζώσασθε καὶ γίνεσθε εἰς υἱοὺς δυνατοὺς καὶ γίνεσθε ἕτοιμοι εἰς πρωὶ τοῦ πολεμῆσαι ἐν τοῖς ἔθνεσιν τούτοις τοῖς ἐπισυνηγμένοις ἐφ᾽ ἡμᾶς ἐξᾶραι ἡμᾶς καὶ τὰ ἅγια ἡμῶν· 59 ὅτι κρεῖσσον ἡμᾶς ἀποθανεῖν ἐν τῷ πολέμῳ ἢ ἐπιδεῖν ἐπὶ τὰ κακὰ τοῦ ἔθνους ἡμῶν καὶ τῶν ἁγίων. 60 ὡς δ᾽ ἂν ᾖ θέλημα ἐν οὐρανῷ, οὕτως ποιήσει.

4

Entambala y’Emausi

1 Gorigiyasi anacijaho arhôla abasirika bagenda n’amagulu bihumbi birhanu, abalwira oku nfarasi cihumbi balya b’entwali: banacigenda badufu. 2 Mpu bagendigorha ecihando c’Abayahudi n’okubarhibukira cîfudukwe, abantu b’omu cishagala c’e Siyoni bayîsha babalangûla enjira. 3 Yuda arhi ayumva okola yene boshi n’abantu bage b’entwali, barhabâla mpu bakoze entambala kuli ogwôla murhwe gwali aha Emausi, 4 oku emirhwe yabo eciri eshandabine eburhambi bw’ecihando. 5 Gorigiyasi anacirhibukira budufu omu cihando ca Yuda. Ci konene arhacishimanagakwo ndi; okubundi anacirhondêra okuja abalongereza omu mirhundu, erhi anaja acibwira erhi: barhuyasire. 6 Erhi bucaûla Yuda alamukira oku kabanda n’engabo yage ya bihumbi bisharhu; ci konene barhali badwirhe empenzi ciru n’engôrho bakasîmire muli ago mango. 7 Erhi balangira ecihando c’abapagani coshi cizibu na cibambize n’abalwi na nfarasi boshi bacizungulusire, bali bantu bakomera entambala.

8 Yuda anacibwira abantu baec erhi: murhayobahaga ogwôla mwandu, mu rhanarhemukaga hano bamutulakwo entambala. 9 Kengeri kurhi ababusi birhu bafumaga omu nyanja erhi Faraoni akola abashimbire n’engabo y’abasirika bage. 10 Ci bunôla rhuyakuzagye omu mpingu, anahashirhufa lukogo, anake ngere galya malaganyo gage n’ababusi birhu, kandi anamalira oku lwene eyôla ngabo mwabona embere zirhu. 11 N’ahôla amashanja ganamanya oku hali olwira n’oku langa Israheli.

12 Balya bashombanyi banaciyinamula amasu, banacilangira Abayahudi bayîshire babarhabâlire. 13 Banacishagamuka omu cihando bakola bakoza e ntambala, n’abo abasirika ba Yuda banaciyîsha babuha emishekera. 14 Lwana cibumbana, abashombanyi, embaga zahungumuka zoshi, banacikûla omulindi omu kabanda. 15 Abali bazinda boshi bahungumuka n’engôrho y’Abayahudi. nabo abôla Bayahudi, banacibaminika kuhika aha Gezeri na kuja omu kabanda ka Idumeya, bâbo e Azoti, lwanacigenzikanwa na Yaniya, omu bashombanyi mwafamwo hofi bihumbi bisharhu.

16 Okubundi Yuda n’engabo yage bashubûka emunda bali baminikirc aba shombanyi. 17 Anacibwira olubaga erhi: Murhahubiraga okuhagula, bulya eyi ndi ntambala eciri yarhulinda: 18 Gorigiyasi na ecikembe cage bali omu ntondo hofi nirhu, muhire omurhima omu nda rhulwise abôla bashombanyi birhu, buzinda mwanayishigiba lyo muhagula buzira bôba, ebijandikwa byabo. 19 Oku Yuda anacidwirhe aderha ntyôla, banacilangira cigamba ciguma c’abantu ba Gorigiyasi canacilabukira oku ntondo. 20 Bâbona oku abâbo kuyâka bayasire n’oku Abayahudi badulisire ecihando cabo muliro, gulya mugi bakazagilangira gwatumbûka gone, gwakazagiyerekana ebyabire. 21 Omu kubona ntyôla barhemuka, n’erhi babona omu kabanda oku bene Yuda bacirheganyize okulwa. 22 Lero boshi bajiyakira omu cihugo c’Abafilistini. 23 Enyuma lyahôla Yuda abaga lyo ayishihagula; bagukumba amasholo, enfaranga emishangi y’akaduku k’akalinga n’ak’omukara na bindi hirugu binji. 24 Erhi bakola bashubûka, Abayahudi bayimba enyimbo banakuza Ow’enyanya bayîsha baderha mpu: «Bulya ali mwinja, n’obwonjo bwage buli bw’ensiku n’amango». 25 Kurhenga olwo lusiku, Bene Israheli barhangirhamûka. 26 Baguma bafumaga muli balya shombanyi, bagendimanyisa Lisiyasi ebyabire. 27 Erhi ayumva ntyo, arhoga, arhemuka ebwa kuba emihigo yage erhacibaga nka oku anali alangalire n’ebwa kuba amarhegeko ga mwami garhacigendekaga.

Lisiyasi arhabâla obwa burhanzi

28 Omu mwaka gwakulikiraga, Lisiyasi ashubikomekera n’abasirika bage bagenda n’amagulu, bali bihumbi makumi galindarhu, boshi ntwali, na bihumbi birhanu bya balwira oku nfarasi mpu arhabalire Abayahudi. 29 Banacilikûla omu Idumeya banacitwa icumbi hofi na Betisuri. Yuda anacibarhabalira n’engabo yage ya bantu bihumbi ikumi. 30 Omu kubona eyoôla ngabo nzibuzibu ashenga ntyâla: Oyagirwe waliha côkola w’Israheli. We watwaga omu mulala gwa olya muntu ntagagajwa n’okuboko kwa mwambali wawe Daudi, we wanahânaga ecihando c’Abafilistini omu maboko ga Yonatani, mugala wa Saulo boshi n’omubarhuzi w’emirasano yage. 31 Ogonyererage eyira ngabo omu maboko g’oluhaga lwawe Israheli, enshonyi zibabumbe boshi n’abasirika bâbo abagenda n’amagulu na banyakulwira oku nfarasi bâbo. 32 Ohire entemu omu bigamba byabo, orhibule eyôla misi yabo balimbira n’okuhimwa kwabo, ojire kubajugumye. 33 Obagalike n’engôrho y’abakukunda, na ngasi boshi banayishi izîno lyawe bakuhe ebitakiro bya okukukuza. 34 Lwanacibumbana, bantu bihumbi birhanu byanacifa omu ngabo ya Lisiyasi banacikahirima embere z’Abayahudi. 35 Erhi abona engabo yage yamahimwa, n’oku oburhwali bwa bene Yuda buli, abali bacihanyire mpu balame erhi bafe n’oburhwali, Lisiyasi anacishubira e Antiyokiya, anacishubûza eyindi ngabo nyinji kulusha mpu ayishubirane e Buyahudi.

Obucêse bw’ecirhinyiro

36 Yuda na bene wabo banaciderha mpu: Lola oku rhwamahima abasho mbanyi birhu. Kanyi rhugendicêsa ecirhinyiro cirhu rhunacishagalule. 37 Engabo yoshi yanacishubûzanya, yanacisôkera oku ntondo ya Siyoni. 38 Bashimâna kuli eyo ntondo aka-Nyamuzinda gukola guba mulangabule, oluhêrero erhi mira balusherezagya, ebirhebo erhi byarhenzire, obululi erhi bûkola bumeziremwo ebiri nka oku ntondo, ebisîka erhi mira byahongolagwa. 39 Okuhandi boshi banacisharhangula emyambalo yabo, baja omu mishîbo minene, babulagira oluvu okw’irhwe lyabo. 40 Okuhandi boshi bafukama bayunamiriza akamalanga kahika oku idaho erhi n’emishekera edwirhe yabûhwa, boshi bakazibandira orhuhababo emalunga.

41 Okuhandi Yuda anacirhegeka murhwe muguma mpu bagendilwisa ab’e Sîriya baciri omu cihugo kuhika bacêse e cirhinyiro. 42 Okubundi anacicîshoga abadâhwa barhaliko ishembo, abacigwerhe obushiru oku kanwa ka Nnamaha nga. 43 Bacêsa aka-Nyamuzinda, banacilunda hantu haguma galya mabuye bakahomôlagamwo.

44 Okuhandi bacidôsa kurhi bankajira oluhêrero lw’cnterekêro lwahemula gwa. 45 Enkengero nyinji zanacibayishira z’okuluhongola lulya luhêrero, lulekibakoza nshonyi kulya kuba abapagani baluzinzize. Banaciluhongola, 46 n’okugendilunda amabuye galo oku ntondo y’aka-Nyamuzinda, aha hantu hashinganine, okubalinda omulêbi wababwira oku bajira. 47 Banacirhôla amabuye nka kulya ganali, kulya irhegeko linadesire, banaciyûbakamwo oluhêrero luhyahya nka oku binadesirwe omu burhegesi bwa mira. 48 Banaciyûbaka ahatagatifu kuguma n’omu ndalala y’aka-Nyamuzinda; bayumanyanya obululi. 49 Bashubihiramwo ebirugu bihyahya, bahiramwo akandikandi kamole; oluhêro lw’omugavu n’eyindi ntalule. 50 Batumbûkiza enshangi oku luhêro, bayâsa matara gali oku kamole ganacimoleka omu ka-Nyamuzinda koshi. 51 Banacihira emigati oku ntalule banacimanika emyenda, emishangi. Erhi baba bamayûsa emikolo banajiraga yoshi, 52 omu nsiku makumi abiri n’irhanu z’omwezi gwa mwenda, ogwôla mwezi guderhwa Kisilewu, omu mwaka gw’igana na makumi ani na munani, banacizûka hibungubungu, 53 Banacigendirherekêra enterekêro kulya irhegeko linadesire kuli lulya luhêro luhyahya, lw’enterekêro z’emba gwa banali bamarheganya. 54 Bajira olusiku lukulu lw’okugishwa kw’oluhêrero. 55 Olubaga lwoshi lwafukamiriza, lwaharamya, lwanacikuza ow’enyanya ye wabahimiraga abashombanyi. 56 Bageza nsiku munani erhi bajira olukulu lw’okugishwa kw’oluhêro, banacirherekêra embagwa zabo n’obusime bunene, barherekêra enterekêro z’omurhûla n’ez’okukuza. 57 Banaciyinjihya amalanga g’aka-Nyamuzinda n’ebiri nka bimane bya masholo, banacishakûlula emihango y’aka-Nyamuzinda kuguma n’ebisika, banacihiramwo enyumvi. 58 Olubaga lwashagaluka bwenêne n’enshonyi z’abapagani balubonesagya zahwa. 59 Yuda boshi na bene wabo kuguma n’olubaga (endeko y’Israheli), banacirhôla emihigo mpu agôla mango oluhêro lwagishagwa, gakayôrha gakengwa ngasi mwaka miregerege munani kurhenga omo nsiku munani, kurhenga omu nsiku makumi abiri n’irhanu z’omwezi gwa mwenda, basîme banacîshinge.

60 Muli agôla mango gonene, omu marhambi g’entondo ya Sinayi bamuzo ngolosa ngurhu zijire enyanya n’eminara mizibuzibu, mpu lyo abapagani balekicishubiyîsha n’okuhemukira eyôla nyumpa okw’embere. 61 Yuda ahiraho abalanzi bakazagilanga entondo Siyoni. Azibuhya Betisuri mpu lyo olubaga luba n’akacikirizo kazibu ah’ishiriza lya Idumeya.

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Αʹ 4

1 Καὶ παρέλαβεν Γοργίας πεντακισχιλίους ἄνδρας καὶ χιλίαν ἵππον ἐκλεκτήν, καὶ ἀπῆρεν ἡ παρεμβολὴ νυκτὸς 2 ὥστε ἐπιβαλεῖν ἐπὶ τὴν παρεμβολὴν τῶν Ιουδαίων καὶ πατάξαι αὐτοὺς ἄφνω· καὶ υἱοὶ τῆς ἄκρας ἦσαν αὐτῷ ὁδηγοί. 3 καὶ ἤκουσεν Ιουδας καὶ ἀπῆρεν αὐτὸς καὶ οἱ δυνατοὶ πατάξαι τὴν δύναμιν τοῦ βασιλέως τὴν ἐν Αμμαους, 4 ἕως ἔτι ἐσκορπισμέναι ἦσαν αἱ δυνάμεις ἀπὸ τῆς παρεμβολῆς. 5 καὶ ἦλθεν Γοργίας εἰς τὴν παρεμβολὴν Ιουδου νυκτὸς καὶ οὐδένα εὗρεν· καὶ ἐζήτει αὐτοὺς ἐν τοῖς ὄρεσιν, ὅτι εἶπεν Φεύγουσιν οὗτοι ἀφ᾽ ἡμῶν. 6 καὶ ἅμα ἡμέρᾳ ὤφθη Ιουδας ἐν τῷ πεδίῳ ἐν τρισχιλίοις ἀνδράσιν· πλὴν καλύμματα καὶ μαχαίρας οὐκ εἶχον ὡς ἠβούλοντο. 7 καὶ εἶδον παρεμβολὴν ἐθνῶν ἰσχυρὰν καὶ τεθωρακισμένην καὶ ἵππον κυκλοῦσαν αὐτήν, καὶ οὗτοι διδακτοὶ πολέμου. 8καὶ εἶπεν Ιουδας τοῖς ἀνδράσιν τοῖς μετ᾽ αὐτοῦ Μὴ φοβεῖσθε τὸ πλῆθος αὐτῶν καὶ τὸ ὅρμημα αὐτῶν μὴ δειλωθῆτε· 9 μνήσθητε ὡς ἐσώθησαν οἱ πατέρες ἡμῶν ἐν θαλάσσῃ ἐρυθρᾷ, ὅτε ἐδίωκεν αὐτοὺς Φαραω ἐν δυνάμει· 10 καὶ νῦν βοήσωμεν εἰς οὐρανόν, εἰ θελήσει ἡμᾶς καὶ μνησθήσεται διαθήκης πατέρων καὶ συντρίψει τὴν παρεμβολὴν ταύτην κατὰ πρόσωπον ἡμῶν σήμερον, 11 καὶ γνώσονται πάντα τὰ ἔθνη ὅτι ἔστιν ὁ λυτρούμενος καὶ σῴζων τὸν Ισραηλ. 12 καὶ ἦραν οἱ ἀλλόφυλοι τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν καὶ εἶδον αὐτοὺς ἐρχομένους ἐξ ἐναντίας 13 καὶ ἐξῆλθον ἐκ τῆς παρεμβολῆς εἰς πόλεμον· καὶ ἐσάλπισαν οἱ παρὰ Ιουδου 14 καὶ συνῆψαν, καὶ συνετρίβησαν τὰ ἔθνη καὶ ἔφυγον εἰς τὸ πεδίον, 15 οἱ δὲ ἔσχατοι πάντες ἔπεσον ἐν ῥομφαίᾳ. καὶ ἐδίωξαν αὐτοὺς ἕως Γαζηρων καὶ ἕως τῶν πεδίων τῆς Ιδουμαίας καὶ ᾿Αζώτου καὶ Ιαμνείας, καὶ ἔπεσαν ἐξ αὐτῶν εἰς ἄνδρας τρισχιλίους. 16 καὶ ἀπέστρεψεν Ιουδας καὶ ἡ δύναμις ἀπὸ τοῦ διώκειν ὄπισθεν αὐτῶν 17 καὶ εἶπεν πρὸς τὸν λαόν Μὴ ἐπιθυμήσητε τῶν σκύλων, ὅτι πόλεμος ἐξ ἐναντίας ἡμῶν, 18 καὶ Γοργίας καὶ ἡ δύναμις ἐν τῷ ὄρει ἐγγὺς ἡμῶν· ἀλλὰ στῆτε νῦν ἐναντίον τῶν ἐχθρῶν ἡμῶν καὶ πολεμήσατε αὐτούς, καὶ μετὰ ταῦτα λάβετε τὰ σκῦλα μετὰ παρρησίας. 19 ἔτι πληροῦντος Ιουδου ταῦτα μέρος τι ὤφθη ἐκκύπτον ἐκ τοῦ ὄρους· 20 καὶ εἶδεν ὅτι τετρόπωνται, καὶ ἐμπυρίζουσιν τὴν παρεμβολήν· ὁ γὰρ καπνὸς ὁ θεωρούμενος ἐνεφάνιζεν τὸ γεγονός. 21 οἱ δὲ ταῦτα συνιδόντες ἐδειλώθησαν σφόδρα· συνιδόντες δὲ καὶ τὴν Ιουδου παρεμβολὴν ἐν τῷ πεδίῳ ἑτοίμην εἰς παράταξιν 22 ἔφυγον πάντες εἰς γῆν ἀλλοφύλων. 23 καὶ Ιουδας ἀνέστρεψεν ἐπὶ τὴν σκυλείαν τῆς παρεμβολῆς, καὶ ἔλαβον χρυσίον πολὺ καὶ ἀργύριον καὶ ὑάκινθον καὶ πορφύραν θαλασσίαν καὶ πλοῦτον μέγαν. 24 καὶ ἐπιστραφέντες ὕμνουν καὶ εὐλόγουν εἰς οὐρανὸν ὅτι καλόν, ὅτι εἰς τὸν αἰῶνα τὸ ἔλεος αὐτοῦ. 25 καὶ ἐγενήθη σωτηρία μεγάλη τῷ Ισραηλ ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ. 26 ῞Οσοι δὲ τῶν ἀλλοφύλων διεσώθησαν, παραγενηθέντες ἀπήγγειλαν τῷ Λυσίᾳ πάντα τὰ συμβεβηκότα. 27 ὁ δὲ ἀκούσας συνεχύθη καὶ ἠθύμει, ὅτι οὐχ οἷα ἤθελεν, τοιαῦτα ἐγεγόνει τῷ Ισραηλ, καὶ οὐχ οἷα αὐτῷ ἐνετείλατο ὁ βασιλεύς, ἐξέβη. 28 καὶ ἐν τῷ ἐρχομένῳ ἐνιαυτῷ συνελόχησεν ἀνδρῶν ἐπιλέκτων ἑξήκοντα χιλιάδας καὶ πεντακισχιλίαν ἵππον ὥστε ἐκπολεμῆσαι αὐτούς. 29 καὶ ἦλθον εἰς τὴν Ιδουμαίαν καὶ παρενέβαλον ἐν Βαιθσουροις, καὶ συνήντησεν αὐτοῖς Ιουδας ἐν δέκα χιλιάσιν ἀνδρῶν. 30 καὶ εἶδεν τὴν παρεμβολὴν ἰσχυρὰν καὶ προσηύξατο καὶ εἶπεν Εὐλογητὸς εἶ, ὁ σωτὴρ Ισραηλ ὁ συντρίψας τὸ ὅρμημα τοῦ δυνατοῦ ἐν χειρὶ τοῦ δούλου σου Δαυιδ καὶ παρέδωκας τὴν παρεμβολὴν τῶν ἀλλοφύλων εἰς χεῖρας Ιωναθου υἱοῦ Σαουλ καὶ τοῦ αἴροντος τὰ σκεύη αὐτοῦ· 31 οὕτως σύγκλεισον τὴν παρεμβολὴν ταύτην ἐν χειρὶ λαοῦ σου Ισραηλ, καὶ αἰσχυνθήτωσαν ἐπὶ τῇ δυνάμει καὶ τῇ ἵππῳ αὐτῶν· 32 δὸς αὐτοῖς δειλίαν καὶ τῆξον θράσος ἰσχύος αὐτῶν, καὶ σαλευθήτωσαν τῇ συντριβῇ αὐτῶν· 33 κατάβαλε αὐτοὺς ῥομφαίᾳ ἀγαπώντων σε, καὶ αἰνεσάτωσάν σε πάντες οἱ εἰδότες τὸ ὄνομά σου ἐν ὕμνοις. 34 καὶ συνέβαλλον ἀλλήλοις, καὶ ἔπεσον ἐκ τῆς παρεμβολῆς Λυσίου εἰς πεντακισχιλίους ἄνδρας καὶ ἔπεσον ἐξ ἐναντίας αὐτῶν. 35 ἰδὼν δὲ Λυσίας τὴν γενομένην τροπὴν τῆς αὑτοῦ συντάξεως, τῆς δὲ Ιουδου τὸ γεγενημένον θάρσος καὶ ὡς ἕτοιμοί εἰσιν ἢ ζῆν ἢ τεθνηκέναι γενναίως, ἀπῆρεν εἰς ᾿Αντιόχειαν καὶ ἐξενολόγει πλεοναστὸν πάλιν παραγίνεσθαι εἰς τὴν Ιουδαίαν. 36 Εἶπεν δὲ Ιουδας καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ ᾿Ιδοὺ συνετρίβησαν οἱ ἐχθροὶ ἡμῶν, ἀναβῶμεν καθαρίσαι τὰ ἅγια καὶ ἐγκαινίσαι. 37 καὶ συνήχθη ἡ παρεμβολὴ πᾶσα καὶ ἀνέβησαν εἰς ὄρος Σιων. 38 καὶ εἶδον τὸ ἁγίασμα ἠρημωμένον καὶ τὸ θυσιαστήριον βεβηλωμένον καὶ τὰς θύρας κατακεκαυμένας καὶ ἐν ταῖς αὐλαῖς φυτὰ πεφυκότα ὡς ἐν δρυμῷ ἢ ὡς ἐν ἑνὶ τῶν ὀρέων καὶ τὰ παστοφόρια καθῃρημένα. 39 καὶ διέρρηξαν τὰ ἱμάτια αὐτῶν καὶ ἐκόψαντο κοπετὸν μέγαν καὶ ἐπέθεντο σποδὸν 40καὶ ἔπεσαν ἐπὶ πρόσωπον ἐπὶ τὴν γῆν καὶ ἐσάλπισαν ταῖς σάλπιγξιν τῶν σημασιῶν καὶ ἐβόησαν εἰς οὐρανόν. 41 τότε ἐπέταξεν Ιουδας ἀνδράσιν πολεμεῖν τοὺς ἐν τῇ ἄκρᾳ, ἕως καθαρίσῃ τὰ ἅγια. 42 καὶ ἐπελέξατο ἱερεῖς ἀμώμους θελητὰς νόμου, 43 καὶ ἐκαθάρισαν τὰ ἅγια καὶ ἦραν τοὺς λίθους τοῦ μιασμοῦ εἰς τόπον ἀκάθαρτον. 44 καὶ ἐβουλεύσαντο περὶ τοῦ θυσιαστηρίου τῆς ὁλοκαυτώσεως τοῦ βεβηλωμένου, τί αὐτῷ ποιήσωσιν· 45 καὶ ἔπεσεν αὐτοῖς βουλὴ ἀγαθὴ καθελεῖν αὐτό, μήποτε γένηται αὐτοῖς εἰς ὄνειδος ὅτι ἐμίαναν τὰ ἔθνη αὐτό· καὶ καθεῖλον τὸ θυσιαστήριον 46 καὶ ἀπέθεντο τοὺς λίθους ἐν τῷ ὄρει τοῦ οἴκου ἐν τόπῳ ἐπιτηδείῳ μέχρι τοῦ παραγενηθῆναι προφήτην τοῦ ἀποκριθῆναι περὶ αὐτῶν. 47 καὶ ἔλαβον λίθους ὁλοκλήρους κατὰ τὸν νόμον καὶ ᾠκοδόμησαν θυσιαστήριον καινὸν κατὰ τὸ πρότερον. 48 καὶ ᾠκοδόμησαν τὰ ἅγια καὶ τὰ ἐντὸς τοῦ οἴκου καὶ τὰς αὐλὰς ἡγίασαν 49 καὶ ἐποίησαν σκεύη ἅγια καινὰ καὶ εἰσήνεγκαν τὴν λυχνίαν καὶ τὸ θυσιαστήριον τῶν θυμιαμάτων καὶ τὴν τράπεζαν εἰς τὸν ναόν. 50 καὶ ἐθυμίασαν ἐπὶ τὸ θυσιαστήριον καὶ ἐξῆψαν τοὺς λύχνους τοὺς ἐπὶ τῆς λυχνίας, καὶ ἔφαινον ἐν τῷ ναῷ. 51 καὶ ἐπέθηκαν ἐπὶ τὴν τράπεζαν ἄρτους καὶ ἐξεπέτασαν τὰ καταπετάσματα. καὶ ἐτέλεσαν πάντα τὰ ἔργα, ἃ ἐποίησαν. 52 καὶ ὤρθρισαν τὸ πρωὶ τῇ πέμπτῃ καὶ εἰκάδι τοῦ μηνὸς τοῦ ἐνάτου (οὗτος ὁ μὴν Χασελευ) τοῦ ὀγδόου καὶ τεσσαρακοστοῦ καὶ ἑκατοστοῦ ἔτους 53 καὶ ἀνήνεγκαν θυσίαν κατὰ τὸν νόμον ἐπὶ τὸ θυσιαστήριον τῶν ὁλοκαυτωμάτων τὸ καινόν, ὃ ἐποίησαν. 54 κατὰ τὸν καιρὸν καὶ κατὰ τὴν ἡμέραν, ἐν ᾗ ἐβεβήλωσαν αὐτὸ τὰ ἔθνη, ἐν ἐκείνῃ ἐνεκαινίσθη ἐν ᾠδαῖς καὶ κιθάραις καὶ κινύραις καὶ κυμβάλοις. 55 καὶ ἔπεσεν πᾶς ὁ λαὸς ἐπὶ πρόσωπον καὶ προσεκύνησαν καὶ εὐλόγησαν εἰς οὐρανὸν τὸν εὐοδώσαντα αὐτοῖς. 56 καὶ ἐποίησαν τὸν ἐγκαινισμὸν τοῦ θυσιαστηρίου ἡμέρας ὀκτὼ καὶ προσήνεγκαν ὁλοκαυτώματα μετ᾽ εὐφροσύνης καὶ ἔθυσαν θυσίαν σωτηρίου καὶ αἰνέσεως. 57 καὶ κατεκόσμησαν τὸ κατὰ πρόσωπον τοῦ ναοῦ στεφάνοις χρυσοῖς καὶ ἀσπιδίσκαις καὶ ἐνεκαίνισαν τὰς πύλας καὶ τὰ παστοφόρια καὶ ἐθύρωσαν αὐτά. 58 καὶ ἐγενήθη εὐφροσύνη μεγάλη ἐν τῷ λαῷ σφόδρα, καὶ ἀπεστράφη ὀνειδισμὸς ἐθνῶν. 59 καὶ ἔστησεν Ιουδας καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ καὶ πᾶσα ἡ ἐκκλησία Ισραηλ ἵνα ἄγωνται αἱ ἡμέραι τοῦ ἐγκαινισμοῦ τοῦ θυσιαστηρίου ἐν τοῖς καιροῖς αὐτῶν ἐνιαυτὸν κατ᾽ ἐνιαυτὸν ἡμέρας ὀκτὼ ἀπὸ τῆς πέμπτης καὶ εἰκάδος τοῦ μηνὸς Χασελευ μετ᾽ εὐφροσύνης καὶ χαρᾶς. 60 καὶ ᾠκοδόμησαν ἐν τῷ καιρῷ ἐκείνῳ τὸ ὄρος Σιων κυκλόθεν τείχη ὑψηλὰ καὶ πύργους ὀχυρούς, μήποτε παραγενηθέντα τὰ ἔθνη καταπατήσωσιν αὐτά, ὡς ἐποίησαν τὸ πρότερον. 61 καὶ ἀπέταξεν ἐκεῖ δύναμιν τηρεῖν αὐτὸ καὶ ὠχύρωσεν αὐτὸ τηρεῖν τὴν Βαιθσουραν τοῦ ἔχειν τὸν λαὸν ὀχύρωμα κατὰ πρόσωπον τῆς Ιδουμαίας.

5

Abayabudi balwisa Abanya-Idumeya n’ab’Amoniti

1 Erhi amashanja gayûbakaga eburhambi bayumva oku oluhêrero lwayûbasi rwe n’oku ecirhinyiro cashakwirwe nk’oku byanabaga embere, bagaya bwe nêne. 2 Banacirhôla omuhigo g’okumalîra ngasi bene Yakobo bayûbakaga ekarhî kabo, okukazibayîrha n’okubaherêrekeza.

3 Yuda naye erhi adwirhe alwisa bene Ezau omu Idumeya, omu cihugo ca Akrabatana bulya bali bamalibuza Bene Israheli okukazibarhêra; abahima loshi, anabanyaga. 4 Anacikengera obulyalya bwa Bene Beyani, abali oku lubaga nka mirhego n’okukumba kwa ngasi lusiku omu mirhego yabo ya ngasi lusiku bajaga barhega Abayahudi omu njira. 5 Anacibagorha omu ngurhugurhu bali bayakire, abahumbârhaza, abanigûza anaciyôca engurhu zabo, kuguma n’abali bayakiremwo boshi. 6 Kandi anacigera emwa Amoni, anacishimâna ahôla omurhwe muzibu n’engabo nyinji, n’omurhambo wabo ye wali Timoteyo. 7 Abatulako entambala kanji kanji, anacibahima; abalibirhako boshi. 8 Anaci gwarha Yazeri, n’ebishagala byanali biyegire, anacishubira omu Buyahudi.

Enshokolezi y’entambala omu Galileya n’omu Galadi

9 Amashanja goshi ganali omu Galadi ganacishubûzanya mpu galwise Abayahudi banayûbakaga emwabo mpu babamalire nabo, balya Bayahudi banaciyakira omu nyumpa nzibuzibu y’okulwira Datema. 10 Banacirhumira Yuda na bene wabo amaruba gali mandike ntyâla: Birya bihugo rhuyûbakanwa nabyo birhuzungulusire mpu birhumalire. 11 Bakola badwire bacirheganya mpu bayîshe bagorhe eyira nyumpa rhucifulisiremwo, na Timoteyo ye murhambo w’engabo yabo. 12 Oyîshe duba mâshi yagirwa, orhukûle omu maboko gabo . bulya banji muli rhwe bamafa. 13 Ngasi bene wirhu bali omu cihugo Tobiya, bo shi banizirwe, abashombanyi birhu bagwasire bajà, abakazi bâbo, abana bâbo, ebirugu bahagula, bayîsire ahôla hofi ha bantu cihumbi. 14 Okubacidwirhe basoma agôla maruba ezindi ntumwa zahubuka e Galileya, n’emyambalo yabo misharhule erhi ogûla mwanzi gurhuma. 15 Abantu b’e Ptolemayisi, ab’e Tiri, Sidoni, n’ab’omu Galileya boshi, abôla bantu b’ihanga bashubûzinye mpu ba rhumaîre. 16 Yuda n’olubaga baja amu ndêko mpu bolole kurhi bankashubijira abâla bene wabo bali omu mbaka ntyôla, bakola barhezirwe n’abashombanyi. 17 Yuda anacibwira mwene wabo Simoni erhi: ocîshoge abantu bakanye okujilikûza bene wirhu bali e Galileya nani rhweshi na mwene wirhu Yonatani rhwaja a Galadi. 18 Omu Bayahudi asigamwo Yozefu mugala wa Zakariya na Azariyasi, murhambo w’olubaga, kuguma n’abandi bantu basigalaga mpu balange ecihugo. 19 Anacibaha er’irhegeka erhi: orhegeke olubaga, ci omanye wankaderha mpu watula entambala oku mashanja kuhika amango rhwayîsha. 20 Anaciha Simoni bantu bihumbi bisharhu, oku kuja e Galileya, na Yuda bantu bihumbi munani oku kuja e Galadi.

Abasirika barhumwa okujitula entambala e Galileya n’e Galadi

21 Simoni anacilikulira e Galileya, anacitulako galya mashanja entambala zirhali nyi, amashanja ganacihimwa, naye anacibaminika kuhika aku muhango gwa Ptalemayisi. 22 Omu mashanja mwafa hofi bantu bihumbi bisharhu, banabatungôla. 23 Anaciyanka balya Bayahudi, babaga omu Galileya, kuguma n’ababaga amu Arbata boshi na bakâbo, n’abana bâbo, na ngasi bindi banajira byoshi, anacibahêka omu Buyahudi n’obusîme bunene. 24 N’abo oku lwabo lunda Yuda na bene wabo Yanatani banaciyikirira e Yordani, banacijira nsiku isharhu erhi bagenda amw’irungu. 25 Banacishimânana n’Abanabatiya, banacibayankirira n’amurhûla banacibashambâlira ebyabire kuli bene wabo omu Galadi. 26 Banji muli bo bali bashwêkere aho Basara, n’aho Bosori, omu Alema n’omu Kasfoni, omu Makedi n’e Karanayimi, ebyôla bishagala byoshi biri bikomeze bwenêne, na bigali. 27 Mpu hacirigi n’abandi bali bashwêkere omu bindi bishagala bya Galadi. N’abashombanyi bâbo balalire okurhabâlira abwôla bashwesirwe irhondo sêzi, bashandaze ezôla nyumpa, banabamalîre oku lusiku luguma.

28 Caligumiza Yuda anacigolonjoka, anacirhôla enjira y’irungu ly’e Basora agwarha lulya lugo, anacinigûza ngasi hya bûko bwa mulume hyolwo lubaga lwayûbakaga ahôla, ahâha ebirugu byabo byoshi, n’olugo lwabo aludulika muliro. 29 Anacirhenga ahôla budufu, balala bagenda kuhika oku nyumpa y’akulwiramwo aha Datema. 30 Oku bwanaca ntyâla, banacilangira omwandu gw’abantu badwirhe amashoneza n’amashami mpu bashabe erya nyumpa nzibunzibu, banalwise abôla bagosirwe bo baligi Bayahudi. 31 Erhi balangira oku entambala yamazûka n’oku ecihogêro c’emishekera n’amazu g’abantu gashakanyize amalunga. 32 Yuda anacibwira abantu b’engabo yage erhi: mulwire bene winyu ene. 33 Abageza muli mihanda isharhu enyuma ly’abashombanyi, emishekcra yashekêreza, babanda orhuhababo rhw’okushenga. 34 Erhi engabo ya Timoteyo emanya oku ali Makabeyo oyôla wayîsha banacikûla omulindi, banacimuyâka, naye anacibacinagiza, kwacifa hofi bantu bihumbi munani muli olo lusiku lonene. 35 Kurhenga ahôla Yuda agaluka e Alema alwîsa olwo lugo aluhima analurhôla, ananigûza ngasi obûko bw’omulume onaba muli lwo. Agugumba ebyaho n’olugo aludulika muliro. 36 Akanya, kulî kulusha, arhôla Kasfoni, Makedi, Bosori n’ebindi bishagala by’e Galileya. 37 Byanaciba ntyôla, Timoteyo ashubishubûza eyindi ngabo, anacigendihanda aha ishiriza lya Rafoni, olundi lunda lw’omugezi. 38 Yuda arhuma abalanguza mpu bagendi lola eyôla ngabo kurhi; banaciyishimubwira mpu: amashanja goshi gurhuzungulusire, banabwizire engabo ya Timoteyo, bajira ntyôla n’engabo nyinji bwenêne barhenzize. 39 Abaharabu mpu barhabale, banakola bahanzire ishiriza ly’omugezi, bali hofi kukulwisa. 40 Timoteyo anabwira omurhambo w’engabo yage erhi: Nka Yuda n’emirhwe yage, bankanayikira olwîshi bakanaja eno baburhanzi, rhurhamurhangaga bulya rhumugwerhemwo obunguke. 41 Ci konene erhi ankayôboha okuyîkira, akatwa ecirâlo cage ebw’ishiriza ly’olwîshi, rhunayîkirire emunda ali, rhwanamuhima.

42 Yuda erhi ahika hofi n’olwîshi, ayîmanza abandisi b’olubaga oku biku nguzo, anacibabwira erhi: murhazigaga omuntu ciru n’omuguma atwa eburhambi, ci boshi banayîshe oku matabâro. 43 Anaciyikirira emunda omushombanyi ali, ayîkira olwîshi, ye murhangiriza n’engabo yage, anacimushimba. Balya bapagani boshi banacihimwa naye bajandika emiherho yabo bayîkirira omu lugo lw’abazimu bâbo e Karanayimi. 44 Abayahudi banarhôla lulya lugo, ba nayôca ecirhinyiro cabo; kuguma n’abaliyakiremwo boshi. Karanayimi ahena ngulwa ntyôla, na kurhenga ahôla ntaye wacidesire mpu akacalîka Yuda.

45 Okubundi Yuda anacishubûza Abayahudi boshi bali omu Galadi; kurhenga omurho bwenêne kuhika oku mushosi bwenêne, kuguma n’abakazi n’abana n’ebirugu byage byoshi, amaso gabo, manene bwenêne bagendekanwa e Buyahudi. 46 Banacihika aha Efroni, lugo lunenc lwakazagilanga enjira yali ezibuhizibwe kulusha, ebwa kuba barhankahashire okulugera, oli ebwa kulyo, oli ebwa kumosho, ci kone ntako bakajizire okurhali kulugeramwo. 47 Abantu bamuli balalira okulugeza, bacihamikira muli lwo, ciru n’enjira zoshi bazifuka n’amabuye. 48 Yuda anarhuma entumwa emwabo, n’ebinwa by’omurhûla, erhi: Leki nirhu rhugere omu lugo, rhuje e mwirhu, ntaye wamuhumako, rhwacigerera kwonene, banacilahira okubayigulira. 49 Okubundi Yuda anacirhuma irhegeko omu bigamba byoshi mpu: ngasi muguma agwarhe buzibu aha anali. 50 Eyôla ngabo y’abantu yanaciyanjikira, banacicîguga kuli lulya lugo, omulegerege goshi n’obudufu boshi, olwo lugo lwanarhogera omu maboko gabo. 51 Ngasi wa bûko mulume yeshi anacimugeza oku boji bw’engôrho, anacishabûla olugo loshi, anacigugumba ebyalimwo, agera mulilwo ayîsha ala mbagira omu mifu. 52 Erhi baba bamayîkira e Yordani, Abayahudi bahika omu kabanda kanene kali embere za Betisani. 53 Yuda anacicihangana okuja akuza kuza abàmarhama, n’okuja kwaha olubaga omurhima omu njira yoshi, kuhika omu cihugo c’ Abayahudi. 54 Anacisôka entondo ya Siyoni n’omwishingo, n’o busîme bunene, banarherekêra enterekêro z’embagwa bulya bamashubûka buzira kuheza ciru n’omuguma muli bo.

Yamuniya acihimula

55 Agôla mango Yuda boshi na Yonatani bali omu Galadi, naye mwene wabo Simoni erhi anali omu Galileya embere za Ptolemaniya. 56 Yozefu mwene Zakariya naye Azariyasi ye wali murhambo mukulu, banaciyumva ebyôla bijiro byabo by’oburhwali oku bajire balwa banahima. 57 Banacibwirana mpu: nirhu rhuheke izîno lirhu irenge; rhukanye rhugendilwisa amashanja gayubasire eburhambi. 58 Okubundi banacihâna irhegeko oku bantu b’engabo yabo, banacirhabalira Yamuniya. 59 Gorigiyasi anacirhenga omu lugo n’engabo yage, anaciyîsha emunda bali mpu balwe. 60 Yozefu na Azariyasi, bahimwa okurha nkaderhwa, banaciyîsha babaminisire kuhika oku lubibi lwa Yuda. Olwo lusiku hofi bantu bihumbi bibiri omu Bayahudi byanacifa, olubaga lwahimwa bwenêne. 61 Ebwa kuba barhayumvanya na Yuda na mwene wabo bamanya mpu bone banahasha okucijirira ebijiro byankabahêka irenge. 62 Ci kwonene barhali muli balya bahîrwe okulanga Israheli n’okuboko kwabo.

Okuj’irenge kwa Yuda omu cihugo c’e Idumiya n’ec’Abafilistini

63 Entwali Yuda na bene wabo, bakuzibwa bwenene omu Israheli n’omu mashanja goshi ngasi aha bamanyire izîno lyabo; ngasi aha izîno lyabo lyakaza giderhwa. 64 Bakaziyîsha babalunduminekwo mpu babakuze. 65 Okubundi Yuda ashubirhabâla boshi na bene wabo mpu bagendilwisa bene Ezau omu cihugo ciri eburhambi bwabo. Anacirhôla Hebroni n’ebishagala byage, anacihena ngula ebyôgo byabo bizibuzibu, anaciyôca engurhu zali omu ndalâla yage. 66 Anacirhabâlira omu cihugo c’Abafilistini, anaciyîkira Marisi. 67 Muli olwo lusiku badâhwa banji balonzagya okuyerekana oburhwali bwabo babafamwo, omu kucikweba omu ntambala nka mihurha. 68 Okubundi Yuda anacisôkera e Azoti, cihugo c’Abafilistini, ahenangula empêrero zabo, ayôca ensanamu z’a bazimu bâbo, n’erhi aba amahagula omu bishagala ashubira e Buyahudi.

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Αʹ 5

1 Καὶ ἐγένετο ὅτε ἤκουσαν τὰ ἔθνη κυκλόθεν ὅτι ᾠκοδομήθη τὸ θυσιαστήριον καὶ ἐνεκαινίσθη τὸ ἁγίασμα ὡς τὸ πρότερον, καὶ ὠργίσθησαν σφόδρα 2 καὶ ἐβουλεύσαντο τοῦ ἆραι τὸ γένος Ιακωβ τοὺς ὄντας ἐν μέσῳ αὐτῶν καὶ ἤρξαντο τοῦ θανατοῦν ἐν τῷ λαῷ καὶ ἐξαίρειν. 3 καὶ ἐπολέμει Ιουδας πρὸς τοὺς υἱοὺς Ησαυ ἐν τῇ Ιδουμαίᾳ, τὴν Ακραβαττήνην, ὅτι περιεκάθηντο τὸν Ισραηλ, καὶ ἐπάταξεν αὐτοὺς πληγὴν μεγάλην καὶ συνέστειλεν αὐτοὺς καὶ ἔλαβεν τὰ σκῦλα αὐτῶν. 4 καὶ ἐμνήσθη τῆς κακίας υἱῶν Βαιαν, οἳ ἦσαν τῷ λαῷ εἰς παγίδα καὶ σκάνδαλον ἐν τῷ ἐνεδρεύειν αὐτοὺς ἐν ταῖς ὁδοῖς· 5 καὶ συνεκλείσθησαν ὑπ᾽ αὐτοῦ εἰς τοὺς πύργους, καὶ παρενέβαλεν ἐπ᾽ αὐτοὺς καὶ ἀνεθεμάτισεν αὐτοὺς καὶ ἐνεπύρισε τοὺς πύργους αὐτῆς ἐν πυρὶ σὺν πᾶσιν τοῖς ἐνοῦσιν. 6 καὶ διεπέρασεν ἐπὶ τοὺς υἱοὺς Αμμων καὶ εὗρεν χεῖρα κραταιὰν καὶ λαὸν πολὺν καὶ Τιμόθεον ἡγούμενον αὐτῶν· 7 καὶ συνῆψεν πρὸς αὐτοὺς πολέμους πολλούς, καὶ συνετρίβησαν πρὸ προσώπου αὐτοῦ, καὶ ἐπάταξεν αὐτούς. 8 καὶ προκατελάβετο τὴν Ιαζηρ καὶ τὰς θυγατέρας αὐτῆς καὶ ἀνέστρεψεν εἰς τὴν Ιουδαίαν. 9 Καὶ ἐπισυνήχθησαν τὰ ἔθνη τὰ ἐν τῇ Γαλααδ ἐπὶ τὸν Ισραηλ τοὺς ὄντας ἐπὶ τοῖς ὁρίοις αὐτῶν τοῦ ἐξᾶραι αὐτούς, καὶ ἔφυγον εἰς Δαθεμα τὸ ὀχύρωμα 10 καὶ ἀπέστειλαν γράμματα πρὸς Ιουδαν καὶ τοὺς ἀδελφοὺς αὐτοῦ λέγοντες ᾿Επισυνηγμένα ἐστὶν ἐφ᾽ ἡμᾶς τὰ ἔθνη κύκλῳ ἡμῶν τοῦ ἐξᾶραι ἡμᾶς 11 καὶ ἑτοιμάζονται ἐλθεῖν καὶ προκαταλαβέσθαι τὸ ὀχύρωμα, εἰς ὃ κατεφύγομεν, καὶ Τιμόθεος ἡγεῖται τῆς δυνάμεως αὐτῶν· 12 νῦν οὖν ἐλθὼν ἐξελοῦ ἡμᾶς ἐκ χειρὸς αὐτῶν, ὅτι πέπτωκεν ἐξ ἡμῶν πλῆθος, 13 καὶ πάντες οἱ ἀδελφοὶ ἡμῶν οἱ ὄντες ἐν τοῖς Τουβίου τεθανάτωνται, καὶ ᾐχμαλωτίκασιν τὰς γυναῖκας αὐτῶν καὶ τὰ τέκνα καὶ τὴν ἀποσκευὴν καὶ ἀπώλεσαν ἐκεῖ ὡσεὶ μίαν χιλιαρχίαν ἀνδρῶν. 14 ἔτι αἱ ἐπιστολαὶ ἀνεγιγνώσκοντο, καὶ ἰδοὺ ἄγγελοι ἕτεροι παρεγένοντο ἐκ τῆς Γαλιλαίας διερρηχότες τὰ ἱμάτια ἀπαγγέλλοντες κατὰ τὰ ῥήματα ταῦτα 15 λέγοντες ἐπισυνῆχθαι ἐπ᾽ αὐτοὺς ἐκ Πτολεμαίδος καὶ Τύρου καὶ Σιδῶνος καὶ πᾶσαν Γαλιλαίαν ἀλλοφύλων τοῦ ἐξαναλῶσαι ἡμᾶς. 16 ὡς δὲ ἤκουσεν Ιουδας καὶ ὁ λαὸς τοὺς λόγους τούτους, ἐπισυνήχθη ἐκκλησία μεγάλη βουλεύσασθαι τί ποιήσωσιν τοῖς ἀδελφοῖς αὐτῶν τοῖς οὖσιν ἐν θλίψει καὶ πολεμουμένοις ὑπ᾽ αὐτῶν. 17 καὶ εἶπεν Ιουδας Σιμωνι τῷ ἀδελφῷ αὐτοῦ ᾿Επίλεξον σεαυτῷ ἄνδρας καὶ πορεύου καὶ ῥῦσαι τοὺς ἀδελφούς σου τοὺς ἐν τῇ Γαλιλαίᾳ, ἐγὼ δὲ καὶ Ιωναθαν ὁ ἀδελφός μου πορευσόμεθα εἰς τὴν Γαλααδῖτιν. 18 καὶ κατέλιπεν Ιωσηπον τὸν τοῦ Ζαχαριου καὶ Αζαριαν ἡγούμενον τοῦ λαοῦ μετὰ τῶν ἐπιλοίπων τῆς δυνάμεως ἐν τῇ Ιουδαίᾳ εἰς τήρησιν 19 καὶ ἐνετείλατο αὐτοῖς λέγων Πρόστητε τοῦ λαοῦ τούτου καὶ μὴ συνάψητε πόλεμον πρὸς τὰ ἔθνη ἕως τοῦ ἐπιστρέψαι ἡμᾶς. 20 καὶ ἐμερίσθησαν Σιμωνι ἄνδρες τρισχίλιοι τοῦ πορευθῆναι εἰς τὴν Γαλιλαίαν, Ιουδα δὲ ἄνδρες ὀκτακισχίλιοι εἰς τὴν Γαλααδῖτιν. 21 καὶ ἐπορεύθη Σιμων εἰς τὴν Γαλιλαίαν καὶ συνῆψεν πολέμους πολλοὺς πρὸς τὰ ἔθνη, καὶ συνετρίβη τὰ ἔθνη ἀπὸ προσώπου αὐτοῦ, 22 καὶ ἐδίωξεν αὐτοὺς ἕως τῆς πύλης Πτολεμαίδος. καὶ ἔπεσον ἐκ τῶν ἐθνῶν εἰς τρισχιλίους ἄνδρας, καὶ ἔλαβεν τὰ σκῦλα αὐτῶν. 23 καὶ παρέλαβεν τοὺς ἐκ τῆς Γαλιλαίας καὶ ἐν Αρβαττοις σὺν ταῖς γυναιξὶν καὶ τοῖς τέκνοις καὶ πάντα, ὅσα ἦν αὐτοῖς, καὶ ἤγαγεν εἰς τὴν Ιουδαίαν μετ᾽ εὐφροσύνης μεγάλης. 24 καὶ Ιουδας ὁ Μακκαβαῖος καὶ Ιωναθαν ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ διέβησαν τὸν Ιορδάνην καὶ ἐπορεύθησαν ὁδὸν τριῶν ἡμερῶν ἐν τῇ ἐρήμῳ. 25 καὶ συνήντησαν τοῖς Ναβαταίοις, καὶ ἀπήντησαν αὐτοῖς εἰρηνικῶς καὶ διηγήσαντο αὐτοῖς πάντα τὰ συμβάντα τοῖς ἀδελφοῖς αὐτῶν ἐν τῇ Γαλααδίτιδι 26 καὶ ὅτι πολλοὶ ἐξ αὐτῶν συνειλημμένοι εἰσὶν εἰς Βοσορρα καὶ Βοσορ ἐν Αλεμοις, Χασφω, Μακεδ καὶ Καρναιν, πᾶσαι αἱ πόλεις αὗται ὀχυραὶ καὶ μεγάλαι· 27 καὶ ἐν ταῖς λοιπαῖς πόλεσιν τῆς Γαλααδίτιδός εἰσιν συνειλημμένοι, εἰς αὔριον τάσσονται παρεμβαλεῖν ἐπὶ τὰ ὀχυρώματα καὶ καταλαβέσθαι καὶ ἐξᾶραι πάντας τούτους ἐν ἡμέρᾳ μιᾷ. 28 καὶ ἀπέστρεψεν Ιουδας καὶ ἡ παρεμβολὴ αὐτοῦ ὁδὸν εἰς τὴν ἔρημον Βοσορρα ἄφνω· καὶ κατελάβετο τὴν πόλιν καὶ ἀπέκτεινε πᾶν ἀρσενικὸν ἐν στόματι ῥομφαίας καὶ ἔλαβεν πάντα τὰ σκῦλα αὐτῶν καὶ ἐνέπρησεν αὐτὴν πυρί. 29 καὶ ἀπῆρεν ἐκεῖθεν νυκτός, καὶ ἐπορεύοντο ἕως ἐπὶ τὸ ὀχύρωμα· 30 καὶ ἐγένετο ἑωθινῇ ἦραν τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν καὶ ἰδοὺ λαὸς πολύς, οὗ οὐκ ἦν ἀριθμός, αἴροντες κλίμακας καὶ μηχανὰς καταλαβέσθαι τὸ ὀχύρωμα καὶ ἐπολέμουν αὐτούς. 31 καὶ εἶδεν Ιουδας ὅτι ἦρκται ὁ πόλεμος καὶ ἡ κραυγὴ τῆς πόλεως ἀνέβη ἕως οὐρανοῦ σάλπιγξιν καὶ κραυγῇ μεγάλῃ, 32 καὶ εἶπεν τοῖς ἀνδράσιν τῆς δυνάμεως Πολεμήσατε σήμερον ὑπὲρ τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν. 33 καὶ ἐξῆλθεν ἐν τρισὶν ἀρχαῖς ἐξόπισθεν αὐτῶν, καὶ ἐσάλπισαν ταῖς σάλπιγξιν καὶ ἐβόησαν ἐν προσευχῇ. 34 καὶ ἐπέγνω ἡ παρεμβολὴ Τιμοθέου ὅτι Μακκαβαῖός ἐστιν, καὶ ἔφυγον ἀπὸ προσώπου αὐτοῦ, καὶ ἐπάταξεν αὐτοὺς πληγὴν μεγάλην, καὶ ἔπεσον ἐξ αὐτῶν ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ εἰς ὀκτακισχιλίους ἄνδρας. 35 καὶ ἀπέκλινεν εἰς Αλεμα καὶ ἐπολέμησεν αὐτὴν καὶ κατελάβετο αὐτὴν καὶ ἀπέκτεινεν πᾶν ἀρσενικὸν αὐτῆς καὶ ἔλαβεν τὰ σκῦλα αὐτῆς καὶ ἐνέπρησεν αὐτὴν ἐν πυρί. 36 ἐκεῖθεν ἀπῆρεν καὶ προκατελάβετο τὴν Χασφω, Μακεδ καὶ Βοσορ καὶ τὰς λοιπὰς πόλεις τῆς Γαλααδίτιδος. 37 μετὰ δὲ τὰ ῥήματα ταῦτα συνήγαγεν Τιμόθεος παρεμβολὴν ἄλλην καὶ παρενέβαλεν κατὰ πρόσωπον Ραφων ἐκ πέραν τοῦ χειμάρρου. 38 καὶ ἀπέστειλεν Ιουδας κατασκοπεῦσαι τὴν παρεμβολήν, καὶ ἀπήγγειλαν αὐτῷ λέγοντες ᾿Επισυνηγμένα εἰσὶν πρὸς αὐτὸν πάντα τὰ ἔθνη τὰ κύκλῳ ἡμῶν, δύναμις πολλὴ σφόδρα· 39 καὶ ῎Αραβας μεμίσθωνται εἰς βοήθειαν αὐτοῖς καὶ παρεμβάλλουσιν πέραν τοῦ χειμάρρου ἕτοιμοι τοῦ ἐλθεῖν ἐπὶ σὲ εἰς πόλεμον. καὶ ἐπορεύθη Ιουδας εἰς συνάντησιν αὐτῶν. 40 καὶ εἶπεν Τιμόθεος τοῖς ἄρχουσιν τῆς δυνάμεως αὐτοῦ ἐν τῷ ἐγγίζειν Ιουδαν καὶ τὴν παρεμβολὴν αὐτοῦ ἐπὶ τὸν χειμάρρουν τοῦ ὕδατος ᾿Εὰν διαβῇ πρὸς ἡμᾶς πρότερος, οὐ δυνησόμεθα ὑποστῆναι αὐτόν, ὅτι δυνάμενος δυνήσεται πρὸς ἡμᾶς· 41 ἐὰν δὲ δειλανθῇ καὶ παρεμβάλῃ πέραν τοῦ ποταμοῦ, διαπεράσομεν πρὸς αὐτὸν καὶ δυνησόμεθα πρὸς αὐτόν. 42 ὡς δὲ ἤγγισεν Ιουδας ἐπὶ τὸν χειμάρρουν τοῦ ὕδατος, ἔστησεν τοὺς γραμματεῖς τοῦ λαοῦ ἐπὶ τοῦ χειμάρρου καὶ ἐνετείλατο αὐτοῖς λέγων Μὴ ἀφῆτε πάντα ἄνθρωπον παρεμβαλεῖν, ἀλλὰ ἐρχέσθωσαν πάντες εἰς τὸν πόλεμον. 43 καὶ διεπέρασεν ἐπ᾽ αὐτοὺς πρότερος καὶ πᾶς ὁ λαὸς ὄπισθεν αὐτοῦ, καὶ συνετρίβησαν πρὸ προσώπου αὐτῶν πάντα τὰ ἔθνη καὶ ἔρριψαν τὰ ὅπλα αὐτῶν καὶ ἔφυγον εἰς τὸ τέμενος Καρναιν. 44 καὶ προκατελάβοντο τὴν πόλιν καὶ τὸ τέμενος ἐνεπύρισαν ἐν πυρὶ σὺν πᾶσιν τοῖς ἐν αὐτῷ· καὶ ἐτροπώθη Καρναιν, καὶ οὐκ ἠδύναντο ἔτι ὑποστῆναι κατὰ πρόσωπον Ιουδου. 45 καὶ συνήγαγεν Ιουδας πάντα Ισραηλ τοὺς ἐν τῇ Γαλααδίτιδι ἀπὸ μικροῦ ἕως μεγάλου καὶ τὰς γυναῖκας αὐτῶν καὶ τὰ τέκνα αὐτῶν καὶ τὴν ἀποσκευήν, παρεμβολὴν μεγάλην σφόδρα, ἐλθεῖν εἰς γῆν Ιουδα. 46 καὶ ἦλθον ἕως Εφρων, καὶ αὕτη πόλις μεγάλη ἐπὶ τῆς ὁδοῦ ὀχυρὰ σφόδρα, οὐκ ἦν ἐκκλῖναι ἀπ᾽ αὐτῆς δεξιὰν ἢ ἀριστεράν, ἀλλ᾽ ἢ διὰ μέσου αὐτῆς πορεύεσθαι· 47 καὶ ἀπέκλεισαν αὐτοὺς οἱ ἐκ τῆς πόλεως καὶ ἐνέφραξαν τὰς πύλας λίθοις. 48 καὶ ἀπέστειλεν πρὸς αὐτοὺς Ιουδας λόγοις εἰρηνικοῖς λέγων Διελευσόμεθα διὰ τῆς γῆς σου τοῦ ἀπελθεῖν εἰς τὴν γῆν ἡμῶν, καὶ οὐδεὶς κακοποιήσει ὑμᾶς, πλὴν τοῖς ποσὶν παρελευσόμεθα. καὶ οὐκ ἠβούλοντο ἀνοῖξαι αὐτῷ. 49 καὶ ἐπέταξεν Ιουδας κηρύξαι ἐν τῇ παρεμβολῇ τοῦ παρεμβαλεῖν ἕκαστον ἐν ᾧ ἐστιν τόπῳ· 50 καὶ παρενέβαλον οἱ ἄνδρες τῆς δυνάμεως, καὶ ἐπολέμησεν τὴν πόλιν ὅλην τὴν ἡμέραν ἐκείνην καὶ ὅλην τὴν νύκτα, καὶ παρεδόθη ἡ πόλις ἐν χειρὶ αὐτοῦ. 51 καὶ ἀπώλεσεν πᾶν ἀρσενικὸν ἐν στόματι ῥομφαίας καὶ ἐξερρίζωσεν αὐτὴν καὶ ἔλαβεν τὰ σκῦλα αὐτῆς καὶ διῆλθεν διὰ τῆς πόλεως ἐπάνω τῶν ἀπεκταμμένων. 52 καὶ διέβησαν τὸν Ιορδάνην εἰς τὸ πεδίον τὸ μέγα κατὰ πρόσωπον Βαιθσαν. 53 καὶ ἦν Ιουδας ἐπισυνάγων τοὺς ἐσχατίζοντας καὶ παρακαλῶν τὸν λαὸν κατὰ πᾶσαν τὴν ὁδόν, ἕως ἦλθεν εἰς γῆν Ιουδα. 54 καὶ ἀνέβησαν εἰς ὄρος Σιων ἐν εὐφροσύνῃ καὶ χαρᾷ καὶ προσήγαγον ὁλοκαυτώματα, ὅτι οὐκ ἔπεσεν ἐξ αὐτῶν οὐθεὶς ἕως τοῦ ἐπιστρέψαι ἐν εἰρήνῃ. 55 Καὶ ἐν ταῖς ἡμέραις, ἐν αἷς ἦν Ιουδας καὶ Ιωναθαν ἐν γῇ Γαλααδ καὶ Σιμων ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ ἐν τῇ Γαλιλαίᾳ κατὰ πρόσωπον Πτολεμαίδος, 56 ἤκουσεν Ιωσηφ ὁ τοῦ Ζαχαριου καὶ Αζαριας ἄρχοντες τῆς δυνάμεως τῶν ἀνδραγαθιῶν καὶ τοῦ πολέμου, οἷα ἐποίησαν, 57 καὶ εἶπον Ποιήσωμεν καὶ αὐτοὶ ἑαυτοῖς ὄνομα καὶ πορευθῶμεν πολεμῆσαι πρὸς τὰ ἔθνη τὰ κύκλῳ ἡμῶν. 58 καὶ παρήγγειλεν τοῖς ἀπὸ τῆς δυνάμεως τῆς μετ᾽ αὐτῶν, καὶ ἐπορεύθησαν ἐπὶ Ιάμνειαν. 59 καὶ ἐξῆλθεν Γοργίας ἐκ τῆς πόλεως καὶ οἱ ἄνδρες αὐτοῦ εἰς συνάντησιν αὐτοῖς εἰς πόλεμον. 60 καὶ ἐτροπώθη Ιωσηπος καὶ Αζαριας, καὶ ἐδιώχθησαν ἕως τῶν ὁρίων τῆς Ιουδαίας, καὶ ἔπεσον ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ ἐκ τοῦ λαοῦ Ισραηλ εἰς δισχιλίους ἄνδρας. 61 καὶ ἐγενήθη τροπὴ μεγάλη ἐν τῷ λαῷ, ὅτι οὐκ ἤκουσαν Ιουδου καὶ τῶν ἀδελφῶν αὐτοῦ οἰόμενοι ἀνδραγαθῆσαι· 62 αὐτοὶ δὲ οὐκ ἦσαν ἐκ τοῦ σπέρματος τῶν ἀνδρῶν ἐκείνων, οἷς ἐδόθη σωτηρία Ισραηλ διὰ χειρὸς αὐτῶν. 63 Καὶ ὁ ἀνὴρ Ιουδας καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ ἐδοξάσθησαν σφόδρα ἔναντι παντὸς Ισραηλ καὶ τῶν ἐθνῶν πάντων, οὗ ἠκούετο τὸ ὄνομα αὐτῶν· 64 καὶ ἐπισυνήγοντο πρὸς αὐτοὺς εὐφημοῦντες. 65 καὶ ἐξῆλθεν Ιουδας καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ καὶ ἐπολέμουν τοὺς υἱοὺς Ησαυ ἐν τῇ γῇ τῇ πρὸς νότον καὶ ἐπάταξεν τὴν Χεβρων καὶ τὰς θυγατέρας αὐτῆς καὶ καθεῖλεν τὰ ὀχυρώματα αὐτῆς καὶ τοὺς πύργους αὐτῆς ἐνεπύρισεν κυκλόθεν. 66 καὶ ἀπῆρεν τοῦ πορευθῆναι εἰς γῆν ἀλλοφύλων καὶ διεπορεύετο τὴν Μαρισαν. 67 ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ ἔπεσον ἱερεῖς ἐν πολέμῳ βουλόμενοι ἀνδραγαθῆσαι ἐν τῷ αὐτοὺς ἐξελθεῖν εἰς πόλεμον ἀβουλεύτως. 68 καὶ ἐξέκλινεν Ιουδας εἰς ῎Αζωτον γῆν ἀλλοφύλων καὶ καθεῖλεν τοὺς βωμοὺς αὐτῶν καὶ τὰ γλυπτὰ τῶν θεῶν αὐτῶν κατέκαυσεν πυρὶ καὶ ἐσκύλευσεν τὰ σκῦλα τῶν πόλεων καὶ ἐπέστρεψεν εἰς γῆν Ιουδα.

6

Okufa kwa Antiyokusi Epifani

1 Mwagôla mango erhi mwami Antiyokusi Epifani aja ageragera omu mi­ rhundu y’ecihugo cage c’enyanya. Erhi ayumva oku hali omu Persi omu Elimaisi olugo luyunjwire masholo n’enfaranga, 2 n’oku aka-Nyamuzinda kayo kali kagale kalimwo mishangi minji ya masholo empenzi n’emirasano, Mwami Aleksandro mugala wa Filipo ye wazisigagamwo, oyo ali mwami w’e Macedoniya ye wali murhanzi w’okuyîma omu Bugereki. 3 Anacijayo alonza okurhôla ecihugo n’okucihagula ci arhahashaga bulya abantu b’ecôla cihugo bamamanya omuhigo gwage embere. 4 Boshi hanaciyimuka bakola bamulwisa, anaciyâka, agenda n’omutula munene ashubira e Babiloni. 5 Okuhandi hanaciyisha kabala mwanzi walimubwira oku engabo yajaga e Buyahudi nayo yahimirwe. 6 Oku burhanzi Lisiyasi anacikanya n’engabo nyinji ajilwisa Bene I sraheli ci asezibwa okubayâka, n’oku abâla Bayahudi bayushwire emisi yabo n’emirasano n’abasirika n’obugale barhenzagya oku ngabo bahimaga. 7 Oku bahenyangwire bulya buhanya mwami yene ali amahira oku luhêrero aha Yeruzalemu, oku bazungulusize oluhêro n’ecôgo cinene nk’oku byanali embere kuguma na Betisuri ecishagala cage c’emisi. 8 Erhi ayumva ntyôla mwami ageramwo omusisi, yeshi ajuguma; acikweba aha ncingo alwâla erhi mungo gurhuma, bulya okumuyîshire arhaliko ali acifinjire. 9 Atulama ahôla nsiku zirhali nyi akaziyôrha akûma n’omungo, alonzifa. 10 Okubundi anacihamagala abira bage boshi anacibabwira erhi: Iro lyantenzire oku masu, n’oburhe bwakumbize omurhima. 11 Namacidôsa ngahi nahikira omu kulumwa n’omu nyenga nyinganaci y’amalumwa nkola ndimwo! Nie nali muntu mwinja, muntu muzigirwa erhi kurhegeka kwani kurhuma! 12 Ci bunôla namakengera amaligo goshi najirire Yeruzalemu; nahagwire ebirugu byoshi by’amasholo n’eby’amarhale byanabagamwo, nanacirhuma engabo nti bagendimalira abantu b’omu Buyahudi boshi buzira cirhumire. 13 Nyemire oku ecôla co cirhumire agâla mabi goshi ganyîshira, lolaga oku niono namafiraga n’omungo muli cino cihugo c’ihanga. Okuyima kwa Antiyokusi wa karhanu

14 Oku handi anacihamagala Filipo muguma w’omu bira bage; amuyîmika omu bwami bwage boshi. 15 Anacihuma ishungwe lyage, olugondo !wage, n’akanzo kage anacimubwira mpu alerage omugala Antiyokusi amurheganye okuyîshiba mwami. 16 Mwami Antiyokusi anacifira ahôla muli ogwôla mwaka gwa igana na makumi ani na mwenda. 17 Erhi Lisiyasi ayumva oku anafire ayîmika ahali hage omugala Antiyokusi oyu akazagilîsa kurhenga eburho bwage anacimuyîrika elya Epatori.

Yuda Makabeyo arhêra Yeruzalemu

18 Abakazagilanga ecirhinyiro ngasi mango erhi badwirhe balola bene I sraheli oku masu baba nk’abahamikirwe ahôla hatagatifu, banakazagilonza ngasi mango okumujira kubi ntyôla bwali nka burhabale oku bapagani. 19 Yuda ahiga okubamalira anacishubûza olubaga mpu lubagorhe. 20 Bone banaci shubûzanya, banacibagorha omu mwaka gwa igana na makumi arhanu banacibazungulusa ebyuma bidarhi n’amasini g’okubanda emyampi. 21 Ci ko nene baguma muli balya bali bagosirwe bafuma okwôla kugorhwa na baguma omu ngasi banali ndyâlya omu Bene Israheli balungana nabo, 22 bakanya bajilonza mwami banajimubwira mpu: «Mangaci warhuha obushinganyanya ocihôle bene wirhu? 23 Rhwono rhwali babidu omu kukolera sho wawe, omu kujira ngasi byoshi anarhurhegesire. 24 Okwôla kwo kurhumire abana b’olubaga lwirhu bakola barhugosire, bakola bashornbanyi birhu; boshi ngasi aba banashimanyire ba muli rhwe boshi bakanigwa, banarhunyaga ebintu birhu. 25 Mpu arhali rhwene bajirire ntyôla ci na omu bihugo rhuyûbakinwe. 26 Lola oku bahanzire ene eburhambi bw’ecihando c’abasirika b’e Yeruzalemu mpu bacinyage, banakomezize ecirhinyiro na Betisuri. 27 Akaba orhabahanzizi duba bayushula orhakanacibahasha.

Entambala y’e Beti-Zakariya

28 Mwami erhi ayumva kulya yeshi ayâka n’oburhe; ahamagala abira bage, abarhambo n’abasirika bage na ngasi abanarhegeka, abagenda n’enfarasi. 29 Kuguma hanaciyisha abandi basirika b’abalimya b’omu gandi mami n’abandi omu bihugo biri omu nyanja. 30 Omurhwe gwage gwali gwa basirika bihumbi igana bagenda n’amagulu na bihumbi makumi abiri bya bene enfarasi. Njavu makumi asharhu n’ibiri zayigirizibwe okulwa. 31 Banaciyîsha omu Idumeya ba twa ecirâlo embere za Betisuri balwa kasanzi karhali kanyi babayubikirakwo amasini, ci aBayahudi baciha enjira bagadulika muliro balwa n’oburhwali.

32 Okuhandi Yuda anacileka ecirhinyiro, ajihanda aha Beti-Zakariya ajitwa olugerêro embere z’ecihando ca mwami. 33 Mwami anacizûka mucêracêra anacihira engabo yage omu njira y’okuja e Beti-Zakariya, emirhwe yanacikereka ekola yatula entambala emishekera yanacibûhwa. 34 Banaciyanka enjavu, baziha enshongole y’emizabibu n’ey’engaka mpu bazikalihye omu kulwa. 35 Ba nacigaba zirya njavu oku ngasi bigamba, na ngasi njavu yalusibwa na bantu cihumbi bayambarhire ebihugurhizi by’ebyuma na ensirha z’ecirhale oku irhwe n’abandi bantu magana arhanu g’abagenda oku nfarasi nabo bayija eburhambi. 36 Abala bazinda bohe embere za byoshi balibagwasirwe okuja olunda eyôla njavu yakanaja. Aha yajaga nabo banahaje, barhayirhengaga aha burhambi ciru n’erigurna. 37 Oku ngasi njavu kwanacigwikwa ornunara gw’emirhi eyo minara yerigi mpenzi yage na ngasi nguma yakajako balume basharhu ntwali z’okulwa amatumu kuhirako n’omungere wayo. 38 Bahira na balya balwi b’enfarasi omu ngasi kahembe k’engabo mpu lyo bajugumya omushombanyi banacikirize ngasi cikembe.

39 Erhi izûba libasha kuli zirya mpenzi zabo z’amasholo n’ez’emiringa nazo zarhondêra okulangashana zamoleka nka bimole bya muliro. 40 Cihimbi ciguma c’erya ngabo ya mwami cagera enyanya oku ntondo na ecindi omu kabanda, banayisha bayegera kanyamulongo banacikirizibwe bwinja. 41 Boshi bajuguma n’olubi lw’eyôla ngabo yoshi olubi lw’emidindiri yabo n’okushakanya kwa emirasano yabo. Bulya eyo ngabo yali nyinji na nzibu bwenêne. 42 Yuda naye anaciyîsha akomekire n’engabo yage ekola eri tula entambala, bantu magana gali ndarhu bafa omu ngabo ya mwami. 43 Eleyazari n’elishembano lyage Ahurani, anacilangira njavu nguma muli zirya erhi ebwisirwe na empenzi z’obwami yo yanali ndiri omu zindi zoshi. Omu kucikebwa mpu nkaba kuliyo mwami ali, 44 anacihala amagala mpu acungule olubaga lwage n’izîno lyage lij’irenge ensiku zoshi. 45 Anacicihunika n’oburhwali emunda eri ayîsha arhulunganya omu cikembe ayîsha ekulyo n’ekumosho n’embere zage n’abashombanyi banakazimuha orwegu olunda n’olundi. 46 Anacibundabundira idako ly’erya njavu anayitumirhiramwo, wanjavu acilunda oku idaho ahongokera kuli ye na Eleyazari anacifira ahôla. 47 Abayahudi erhi bâbona obuzibu bw’ezo ngabo za mwami n’obukali bwa ngasi murhwe babaha orwegu.

Epatori anacirhôla Beti-Suri na Yeruzalemn agorhwa

48 Lyo babahikakwo, erya ngabo ya mwami yasôkera e Yeruzalemu, mwami anacigwika ecihando cage eburhambi bwa Yuda n’ebwa ntondo ya Siyoni. 49 Ayumvanya n’abayûbakaga e Beti-Suri nabôla banacirhenga omu lugo bulya murhaciri biryo byankabarhabire okulanga olwo lugo ebwa kuba gali mango ga mwaka gwa sabato oku cihugo coshi. 50 Mwami anacirhôla Beti-Suri anacihira mwo abaganda b’okulanga olwo lugo. 51 Anacitwa ecihando cage embere y’aka-Nyamuzinda anabera halya nsiku nyinji anacihiraho ngasi bintu bya kulwa bidarhi, eby’amasini g’okulwa, agandi g’okubanda empiru n’ebisonga n’amabuye. 52 Abaligosirwe nabo bayimanza agabo masini mpu balwisemwo abashombanyi bâbo; balwa nsiku nyinji. 53 Ci konene omu mbîko murhali biryo, bulya gwali mwaka gwa kali nda n’abayîshaga bayâka barhenga e Buyahudi bali erhi bamazire olwîko. 54 Ahantu hatagatifu hali hacisigire Bayahudi basungunu bonene bulya ishali lyali linji; abandi bashandabana ow’emwage ow’e­ mwage.

Mwami ayumvikana n’ABayahudi

55 Ci konene Filipo olya mwami Antiyokusi ali amayîmika mpu ayishiba mulezi w’omugala Antiyokusi anamujire mwami, 56 ali amashubûka kurhenga e Persi na e Mediya kuguma na gulya murhwe gwanali boshi na mwami anakazagilonza mpu yene arhegeke ebintu by’omu bwami. 57 Lisiyasi erhi ayu mva ntyôla acirheganya dubaduba mpu aciyegûle; anacibwira mwami, oku abarhambo b’engabo n’oku engabo zone erhi: Rhwono rhuli rhwalibukira hanôla ngasi lusiku, rhurhanacigwerhi biryo binganaci na ahantu rhukubisire hali hakomeze bwenêne, kandi rhucigwasirwe okulanga ebintu by’omu bwami. 58 Oku rhwajiraga buno rhubarhege amaboko rhuyumvanye nabo haguma n’i shanja lyabo lyoshi. 59 Rhubayemêrerage bashimbe amarhegeko gabo nk’oku banayôrhaga embere, bulya agôla marhegeko rhwakulaga go garhumire baba burhe banakola ebi byoshi. 60 Eryo ihano lyasîmisa mwami n’abarhambo bage, anacirhuma entumwa emunda bali mpu bayumvanye nabo bayemêra. 61 Mwami n’abarhambo banaciyemêreza oku cihango; okwo kwarhuma abali bafulisirwe barhenga halya bali bacifulisire. 62 Ci erhi mwami aba amaja oku Siyoni na erhi eyusibona kurhi ekomezibwe avuna eciragane cage arhegeka mpu bahongole ecôgo c’eburhambi. 63 Oku handi anacirikûla duba duba ashubira e Antiyokiya ajibugana Filipo yekola warhambula olugo; amulwisa anacirhôla n’emisi lulya lugo.

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Αʹ 6

1 Καὶ ὁ βασιλεὺς ᾿Αντίοχος διεπορεύετο τὰς ἐπάνω χώρας καὶ ἤκουσεν ὅτι ἐστὶν ᾿Ελυμαῒς ἐν τῇ Περσίδι πόλις ἔνδοξος πλούτῳ, ἀργυρίῳ καὶ χρυσίῳ· 2 καὶ τὸ ἱερὸν τὸ ἐν αὐτῇ πλούσιον σφόδρα, καὶ ἐκεῖ καλύμματα χρυσᾶ καὶ θώρακες καὶ ὅπλα, ἃ κατέλιπεν ἐκεῖ ᾿Αλέξανδρος ὁ τοῦ Φιλίππου ὁ βασιλεὺς ὁ Μακεδών, ὃς ἐβασίλευσεν πρῶτος ἐν τοῖς ῞Ελλησι. 3 καὶ ἦλθεν καὶ ἐζήτει καταλαβέσθαι τὴν πόλιν καὶ προνομεῦσαι αὐτήν, καὶ οὐκ ἠδυνάσθη, ὅτι ἐγνώσθη ὁ λόγος τοῖς ἐκ τῆς πόλεως, 4 καὶ ἀντέστησαν αὐτῷ εἰς πόλεμον, καὶ ἔφυγεν καὶ ἀπῆρεν ἐκεῖθεν μετὰ λύπης μεγάλης ἀποστρέψαι εἰς Βαβυλῶνα. 5 καὶ ἦλθέν τις ἀπαγγέλλων αὐτῷ εἰς τὴν Περσίδα ὅτι τετρόπωνται αἱ παρεμβολαὶ αἱ πορευθεῖσαι εἰς γῆν Ιουδα, 6 καὶ ἐπορεύθη Λυσίας δυνάμει ἰσχυρᾷ ἐν πρώτοις καὶ ἐνετράπη ἀπὸ προσώπου αὐτῶν, καὶ ἐπίσχυσαν ὅπλοις καὶ δυνάμει καὶ σκύλοις πολλοῖς, οἷς ἔλαβον ἀπὸ τῶν παρεμβολῶν, ὧν ἐξέκοψαν, 7 καὶ καθεῖλον τὸ βδέλυγμα, ὃ ᾠκοδόμησεν ἐπὶ τὸ θυσιαστήριον τὸ ἐν Ιερουσαλημ, καὶ τὸ ἁγίασμα καθὼς τὸ πρότερον ἐκύκλωσαν τείχεσιν ὑψηλοῖς καὶ τὴν Βαιθσουραν πόλιν αὐτοῦ. 8 καὶ ἐγένετο ὡς ἤκουσεν ὁ βασιλεὺς τοὺς λόγους τούτους, ἐθαμβήθη καὶ ἐσαλεύθη σφόδρα καὶ ἔπεσεν ἐπὶ τὴν κοίτην καὶ ἐνέπεσεν εἰς ἀρρωστίαν ἀπὸ τῆς λύπης, ὅτι οὐκ ἐγένετο αὐτῷ καθὼς ἐνεθυμεῖτο. 9 καὶ ἦν ἐκεῖ ἡμέρας πλείους, ὅτι ἀνεκαινίσθη ἐπ᾽ αὐτὸν λύπη μεγάλη, καὶ ἐλογίσατο ὅτι ἀποθνῄσκει. 10 καὶ ἐκάλεσεν πάντας τοὺς φίλους αὐτοῦ καὶ εἶπεν πρὸς αὐτούς ᾿Αφίσταται ὁ ὕπνος ἀπὸ τῶν ὀφθαλμῶν μου, καὶ συμπέπτωκα τῇ καρδίᾳ ἀπὸ τῆς μερίμνης, 11 καὶ εἶπα τῇ καρδίᾳ ῞Εως τίνος θλίψεως ἦλθα καὶ κλύδωνος μεγάλου, ἐν ᾧ νῦν εἰμι; ὅτι χρηστὸς καὶ ἀγαπώμενος ἤμην ἐν τῇ ἐξουσίᾳ μου. 12 νῦν δὲ μιμνῄσκομαι τῶν κακῶν, ὧν ἐποίησα ἐν Ιερουσαλημ καὶ ἔλαβον πάντα τὰ σκεύη τὰ ἀργυρᾶ καὶ τὰ χρυσᾶ τὰ ἐν αὐτῇ καὶ ἐξαπέστειλα ἐξᾶραι τοὺς κατοικοῦντας Ιουδα διὰ κενῆς. 13 ἔγνων ὅτι χάριν τούτων εὗρέν με τὰ κακὰ ταῦτα· καὶ ἰδοὺ ἀπόλλυμαι λύπῃ μεγάλῃ ἐν γῇ ἀλλοτρίᾳ. 14 καὶ ἐκάλεσεν Φίλιππον ἕνα τῶν φίλων αὐτοῦ καὶ κατέστησεν αὐτὸν ἐπὶ πάσης τῆς βασιλείας αὐτοῦ· 15 καὶ ἔδωκεν αὐτῷ τὸ διάδημα καὶ τὴν στολὴν αὐτοῦ καὶ τὸν δακτύλιον τοῦ ἀγαγεῖν ᾿Αντίοχον τὸν υἱὸν αὐτοῦ καὶ ἐκθρέψαι αὐτὸν τοῦ βασιλεύειν. 16 καὶ ἀπέθανεν ἐκεῖ ᾿Αντίοχος ὁ βασιλεὺς ἔτους ἐνάτου καὶ τεσσαρακοστοῦ καὶ ἑκατοστοῦ. 17 καὶ ἐπέγνω Λυσίας ὅτι τέθνηκεν ὁ βασιλεύς, καὶ κατέστησεν βασιλεύειν ᾿Αντίοχον τὸν υἱὸν αὐτοῦ, ὃν ἐξέθρεψεν νεώτερον, καὶ ἐκάλεσεν τὸ ὄνομα αὐτοῦ Εὐπάτωρ. 18 Καὶ οἱ ἐκ τῆς ἄκρας ἦσαν συγκλείοντες τὸν Ισραηλ κύκλῳ τῶν ἁγίων καὶ ζητοῦντες κακὰ δι᾽ ὅλου καὶ στήριγμα τοῖς ἔθνεσιν. 19 καὶ ἐλογίσατο Ιουδας ἐξᾶραι αὐτοὺς καὶ ἐξεκκλησίασε πάντα τὸν λαὸν τοῦ περικαθίσαι ἐπ᾽ αὐτούς· 20 καὶ συνήχθησαν ἅμα καὶ περιεκάθισαν ἐπ᾽ αὐτὴν ἔτους πεντηκοστοῦ καὶ ἑκατοστοῦ, καὶ ἐποίησεν βελοστάσεις καὶ μηχανάς. 21 καὶ ἐξῆλθον ἐξ αὐτῶν ἐκ τοῦ συγκλεισμοῦ, καὶ ἐκολλήθησαν αὐτοῖς τινες τῶν ἀσεβῶν ἐξ Ισραηλ, 22 καὶ ἐπορεύθησαν πρὸς τὸν βασιλέα καὶ εἶπον ῞Εως πότε οὐ ποιήσῃ κρίσιν καὶ ἐκδικήσεις τοὺς ἀδελφοὺς ἡμῶν; 23 ἡμεῖς εὐδοκοῦμεν δουλεύειν τῷ πατρί σου καὶ πορεύεσθαι τοῖς ὑπ᾽ αὐτοῦ λεγομένοις καὶ κατακολουθεῖν τοῖς προστάγμασιν αὐτοῦ. 24 καὶ περιεκάθηντο ἐπ᾽ αὐτὴν οἱ υἱοὶ τοῦ λαοῦ ἡμῶν χάριν τούτου καὶ ἠλλοτριοῦντο ἀφ᾽ ἡμῶν· πλὴν ὅσοι εὑρίσκοντο ἐξ ἡμῶν, ἐθανατοῦντο, καὶ αἱ κληρονομίαι ἡμῶν διηρπάζοντο. 25 καὶ οὐκ ἐφ᾽ ἡμᾶς μόνον ἐξέτειναν χεῖρα, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ πάντα τὰ ὅρια αὐτῶν· 26 καὶ ἰδοὺ παρεμβεβλήκασι σήμερον ἐπὶ τὴν ἄκραν ἐν Ιερουσαλημ τοῦ καταλαβέσθαι αὐτήν· καὶ τὸ ἁγίασμα καὶ τὴν Βαιθσουραν ὠχύρωσαν· 27 καὶ ἐὰν μὴ προκαταλάβῃ αὐτοὺς διὰ τάχους, μείζονα τούτων ποιήσουσιν, καὶ οὐ δυνήσῃ τοῦ κατασχεῖν αὐτῶν. 28 Καὶ ὠργίσθη ὁ βασιλεύς, ὅτε ἤκουσεν, καὶ συνήγαγεν πάντας τοὺς φίλους αὐτοῦ ἄρχοντας δυνάμεως αὐτοῦ καὶ τοὺς ἐπὶ τῶν ἡνιῶν· 29 καὶ ἀπὸ βασιλειῶν ἑτέρων καὶ ἀπὸ νήσων θαλασσῶν ἦλθον πρὸς αὐτὸν δυνάμεις μισθωταί· 30 καὶ ἦν ὁ ἀριθμὸς τῶν δυνάμεων αὐτοῦ ἑκατὸν χιλιάδες πεζῶν καὶ εἴκοσι χιλιάδες ἱππέων καὶ ἐλέφαντες δύο καὶ τριάκοντα εἰδότες πόλεμον. 31 καὶ ἦλθον διὰ τῆς Ιδουμαίας καὶ παρενέβαλον ἐπὶ Βαιθσουραν καὶ ἐπολέμησαν ἡμέρας πολλὰς καὶ ἐποίησαν μηχανάς· καὶ ἐξῆλθον καὶ ἐνεπύρισαν αὐτὰς πυρὶ καὶ ἐπολέμησαν ἀνδρωδῶς. 32 καὶ ἀπῆρεν Ιουδας ἀπὸ τῆς ἄκρας καὶ παρενέβαλεν εἰς Βαιθζαχαρια ἀπέναντι τῆς παρεμβολῆς τοῦ βασιλέως. 33 καὶ ὤρθρισεν ὁ βασιλεὺς τὸ πρωὶ καὶ ἀπῆρεν τὴν παρεμβολὴν ἐν ὁρμήματι αὐτῆς κατὰ τὴν ὁδὸν Βαιθζαχαρια, καὶ διεσκευάσθησαν αἱ δυνάμεις εἰς τὸν πόλεμον καὶ ἐσάλπισαν ταῖς σάλπιγξιν. 34 καὶ τοῖς ἐλέφασιν ἔδειξαν αἷμα σταφυλῆς καὶ μόρων τοῦ παραστῆσαι αὐτοὺς εἰς τὸν πόλεμον. 35 καὶ διεῖλον τὰ θηρία εἰς τὰς φάλαγγας καὶ παρέστησαν ἑκάστῳ ἐλέφαντι χιλίους ἄνδρας τεθωρακισμένους ἐν ἁλυσιδωτοῖς, καὶ περικεφαλαῖαι χαλκαῖ ἐπὶ τῶν κεφαλῶν αὐτῶν, καὶ πεντακοσία ἵππος διατεταγμένη ἑκάστῳ θηρίῳ ἐκλελεγμένη· 36 οὗτοι πρὸ καιροῦ οὗ ἂν ᾖ τὸ θηρίον ἦσαν καὶ οὗ ἐὰν ἐπορεύετο ἐπορεύοντο ἅμα, οὐκ ἀφίσταντο ἀπ᾽ αὐτοῦ. 37 καὶ πύργοι ξύλινοι ἐπ᾽ αὐτοὺς ὀχυροὶ σκεπαζόμενοι ἐφ᾽ ἑκάστου θηρίου ἐζωσμένοι ἐπ᾽ αὐτοῦ μηχαναῖς, καὶ ἐφ᾽ ἑκάστου ἄνδρες δυνάμεως τέσσαρες οἱ πολεμοῦντες ἐπ᾽ αὐτοῖς καὶ ὁ ᾿Ινδὸς αὐτοῦ. 38 καὶ τὴν ἐπίλοιπον ἵππον ἔνθεν καὶ ἔνθεν ἔστησεν ἐπὶ τὰ δύο μέρη τῆς παρεμβολῆς, κατασείοντες καὶ καταφρασσόμενοι ἐν ταῖς φάλαγξιν. 39 ὡς δὲ ἔστιλβεν ὁ ἥλιος ἐπὶ τὰς χρυσᾶς καὶ χαλκᾶς ἀσπίδας, ἔστιλβεν τὰ ὄρη ἀπ᾽ αὐτῶν καὶ κατηύγαζεν ὡς λαμπάδες πυρός. 40 καὶ ἐξετάθη μέρος τι τῆς παρεμβολῆς τοῦ βασιλέως ἐπὶ τὰ ὑψηλὰ ὄρη καί τινες ἐπὶ τὰ ταπεινά· καὶ ἤρχοντο ἀσφαλῶς καὶ τεταγμένως. 41 καὶ ἐσαλεύοντο πάντες οἱ ἀκούοντες φωνῆς πλήθους αὐτῶν καὶ ὁδοιπορίας τοῦ πλήθους καὶ συγκρουσμοῦ τῶν ὅπλων· ἦν γὰρ ἡ παρεμβολὴ μεγάλη σφόδρα καὶ ἰσχυρά. 42 καὶ ἤγγισεν Ιουδας καὶ ἡ παρεμβολὴ αὐτοῦ εἰς παράταξιν, καὶ ἔπεσον ἀπὸ τῆς παρεμβολῆς τοῦ βασιλέως ἑξακόσιοι ἄνδρες. 43 καὶ εἶδεν Ελεαζαρος ὁ Αυαραν ἓν τῶν θηρίων τεθωρακισμένον θώραξιν βασιλικοῖς, καὶ ἦν ὑπεράγον πάντα τὰ θηρία, καὶ ᾠήθη ὅτι ἐν αὐτῷ ἐστιν ὁ βασιλεύς· 44 καὶ ἔδωκεν ἑαυτὸν τοῦ σῶσαι τὸν λαὸν αὐτοῦ καὶ περιποιῆσαι ἑαυτῷ ὄνομα αἰώνιον· 45 καὶ ἐπέδραμεν αὐτῷ θράσει εἰς μέσον τῆς φάλαγγος καὶ ἐθανάτου δεξιὰ καὶ εὐώνυμα, καὶ ἐσχίζοντο ἀπ᾽ αὐτοῦ ἔνθα καὶ ἔνθα· 46 καὶ εἰσέδυ ὑπὸ τὸν ἐλέφαντα καὶ ὑπέθηκεν αὐτῷ καὶ ἀνεῖλεν αὐτόν, καὶ ἔπεσεν ἐπὶ τὴν γῆν ἐπάνω αὐτοῦ, καὶ ἀπέθανεν ἐκεῖ. 47 καὶ εἶδον τὴν ἰσχὺν τῆς βασιλείας καὶ τὸ ὅρμημα τῶν δυνάμεων καὶ ἐξέκλιναν ἀπ᾽ αὐτῶν. 48 Οἱ δὲ ἐκ τῆς παρεμβολῆς τοῦ βασιλέως ἀνέβαινον εἰς συνάντησιν αὐτῶν εἰς Ιερουσαλημ, καὶ παρενέβαλεν ὁ βασιλεὺς εἰς τὴν Ιουδαίαν καὶ εἰς τὸ ὄρος Σιων. 49 καὶ ἐποίησεν εἰρήνην μετὰ τῶν ἐκ Βαιθσουρων, καὶ ἐξῆλθον ἐκ τῆς πόλεως, ὅτι οὐκ ἦν αὐτοῖς ἐκεῖ διατροφὴ τοῦ συγκεκλεῖσθαι ἐν αὐτῇ, ὅτι σάββατον ἦν τῇ γῇ· 50 καὶ κατελάβετο ὁ βασιλεὺς τὴν Βαιθσουραν καὶ ἀπέταξεν ἐκεῖ φρουρὰν τηρεῖν αὐτήν. 51 καὶ παρενέβαλεν ἐπὶ τὸ ἁγίασμα ἡμέρας πολλὰς καὶ ἔστησεν ἐκεῖ βελοστάσεις καὶ μηχανὰς καὶ πυροβόλα καὶ λιθοβόλα καὶ σκορπίδια εἰς τὸ βάλλεσθαι βέλη καὶ σφενδόνας. 52 καὶ ἐποίησαν καὶ αὐτοὶ μηχανὰς πρὸς τὰς μηχανὰς αὐτῶν καὶ ἐπολέμησαν ἡμέρας πολλάς. 53 βρώματα δὲ οὐκ ἦν ἐν τοῖς ἀγγείοις διὰ τὸ ἕβδομον ἔτος εἶναι, καὶ οἱ ἀνασῳζόμενοι εἰς τὴν Ιουδαίαν ἀπὸ τῶν ἐθνῶν κατέφαγον τὸ ὑπόλειμμα τῆς παραθέσεως. 54 καὶ ὑπελείφθησαν ἐν τοῖς ἁγίοις ἄνδρες ὀλίγοι, ὅτι κατεκράτησεν αὐτῶν ὁ λιμός, καὶ ἐσκορπίσθησαν ἕκαστος εἰς τὸν τόπον αὐτοῦ. 55 Καὶ ἤκουσεν Λυσίας ὅτι Φίλιππος, ὃν κατέστησεν ὁ βασιλεὺς ᾿Αντίοχος ἔτι ζῶντος αὐτοῦ ἐκθρέψαι ᾿Αντίοχον τὸν υἱὸν αὐτοῦ εἰς τὸ βασιλεῦσαι αὐτόν, 56 ἀπέστρεψεν ἀπὸ τῆς Περσίδος καὶ Μηδίας καὶ αἱ δυνάμεις αἱ πορευθεῖσαι μετὰ τοῦ βασιλέως μετ᾽ αὐτοῦ, καὶ ὅτι ζητεῖ παραλαβεῖν τὰ τῶν πραγμάτων. 57 καὶ κατέσπευδεν καὶ ἐπένευσεν τοῦ ἀπελθεῖν καὶ εἶπεν πρὸς τὸν βασιλέα καὶ τοὺς ἡγεμόνας τῆς δυνάμεως καὶ τοὺς ἄνδρας ᾿Εκλείπομεν καθ᾽ ἡμέραν, καὶ ἡ τροφὴ ἡμῖν ὀλίγη, καὶ ὁ τόπος οὗ παρεμβάλλομέν ἐστιν ὀχυρός, καὶ ἐπίκειται ἡμῖν τὰ τῆς βασιλείας· 58 νῦν οὖν δῶμεν δεξιὰς τοῖς ἀνθρώποις τούτοις καὶ ποιήσωμεν μετ᾽ αὐτῶν εἰρήνην καὶ μετὰ παντὸς ἔθνους αὐτῶν 59 καὶ στήσωμεν αὐτοῖς τοῦ πορεύεσθαι τοῖς νομίμοις αὐτῶν ὡς τὸ πρότερον· χάριν γὰρ τῶν νομίμων αὐτῶν, ὧν διεσκεδάσαμεν, ὠργίσθησαν καὶ ἐποίησαν ταῦτα πάντα. 60 καὶ ἤρεσεν ὁ λόγος ἐναντίον τοῦ βασιλέως καὶ τῶν ἀρχόντων, καὶ ἀπέστειλεν πρὸς αὐτοὺς εἰρηνεῦσαι, καὶ ἐπεδέξαντο. 61 καὶ ὤμοσεν αὐτοῖς ὁ βασιλεὺς καὶ οἱ ἄρχοντες· ἐπὶ τούτοις ἐξῆλθον ἐκ τοῦ ὀχυρώματος. 62 καὶ εἰσῆλθεν ὁ βασιλεὺς εἰς ὄρος Σιων καὶ εἶδεν τὸ ὀχύρωμα τοῦ τόπου καὶ ἠθέτησεν τὸν ὁρκισμόν, ὃν ὤμοσεν, καὶ ἐνετείλατο καθελεῖν τὸ τεῖχος κυκλόθεν. 63 καὶ ἀπῆρεν κατὰ σπουδὴν καὶ ἀπέστρεψεν εἰς ᾿Αντιόχειαν καὶ εὗρεν Φίλιππον κυριεύοντα τῆς πόλεως καὶ ἐπολέμησεν πρὸς αὐτὸν καὶ κατελάβετο τὴν πόλιν βίᾳ.

7

Olwa Demetriyusi wa burhanzi

1 Omu mwaka gwa igana na makumi arhanu na muguma, Demetriyusi mugala wa Seleukusi anaciyongoloka omu Roma, anacija haguma n’engabo yage omu lugo luguma lw’omu nyanja, acijiramwo mwami. 2 Erhi aba ama shubihika ntyôla omu bwami bw’ababusi bage, abasirika banacirhuluba A ntiyokusi na Lisiasi banacibahekeraya. 3 Erhi bamumanyisa okwôla, anaciderha, erhi: «Ciru ntabonaga obusu bwabo». 4 Okubundi engabo yanacibayîrha na ntyo Demetriyusi ayîma yene oku bwami bwage. 5 Okuhandi ngasi banali bantu ba ndyâlya omu Israheli banaciyîsha baja emwagc crhi baherhwe na Alkimi owakazagilonza okuba mudâhwa mukulu. 6 Banacirhondêra babeshera olubaga emunda mwami ali banacimubwira mpu: «Yuda na bene wabo bayisire ngasi banali bira bawe boshi na nirhu rhwenene arhulibisireko omo cihugo. 7 Orhumage bunôla omuntu agendicibonera yenene agôla maligo goshi barhujirire n’oku basherezize ecihugo ca mwami anahana abola banyankola maligo kuguma na ngasi bandi babarhabâla boshi.

8 Mwami anacicishoga Bakidesi muli balya banali bira ba mwami, abaga murhegcsi w’omu cihugo ciri olundi lunda lwa olwîshi ali muguma w’omu ba rhambo bakulu ba mwami na w’omu bikubagirwa bage. 9 Anacimurhuma boshi haguma na Alkimi erya ndyâlya ayiyîmanza mudâhwa mukulu haguma n’oku muha obuhashe bw’okucihôla kuli Bene Israheli. 10 Erhi baba bamarhôla enjira yabo, banaciyîsha n’engabo nyinji omu cihugo ca Yuda, banacilika entumwa zaja ema Yuda na bene wabo mpu bajibabwira ebinwa by’omurhûla gw’obu nywesi. 11 Ci bohe erhi babona oku bayîshire n’engabo nyinji babula kuyemêreza ebinwa byabo. 12 Ci kurharhumaga bafarizeyi barhali banyi barhaja emunda Alkimi boshi na Bekidesi bali babahe amadôso oku biyerekire oburhegesi. 13 Na omu Bene Israheli Abasidoni baba ba burhanzi omu kuhûna omurhûla 14 bulya baderha mpu: «Omudâhwa w’omu bûko bw’Aroni ayîshire n’eyôla ngabo y’abasirika, mpu arharhulenganye». 15 Anacibabwira emyanzi y’omu rhûla ciru anacigashirabo erhi: «Rhurhabajire akantu kabi oli mwenene, oli abira binyu». 16 Banacimuyemêra, ci agwarha bantu makumi gali ndarhu muli bo abayîrha muli olwo lusiku lonene nk’oku ebinwa by’amandiko binadesire e rhi: 17 «Bashandaza emirhumba y’abatagatifu bawe n’omuko gwabo gwabulagw’eburhambi bwa Yeruzalemu na ntaye wahali mpu ababishe». 18 Okubundi olubaga loshi lwarhondêra okubayôboha loshi lwanageramwo omusisi mpu: «oli okuli oli obushinganyanya ntabo ekarhî kabo, bulya bavunyire endagâno zabo n’ibango balahiraga».

19 Bakidesi anacirhenga e Yeruzalemu ajihanda e Betizeti; kurhenga ahôla arhuma mpu bajigwarha balya boshi banayâkaga omu ngabo yage kuguma n’abandi baguma baguma ba omu lubaga, na erhi aba amabayîrha abakweba omu nyenga mpamu. 20 Erhi aba amaha Alkimi ecihugo cage amanamusigira ecihimbi c’engabo yage mpu bamulange, Bakidesi anacishubira emunda mwami ali. 21 Alkimi anacicihangana okukomeza obudâhwa bwage. 22 Ngasi boshi balya banakazagilêrha akabôlo omu lubaga bamushiga, boshi bayîma omu Buyahudi bahenya n’amaligo manji omu Israheli. 23 Erhi abona oku amabi Alkimi n’abâbo badwirhe bajirira Bene Israheli gali manji kulusha aga abapagani, 24 Yuda arhangira okushubija azungula omu cihugo c’e Buyahudi coshi aja acihôla kuli ngasi balya banamutwikaga boshi akabacika okucilumira omu cihugo.

Nikanori e Buyahudi

25 Erhi Alkimi abona oku Yuda akola muzibu na bene wabo, na erhi abona oku ntako ankabagagaja ashubira emunda mwami ali agendi bashobeka kuli binji bwenêne. 26 Mwami anacirhuma Nikaroni muguma w’omu barhambo bage bakulu, muntu wali mushombanyi bwenêne w’Israheli erhi anahiragwe irhegeko mpu amalire olubaga loshi. 27 Erhi ahika aha Yeruzalemu anadwi rhage engabo nyinji, Nikanori arhengigendiganiza Yuda na bene wabo n’ebinwa by’olubohôlolo: 28 Erhi harhabaga okulwa ekarhî kinyu nani. Nayîsha na bantu basungunu bonene nti nani nyîshimulolako. 29 Anacija ntyo emunda Yuda ali, banacilamusanya n’omurhûla ci abasirika bali hofi hokugwarha Yuda. 30 Erhi ayumva omurhego Nicanori amujirire omu kumuyîshira n’ebinwa by’olubohôlolo, Yuda afuduka aciyegûla arhanacilonzagya okucimubona bundi. 31 Nikanori abona oku omurhego gwage gwamanyikine anayîsha n’engabo yage akola alilwisa Yuda, lwanacibumbana hofi na Kafarisalama. 32 Hofi bantu magana arhanu omu bantu ba Nikanori banacifa, abasigalaga bashandabana omu cihugo ca Daudi.

33 Enyuma ly’okôla, Nikanori anacisôkera oku ntondo, ya Siyoni na baguma omu badâhwa banacija emunda ali boshi na bashamuka banji b’omu lubaga mpu bamulamuse na omurhûla banamuyereke enterekêro za kanwa mwami arhumire. 34 Ci yehe abashekera, abahemula anababwira ebinwa bigalugalu anacibahigira erhi: 35 Akaba Yuda n’engabo yage arhahanyirwi honahalya omu nfune zani amango nayîsha omu murhûla nanyôce eyira nyumpa. Anacicîkweba embuga n’oburhe bunene. 36 Abadâhwa banacishubira omu nyumpa, bayîmanga embere z’oluhêro n’ecibula baderha omu kuvugumula emirenge erhi: 37 Yagirwa wene wacishogaga eyira nyumpa mpu ekazirherekêrwa izîno lyawe, na mpu ly’olubaga lwawe lubona enyumpa y’okukakushenga n’okukusengera. 38 Wenene ocihôle, oyûla muntu n’engabo yage alimbira, boshi bayîrhwe n’engôrho. Okengere okwôla bakujirire orhanazigaga balama!

Okuhimwa n’okufa kwa Nikanori

39 Nikanori arhenga e Yeruzalemu akanya ajihanda hofi na Beteroni na ba ntu ba cikembe Banya-Sîriya banaciyîsha emunda Yuda ali. 40 Naye oku bwage, ajiyûbaka ecihando hofi na Adasa n’engabo ya bihumbi bisharhu, anacigenda aderha erhi: 41 Abali barhume n’omwami w’Abanya-Sîriya bulya bakujacire, Yagirwa, Malahika wawe anacibayîshira anacibaniguzamwo bantu bihumbi igana na makumi gali munani na birhanu. 42 Omalire mâshi enôla ngabo eri ahâla mbere zawe lyo abandi bamanya oku anaderhire kubi ahatagatifu hawe, onamutwire olubanja nk’oku obubi bwage bunali.

43 Engabo lwabumbana, omu nsiku ikumi n’isharhu z’omwezi gw’ikumi na kabirhi, n’omurhwe gwa Nikanori_gwahombekwa; yenene akumba wa burhanzi omu ntambala. 44 Erhi engabo zibona oku Nikanori amafa bajandika emirasano yabo bakûla omulindi. 45 ABayahudi babaminika mulegerege goshi e Adasa kuhika e Gazara banayîsha babûha emishekera banayishekêreza. 46 Kurhenga omu bishagala byoshi bya Yuda n’eburhambi mwashagamuka abantu bagorha balya Banya-Sîriya babajako bakola babatumirha boshi banakumba ri’engôrho kurhaderhaga mpu hajira ciru ow’enshangu wafulumuka, ciru n’o muguma. 47 Bagugumba ebirugu by’abôla bahimagwa kuguma n’ebiryo bali bacîyikire; na erhi baba bamatwa irhwe lya Nikanori n’okuboko kwage kulyo kulya akazagilêgesa bayîsha babidwirhe banakabilengereza emunda Yeruzalemu ali. 48 Olubaga lwanacisîma bwenêne n’olwôla lusiku balukuza nka lusiku lwa mwishingo munene. 49 Bahiga mpu olwôla lusiku lukakuzibwa ngasi mwaka omu nsiku ikumi n’isharhu z’omwezi gwa Adari. 50 Ecihugo ca Yuda carhangiba n’omurhûla nsiku nyi.

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Αʹ 7

1῎Ετους ἑνὸς καὶ πεντηκοστοῦ καὶ ἑκατοστοῦ ἐξῆλθεν Δημήτριος ὁ τοῦ Σελεύκου ἐκ ῾Ρώμης καὶ ἀνέβη σὺν ἀνδράσιν ὀλίγοις εἰς πόλιν παραθαλασσίαν καὶ ἐβασίλευσεν ἐκεῖ. 2 καὶ ἐγένετο ὡς εἰσεπορεύετο εἰς οἶκον βασιλείας πατέρων αὐτοῦ, καὶ συνέλαβον αἱ δυνάμεις τὸν ᾿Αντίοχον καὶ τὸν Λυσίαν ἀγαγεῖν αὐτοὺς αὐτῷ. 3 καὶ ἐγνώσθη αὐτῷ τὸ πρᾶγμα, καὶ εἶπεν Μή μοι δείξητε τὰ πρόσωπα αὐτῶν. 4 καὶ ἀπέκτειναν αὐτοὺς αἱ δυνάμεις, καὶ ἐκάθισεν Δημήτριος ἐπὶ θρόνου βασιλείας αὐτοῦ. 5 καὶ ἦλθον πρὸς αὐτὸν πάντες ἄνδρες ἄνομοι καὶ ἀσεβεῖς ἐξ Ισραηλ, καὶ ῎Αλκιμος ἡγεῖτο αὐτῶν βουλόμενος ἱερατεύειν. 6 καὶ κατηγόρησαν τοῦ λαοῦ πρὸς τὸν βασιλέα λέγοντες ᾿Απώλεσεν Ιουδας καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ πάντας τοὺς φίλους σου, καὶ ἡμᾶς ἐσκόρπισεν ἀπὸ τῆς γῆς ἡμῶν· 7 νῦν οὖν ἀπόστειλον ἄνδρα, ᾧ πιστεύεις, καὶ πορευθεὶς ἰδέτω τὴν ἐξολέθρευσιν πᾶσαν, ἣν ἐποίησεν ἡμῖν καὶ τῇ χώρᾳ τοῦ βασιλέως, καὶ κολασάτω αὐτοὺς καὶ πάντας τοὺς ἐπιβοηθοῦντας αὐτοῖς. 8 καὶ ἐπέλεξεν ὁ βασιλεὺς τὸν Βακχίδην τῶν φίλων τοῦ βασιλέως κυριεύοντα ἐν τῷ πέραν τοῦ ποταμοῦ καὶ μέγαν ἐν τῇ βασιλείᾳ καὶ πιστὸν τῷ βασιλεῖ 9 καὶ ἀπέστειλεν αὐτὸν καὶ ῎Αλκιμον τὸν ἀσεβῆ καὶ ἔστησεν αὐτῷ τὴν ἱερωσύνην καὶ ἐνετείλατο αὐτῷ ποιῆσαι τὴν ἐκδίκησιν ἐν τοῖς υἱοῖς Ισραηλ. 10 καὶ ἀπῇρον καὶ ἦλθον μετὰ δυνάμεως πολλῆς εἰς γῆν Ιουδα· καὶ ἀπέστειλεν ἀγγέλους πρὸς Ιουδαν καὶ τοὺς ἀδελφοὺς αὐτοῦ λόγοις εἰρηνικοῖς μετὰ δόλου. 11 καὶ οὐ προσέσχον τοῖς λόγοις αὐτῶν· εἶδον γὰρ ὅτι ἦλθαν μετὰ δυνάμεως πολλῆς. 12 καὶ ἐπισυνήχθησαν πρὸς ῎Αλκιμον καὶ Βακχίδην συναγωγὴ γραμματέων ἐκζητῆσαι δίκαια, 13 καὶ πρῶτοι οἱ Ασιδαῖοι ἦσαν ἐν υἱοῖς Ισραηλ καὶ ἐπεζήτουν παρ᾽ αὐτῶν εἰρήνην· 14 εἶπον γάρ ῎Ανθρωπος ἱερεὺς ἐκ σπέρματος Ααρων ἦλθεν ἐν ταῖς δυνάμεσιν καὶ οὐκ ἀδικήσει ἡμᾶς. 15 καὶ ἐλάλησεν μετ᾽ αὐτῶν λόγους εἰρηνικοὺς καὶ ὤμοσεν αὐτοῖς λέγων Οὐκ ἐκζητήσομεν ὑμῖν κακὸν καὶ τοῖς φίλοις ὑμῶν. 16 καὶ ἐνεπίστευσαν αὐτῷ· καὶ συνέλαβεν ἐξ αὐτῶν ἑξήκοντα ἄνδρας καὶ ἀπέκτεινεν αὐτοὺς ἐν ἡμέρᾳ μιᾷ κατὰ τὸν λόγον, ὃν ἔγραψεν αὐτόν 17 Σάρκας ὁσίων σου καὶ αἷμα αὐτῶν ἐξέχεαν κύκλῳ Ιερουσαλημ, καὶ οὐκ ἦν αὐτοῖς ὁ θάπτων. 18 καὶ ἐπέπεσεν αὐτῶν ὁ φόβος καὶ ὁ τρόμος εἰς πάντα τὸν λαόν, ὅτι εἶπον Οὐκ ἔστιν ἐν αὐτοῖς ἀλήθεια καὶ κρίσις, παρέβησαν γὰρ τὴν στάσιν καὶ τὸν ὅρκον, ὃν ὤμοσαν. 19 καὶ ἀπῆρεν Βακχίδης ἀπὸ Ιερουσαλημ καὶ παρενέβαλεν ἐν Βηθζαιθ καὶ ἀπέστειλεν καὶ συνέλαβεν πολλοὺς ἀπὸ τῶν μετ᾽ αὐτοῦ αὐτομολησάντων ἀνδρῶν καί τινας τοῦ λαοῦ καὶ ἔθυσεν αὐτοὺς εἰς τὸ φρέαρ τὸ μέγα. 20 καὶ κατέστησεν τὴν χώραν τῷ ᾿Αλκίμῳ καὶ ἀφῆκεν μετ᾽ αὐτοῦ δύναμιν τοῦ βοηθεῖν αὐτῷ· καὶ ἀπῆλθεν Βακχίδης πρὸς τὸν βασιλέα. 21 καὶ ἠγωνίσατο ῎Αλκιμος περὶ τῆς ἀρχιερωσύνης, 22 καὶ συνήχθησαν πρὸς αὐτὸν πάντες οἱ ταράσσοντες τὸν λαὸν αὐτῶν καὶ κατεκράτησαν γῆν Ιουδα καὶ ἐποίησαν πληγὴν μεγάλην ἐν Ισραηλ. 23 καὶ εἶδεν Ιουδας πᾶσαν τὴν κακίαν, ἣν ἐποίησεν ῎Αλκιμος καὶ οἱ μετ᾽ αὐτοῦ ἐν υἱοῖς Ισραηλ ὑπὲρ τὰ ἔθνη, 24 καὶ ἐξῆλθεν εἰς πάντα τὰ ὅρια τῆς Ιουδαίας κυκλόθεν καὶ ἐποίησεν ἐκδίκησιν ἐν τοῖς ἀνδράσιν τοῖς αὐτομολήσασιν, καὶ ἀνεστάλησαν τοῦ ἐκπορεύεσθαι εἰς τὴν χώραν. 25 ὡς δὲ εἶδεν ῎Αλκιμος ὅτι ἐνίσχυσεν Ιουδας καὶ οἱ μετ᾽ αὐτοῦ, καὶ ἔγνω ὅτι οὐ δύναται ὑποστῆναι αὐτούς, καὶ ἐπέστρεψεν πρὸς τὸν βασιλέα καὶ κατηγόρησεν αὐτῶν πονηρά. 26 Καὶ ἀπέστειλεν ὁ βασιλεὺς Νικάνορα ἕνα τῶν ἀρχόντων αὐτοῦ τῶν ἐνδόξων καὶ μισοῦντα καὶ ἐχθραίνοντα τῷ Ισραηλ καὶ ἐνετείλατο αὐτῷ ἐξᾶραι τὸν λαόν. 27 καὶ ἦλθεν Νικάνωρ εἰς Ιερουσαλημ δυνάμει πολλῇ, καὶ ἀπέστειλεν πρὸς Ιουδαν καὶ τοὺς ἀδελφοὺς αὐτοῦ μετὰ δόλου λόγοις εἰρηνικοῖς λέγων 28 Μὴ ἔστω μάχη ἀνὰ μέσον ἐμοῦ καὶ ὑμῶν· ἥξω ἐν ἀνδράσιν ὀλίγοις, ἵνα ἴδω ὑμῶν τὰ πρόσωπα μετ᾽ εἰρήνης. 29 καὶ ἦλθεν πρὸς Ιουδαν, καὶ ἠσπάσαντο ἀλλήλους εἰρηνικῶς· καὶ οἱ πολέμιοι ἕτοιμοι ἦσαν ἐξαρπάσαι τὸν Ιουδαν. 30 καὶ ἐγνώσθη ὁ λόγος τῷ Ιουδα ὅτι μετὰ δόλου ἦλθεν ἐπ᾽ αὐτόν, καὶ ἐπτοήθη ἀπ᾽ αὐτοῦ καὶ οὐκ ἐβουλήθη ἔτι ἰδεῖν τὸ πρόσωπον αὐτοῦ. 31 καὶ ἔγνω Νικάνωρ ὅτι ἀπεκαλύφθη ἡ βουλὴ αὐτοῦ, καὶ ἐξῆλθεν εἰς συνάντησιν τῷ Ιουδα ἐν πολέμῳ κατὰ Χαφαρσαλαμα. 32 καὶ ἔπεσον τῶν παρὰ Νικάνορος ὡσεὶ πεντακόσιοι ἄνδρες, καὶ ἔφυγον εἰς τὴν πόλιν Δαυιδ. 33 Καὶ μετὰ τοὺς λόγους τούτους ἀνέβη Νικάνωρ εἰς ὄρος Σιων. καὶ ἐξῆλθον ἀπὸ τῶν ἱερέων ἐκ τῶν ἁγίων καὶ ἀπὸ τῶν πρεσβυτέρων τοῦ λαοῦ ἀσπάσασθαι αὐτὸν εἰρηνικῶς καὶ δεῖξαι αὐτῷ τὴν ὁλοκαύτωσιν τὴν προσφερομένην ὑπὲρ τοῦ βασιλέως. 34 καὶ ἐμυκτήρισεν αὐτοὺς καὶ κατεγέλασεν αὐτῶν καὶ ἐμίανεν αὐτοὺς καὶ ἐλάλησεν ὑπερηφάνως· 35 καὶ ὤμοσεν μετὰ θυμοῦ λέγων ᾿Εὰν μὴ παραδοθῇ Ιουδας καὶ ἡ παρεμβολὴ αὐτοῦ εἰς χεῖράς μου τὸ νῦν, καὶ ἔσται ἐὰν ἐπιστρέψω ἐν εἰρήνῃ, ἐμπυριῶ τὸν οἶκον τοῦτον. καὶ ἐξῆλθεν μετὰ θυμοῦ μεγάλου. 36 καὶ εἰσῆλθον οἱ ἱερεῖς καὶ ἔστησαν κατὰ πρόσωπον τοῦ θυσιαστηρίου καὶ τοῦ ναοῦ καὶ ἔκλαυσαν καὶ εἶπον 37 Σὺ ἐξελέξω τὸν οἶκον τοῦτον ἐπικληθῆναι τὸ ὄνομά σου ἐπ᾽ αὐτοῦ εἶναι οἶκον προσευχῆς καὶ δεήσεως τῷ λαῷ σου· 38 ποίησον ἐκδίκησιν ἐν τῷ ἀνθρώπῳ τούτῳ καὶ ἐν τῇ παρεμβολῇ αὐτοῦ, καὶ πεσέτωσαν ἐν ῥομφαίᾳ· μνήσθητι τῶν δυσφημιῶν αὐτῶν καὶ μὴ δῷς αὐτοῖς μονήν. 39 καὶ ἐξῆλθεν Νικάνωρ ἐξ Ιερουσαλημ καὶ παρενέβαλεν ἐν Βαιθωρων, καὶ συνήντησεν αὐτῷ δύναμις Συρίας. 40 καὶ Ιουδας παρενέβαλεν ἐν Αδασα ἐν τρισχιλίοις ἀνδράσιν· καὶ προσηύξατο Ιουδας καὶ εἶπεν 41 Οἱ παρὰ τοῦ βασιλέως ὅτε ἐδυσφήμησαν, ἐξῆλθεν ὁ ἄγγελός σου καὶ ἐπάταξεν ἐν αὐτοῖς ἑκατὸν ὀγδοήκοντα πέντε 42 χιλιάδας· σύντριψον τὴν παρεμβολὴν ταύτην ἐνώπιον ἡμῶν σήμερον, καὶ γνώτωσαν οἱ ἐπίλοιποι ὅτι κακῶς ἐλάλησεν ἐπὶ τὰ ἅγιά σου, καὶ κρῖνον αὐτὸν κατὰ τὴν κακίαν αὐτοῦ. 43 καὶ συνῆψαν αἱ παρεμβολαὶ εἰς πόλεμον τῇ τρισκαιδεκάτῃ τοῦ μηνὸς Αδαρ, καὶ συνετρίβη ἡ παρεμβολὴ Νικάνορος, καὶ ἔπεσεν αὐτὸς πρῶτος ἐν τῷ πολέμῳ. 44 ὡς δὲ εἶδεν ἡ παρεμβολὴ αὐτοῦ ὅτι ἔπεσεν Νικάνωρ, ῥίψαντες τὰ ὅπλα ἔφυγον. 45 καὶ κατεδίωκον αὐτοὺς ὁδὸν ἡμέρας μιᾶς ἀπὸ Αδασα ἕως τοῦ ἐλθεῖν εἰς Γαζηρα καὶ ἐσάλπιζον ὀπίσω αὐτῶν ταῖς σάλπιγξιν τῶν σημασιῶν. 46 καὶ ἐξῆλθον ἐκ πασῶν τῶν κωμῶν τῆς Ιουδαίας κυκλόθεν καὶ ὑπερεκέρων αὐτούς, καὶ ἀπέστρεφον οὗτοι πρὸς τούτους, καὶ ἔπεσον πάντες ῥομφαίᾳ, καὶ οὐ κατελείφθη ἐξ αὐτῶν οὐδὲ εἷς. 47 καὶ ἔλαβον τὰ σκῦλα καὶ τὴν προνομήν, καὶ τὴν κεφαλὴν Νικάνορος ἀφεῖλον καὶ τὴν δεξιὰν αὐτοῦ, ἣν ἐξέτεινεν ὑπερηφάνως, καὶ ἤνεγκαν καὶ ἐξέτειναν παρὰ τῇ Ιερουσαλημ. 48 καὶ ηὐφράνθη ὁ λαὸς σφόδρα καὶ ἤγαγον τὴν ἡμέραν ἐκείνην ἡμέραν εὐφροσύνης μεγάλην· 49 καὶ ἔστησαν τοῦ ἄγειν κατ᾽ ἐνιαυτὸν τὴν ἡμέραν ταύτην τῇ τρισκαιδεκάτῃ τοῦ Αδαρ. 50 καὶ ἡσύχασεν ἡ γῆ Ιουδα ἡμέρας ὀλίγας.

8

Obukuze bw’Abaroma

1 Okubundi Yuda anaciyumva badwirhe baderha olwa Abaroma: Oku baba bantu bazibu bajira emisi bwenêne; banacîyerekane binja oku bantu basshimbire enjira zabo oku banajire obwira haguma na ngasi boshi bayishire emunda bali mpu bayumvanye n’oku bali bantu bagwerhe emisi minene. 2 Bamuganirira okuhimana kwabo n’oku balwisagya Abagalasiya n’oku babahi maga banabajira barhumisi bâbo. 3 Ngasi byoshi banajizire omu Hispaniya mpu barhôle ecihugo cayo c’amarhale n’amasholo gabagayo, kandi na kurhi omu bwirhonzi bwabo n’oku kucisegereza kwabo bahimaga ecôla cihugo n’o bwôla cali kuli n’emwabo. 4 Kuguma n’ababi bayîshigibalwisa kurhenga omu cihugo c’ihanga babalunda oku idaho babahima loshi, n’abandi banakazibaho ngera ngasi mwaka. 5 Bahimire erhi badwirhe balwa, mwami Filipo na Perseo mwami w’e Kitimu na ngasi banacishomize okuyanka emirasano mpu babalwise babahima banabarhegeka. 6 Antiyokusi ali mwami mukulu w’omu Aziya mpu abarhabâlira agendihalwisa na njavu igana na makumi abirhi abalwisa oku nfarasi, ebihesi n’engabo mwandu, banacimugonya bwinjinja. 7 Yene bamu gwarha mugumaguma banacimusêza okukazibahongera ye n’abayîmaga e nyuma lyage empongano nyinji, mpu akazibaha abajà, abahe n’oluhande lw’ecihugo cage. 8 Kwo kuderha cihugo ca Hindiya, Mediya, Lidiya byo byali bihugo binja omu bihugo byage byoshi n’erhi ayusibaha byo nabo babiha mwami Ewumene. 9 Aba omu Bugereki banacikomekcra badwirhe n’omuhigo gw’okumalira Abaroma cikone Abaroma bamanya ogwo mwanzi. 10 Bamurhumira murhambo muguma n’engabo yage abatulako entambala, abanigûzamwo mwandu ayîsha adwirhe bujà abakazi bâbo, abana bâbo, abanyaga ebirugu ecihugo ahongola namahukulu gabo n’abantu b’eyôla munda babajira bajà kuhika bunôla. 11 Ngasi gandi mami ga hano igulu erhi ngasi g’omu nyanja gacishomagya okubahagaza boshi babahima banabarhegeka.

12 Ci oku bira bâbo na ngasi bacikubagira bo kulanga balanga obwira haguma nabo, babajire barhegesi b’amami gabayegire ciru n’aga kuli na ngasi abakazagiyumva izu lyabo banajugume. 13 Oyu balonza okurhabala mpu lyo ayîma anayîme n’oyu balonzize okuyîmûla banamuyîmûle. Bakola baba bantu ba buhashe bunji bwenêne. 14 Ciru bakayôrha ntyôla, ntaye muli bo oderha mpu akola ayambala ecimane acihundikire n’ecishuli c’akaduku mpu naye alimbe. 15 Basinzire akagombe na ngasi lusiku bagula magana asharhu na makumi abiri badêkaho mpu balole ebiyerikire olubaga n’oku bankalulanga. 16 Ngasi mwaka banahire obuhashe bwabo omu maboko ga muntu muguma mpu a rhegeke ecihugo coshi; boshi banayumve oyôla muntu muguma barhajira mujina na bwagalwa buci ekarhî kabo.

Okunywana kw’Abayahudi n’Abaroma

17 Yuda anacicîshoga Epolemi mugala wa Yowane, mugala w’Akosi boshi naYasoni mugala wa Eleyazari anacibarhuma e Roma mpu bagendinywâna banajire obwira boshi n’Abaroma. 18 Na mpu lyo babakûla omu bujà ebwa kuba bamabona oku Abagreki babajizire bajà, bâhizire Israheli omu bujà. 19 Ba nacilikûla obo bàja e Roma ci enjira yaliha; erhi bahika e Kagombe banaciyanka akanwa baderha mpu: 20 Yuda Makabeyo, abalumuna n’olubaga barhurhumire mpu rhunywâne rhunayumvanye omu murhûla rhweshi lyo nirhu rhuganjirwa e karhî k’aba mwayumvinye n’abajizire obwira mweshi nabo. 21 Okôla kwasimisa abagula b’ihano likulu. 22 Alaga empamiso y’olwandiko Abaroma bakôlôlaga omu cuma c’amarhale banalurhuma e Yeruzalemu mpu lube cimanyiso c’okôla kunywâna n’ogwôla murhûla emw’Abayahudi:

23 «Iragi oku Baroma n’oku Bayahudi bali oku budaka n’omu nyanja, e nsiku n’amango. Kulî nabo engôrho n’omushombanyi. 24 Abaroma bakarhe rwa bwa burhangiriza nisi erhi baguma omu bira babo omu cihugo obuhashe bwabo bunahisire hoshi, 25 ishanja ly’Abayahudi linabarhabale nk’oku banaha shire muli agôla mango; 26 barhahe abashombanyi nisi erhi okubarhabâla n’oli engano, oli emirasano oli enfaraga, oli amarho nk’oku banalaganine e Roma. Kukwanine Abayahudi bashimbe eyôla mihigo yabo buzira kulinda luhembo luci. 27 Kwo nakuguma erhi ishanja ly’Abayahudi lyankarhêrwa Abaroma banabalwira n’emisi yabo yoshi nk’oku amango ganadesire. 28 Buzira kuha aba ndi barhabâlwa oli engano, oli emirasano, oli nsaranga ciru amârho nk’oku banalaliraga oku banarhôlaga emihigo e Roma; banashimbulula eyôla ndagâno buzira kurhebana. 29 Ebyo binwa byali omu ndagâno Abayahudi bajiraga haguma n’aba Roma. 30 Ci omu mango ga nyuma erhi baguma nisi erhi abandi bakalonza okuyushula kandi erhi okunyihya ebindi binwa kuli ebyôla, banajira nk’oku banalonzize na ebi bankanayumva banyihize kandi erhi kuyushula ebyôla byoshi binarholwe buzibu. 31 Oku mabi mwami Demetriyusi abajirire rhwamamuyandikira muli ebira binwa ‘Carhumaga warhindibuza Abayahudi n’obwôla bali bantu rhunywanine nabo kandi banali bira birhu?’ 32 Bakashubi kaciduduma oku wabarhindibuzize rhwanabagwasa omu mirenge rhunakulwise akaba ebulambo nisi erhi omu nyanja.»

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Αʹ 8

1 Καὶ ἤκουσεν Ιουδας τὸ ὄνομα τῶν ῾Ρωμαίων, ὅτι εἰσὶν δυνατοὶ ἰσχύι καὶ αὐτοὶ εὐδοκοῦσιν ἐν πᾶσιν τοῖς προστιθεμένοις αὐτοῖς, καὶ ὅσοι ἂν προσέλθωσιν αὐτοῖς, ἱστῶσιν αὐτοῖς φιλίαν, καὶ ὅτι εἰσὶ δυνατοὶ ἰσχύι. 2 καὶ διηγήσαντο αὐτῷ τοὺς πολέμους αὐτῶν καὶ τὰς ἀνδραγαθίας, ἃς ποιοῦσιν ἐν τοῖς Γαλάταις, καὶ ὅτι κατεκράτησαν αὐτῶν καὶ ἤγαγον αὐτοὺς ὑπὸ φόρον, 3 καὶ ὅσα ἐποίησαν ἐν χώρᾳ Σπανίας τοῦ κατακρατῆσαι τῶν μετάλλων τοῦ ἀργυρίου καὶ τοῦ χρυσίου τοῦ ἐκεῖ· 4 καὶ κατεκράτησαν τοῦ τόπου παντὸς τῇ βουλῇ αὐτῶν καὶ τῇ μακροθυμίᾳ, καὶ ὁ τόπος ἦν ἀπέχων μακρὰν ἀπ᾽ αὐτῶν σφόδρα, καὶ τῶν βασιλέων τῶν ἐπελθόντων ἐπ᾽ αὐτοὺς ἀπ᾽ ἄκρου τῆς γῆς, ἕως συνέτριψαν αὐτοὺς καὶ ἐπάταξαν ἐν αὐτοῖς πληγὴν μεγάλην, καὶ οἱ ἐπίλοιποι διδόασιν αὐτοῖς φόρον κατ᾽ ἐνιαυτόν· 5 καὶ τὸν Φίλιππον καὶ τὸν Περσέα Κιτιέων βασιλέα καὶ τοὺς ἐπηρμένους ἐπ᾽ αὐτοὺς συνέτριψαν αὐτοὺς ἐν πολέμῳ καὶ κατεκράτησαν αὐτῶν· 6 καὶ ᾿Αντίοχον τὸν μέγαν βασιλέα τῆς ᾿Ασίας τὸν πορευθέντα ἐπ᾽ αὐτοὺς εἰς πόλεμον ἔχοντα ἑκατὸν εἴκοσι ἐλέφαντας καὶ ἵππον καὶ ἅρματα καὶ δύναμιν πολλὴν σφόδρα, καὶ συνετρίβη ὑπ᾽ αὐτῶν, 7 καὶ ἔλαβον αὐτὸν ζῶντα καὶ ἔστησαν αὐτοῖς διδόναι αὐτόν τε καὶ τοὺς βασιλεύοντας μετ᾽ αὐτὸν φόρον μέγαν καὶ διδόναι ὅμηρα καὶ διαστολὴν 8 καὶ χώραν τὴν ᾿Ινδικὴν καὶ Μηδίαν καὶ Λυδίαν ἀπὸ τῶν καλλίστων χωρῶν αὐτῶν, καὶ λαβόντες αὐτὰς παρ᾽ αὐτοῦ ἔδωκαν αὐτὰς Εὐμένει τῷ βασιλεῖ· 9 καὶ ὅτι οἱ ἐκ τῆς ῾Ελλάδος ἐβουλεύσαντο ἐλθεῖν καὶ ἐξᾶραι αὐτούς, 10 καὶ ἐγνώσθη ὁ λόγος αὐτοῖς, καὶ ἀπέστειλαν ἐπ᾽ αὐτοὺς στρατηγὸν ἕνα καὶ ἐπολέμησαν πρὸς αὐτούς, καὶ ἔπεσον ἐξ αὐτῶν τραυματίαι πολλοί, καὶ ᾐχμαλώτισαν τὰς γυναῖκας αὐτῶν καὶ τὰ τέκνα αὐτῶν καὶ ἐπρονόμευσαν αὐτοὺς καὶ κατεκράτησαν τῆς γῆς καὶ καθεῖλον τὰ ὀχυρώματα αὐτῶν καὶ κατεδουλώσαντο αὐτοὺς ἕως τῆς ἡμέρας ταύτης· 11 καὶ τὰς ἐπιλοίπους βασιλείας καὶ τὰς νήσους, ὅσοι ποτὲ ἀντέστησαν αὐτοῖς, κατέφθειραν καὶ ἐδούλωσαν αὐτούς, μετὰ δὲ τῶν φίλων αὐτῶν καὶ τῶν ἐπαναπαυομένων αὐτοῖς συνετήρησαν φιλίαν· 12 καὶ κατεκράτησαν τῶν βασιλέων τῶν ἐγγὺς καὶ τῶν μακράν, καὶ ὅσοι ἤκουον τὸ ὄνομα αὐτῶν, ἐφοβοῦντο ἀπ᾽ αὐτῶν. 13 οἷς δ᾽ ἂν βούλωνται βοηθεῖν καὶ βασιλεύειν, βασιλεύουσιν· οὓς δ᾽ ἂν βούλωνται, μεθιστῶσιν· καὶ ὑψώθησαν σφόδρα. 14 καὶ ἐν πᾶσιν τούτοις οὐκ ἐπέθεντο αὐτῶν οὐδὲ εἷς διάδημα, οὐδὲ περιεβάλοντο πορφύραν ὥστε ἁδρυνθῆναι ἐν αὐτῇ· 15 καὶ βουλευτήριον ἐποίησαν ἑαυτοῖς, καὶ καθ᾽ ἡμέραν ἐβουλεύοντο τριακόσιοι καὶ εἴκοσι βουλευόμενοι διὰ παντὸς περὶ τοῦ πλήθους τοῦ εὐκοσμεῖν αὐτούς· 16 καὶ πιστεύουσιν ἑνὶ ἀνθρώπῳ ἄρχειν αὐτῶν κατ᾽ ἐνιαυτὸν καὶ κυριεύειν πάσης τῆς γῆς αὐτῶν, καὶ πάντες ἀκούουσιν τοῦ ἑνός, καὶ οὐκ ἔστιν φθόνος οὐδὲ ζῆλος ἐν αὐτοῖς. 17 Καὶ ἐπελέξατο Ιουδας τὸν Εὐπόλεμον υἱὸν Ιωαννου τοῦ Ακκως καὶ ᾿Ιάσονα υἱὸν Ελεαζαρου καὶ ἀπέστειλεν αὐτοὺς εἰς ῾Ρώμην στῆσαι φιλίαν καὶ συμμαχίαν 18 καὶ τοῦ ἆραι τὸν ζυγὸν ἀπ᾽ αὐτῶν, ὅτι εἶδον τὴν βασιλείαν τῶν ῾Ελλήνων καταδουλουμένους τὸν Ισραηλ δουλείᾳ. 19 καὶ ἐπορεύθησαν εἰς ῾Ρώμην, καὶ ἡ ὁδὸς πολλὴ σφόδρα, καὶ εἰσήλθοσαν εἰς τὸ βουλευτήριον καὶ ἀπεκρίθησαν καὶ εἶπον 20 Ιουδας ὁ καὶ Μακκαβαῖος καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ καὶ τὸ πλῆθος τῶν Ιουδαίων ἀπέστειλαν ἡμᾶς πρὸς ὑμᾶς στῆσαι μεθ᾽ ὑμῶν συμμαχίαν καὶ εἰρήνην καὶ γραφῆναι ἡμᾶς συμμάχους καὶ φίλους ὑμῶν. 21 καὶ ἤρεσεν ὁ λόγος ἐνώπιον αὐτῶν. 22 καὶ τοῦτο τὸ ἀντίγραφον τῆς ἐπιστολῆς, ἧς ἀντέγραψαν ἐπὶ δέλτοις χαλκαῖς καὶ ἀπέστειλαν εἰς Ιερουσαλημ εἶναι παρ᾽ αὐτοῖς ἐκεῖ μνημόσυνον εἰρήνης καὶ συμμαχίας 23 Καλῶς γένοιτο ῾Ρωμαίοις καὶ τῷ ἔθνει Ιουδαίων ἐν τῇ θαλάσσῃ καὶ ἐπὶ τῆς ξηρᾶς εἰς τὸν αἰῶνα, καὶ ῥομφαία καὶ ἐχθρὸς μακρυνθείη ἀπ᾽ αὐτῶν. 24 ἐὰν δὲ ἐνστῇ πόλεμος ῾Ρώμῃ προτέρᾳ ἢ πᾶσιν τοῖς συμμάχοις αὐτῶν ἐν πάσῃ τῇ κυριείᾳ αὐτῶν, 25 συμμαχήσει τὸ ἔθνος τῶν Ιουδαίων, ὡς ἂν ὁ καιρὸς ὑπογράφῃ αὐτοῖς, καρδίᾳ πλήρει· 26 καὶ τοῖς πολεμοῦσιν οὐ δώσουσιν οὐδὲ ἐπαρκέσουσιν σῖτον, ὅπλα, ἀργύριον, πλοῖα, ὡς ἔδοξεν ῾Ρώμῃ· καὶ φυλάξονται τὰ φυλάγματα αὐτῶν οὐθὲν λαβόντες. 27 κατὰ τὰ αὐτὰ δὲ ἐὰν ἔθνει Ιουδαίων συμβῇ προτέροις πόλεμος, συμμαχήσουσιν οἱ ῾Ρωμαῖοι ἐκ ψυχῆς, ὡς ἂν αὐτοῖς ὁ καιρὸς ὑπογράφῃ; 28 καὶ τοῖς συμμαχοῦσιν οὐ δοθήσεται σῖτος, ὅπλα, ἀργύριον, πλοῖα, ὡς ἔδοξεν ῾Ρώμῃ· καὶ φυλάξονται τὰ φυλάγματα ταῦτα καὶ οὐ μετὰ δόλου.— 29 κατὰ τοὺς λόγους τούτους οὕτως ἔστησαν ῾Ρωμαῖοι τῷ δήμῳ τῶν Ιουδαίων. 30 ἐὰν δὲ μετὰ τοὺς λόγους τούτους βουλεύσωνται οὗτοι καὶ οὗτοι προσθεῖναι ἢ ἀφελεῖν, ποιήσονται ἐξ αἱρέσεως αὐτῶν, καὶ ὃ ἂν προσθῶσιν ἢ ἀφέλωσιν, ἔσται κύρια. 31 καὶ περὶ τῶν κακῶν, ὧν ὁ βασιλεὺς Δημήτριος συντελεῖται εἰς αὐτούς, ἐγράψαμεν αὐτῷ λέγοντες Διὰ τί ἐβάρυνας τὸν ζυγόν σου ἐπὶ τοὺς φίλους ἡμῶν τοὺς συμμάχους Ιουδαίους; 32 ἐὰν οὖν ἔτι ἐντύχωσιν κατὰ σοῦ, ποιήσομεν αὐτοῖς τὴν κρίσιν καὶ πολεμήσομέν σε διὰ τῆς θαλάσσης καὶ διὰ τῆς ξηρᾶς.

9

Okufa kwa Yuda Makabeyo

1 Erhi ayumva oku Nikanori n’engabo yage boshi bafirirc omu ntambala Demetriyusi ashubirhuma kandi Bakidesi na Alkimi omu Buyahudi kuguma n’ecikembe c’ekulyo c’engabo yage. 2 Barhôla enjira ejire e Galileya banatwa ecirâlo aha Mesaloti oli omu lugo lwa Arbela. Banacirhola olôla lugo erhi baba bamayirhamwo abantu bamwo mwandu. 3 Omu mwezi murhanzi gwa o mwaka gw’igana na makumi arhanu n’ibiri bayûbaka ecihando cabo aha ishiriza lya Yeruzalemu. 4 Okubundi banacilikûla banacija e Bereya bali na bantu ba bihumbi makumi abiri na bantu bihumbi bibiri balwa n’enfarasi. 5 Yuda ali amatwa ecirâlo cage naye aha Elasa erhi analigi na bantu bihumbi bisharhu balwi ba ntwali. 6 Erhi babona kurhi engabo y’abashombanyi eri nyinji bajuguma na banji bacinyombôkera bayâka, oku cihando kwasigala bantu magana gali munani gonenene. 7 Yuda anacibona oku engabo yage yayasire n’oku entambala eri hofi eyanjikire; okubundi akumba omurhima bulya amango g’okushubija ashubûza abage gamabulikana ayumva yeshi arhemuka. 8 Kurharhumaga arhabwira abasigalaga erhi: Yimuki rhulwise aboôa bashombanyi rhulole erhi rhwankabahagalika! 9 Ci konene bohe balonza okumuhusahusa banacimubwira mpu: rhurhankabahasha bunôla okurhali kufumya amagala girhu rhwanaciyîshigaluka buzinda na bene wirhu rhuyîshibalwisa ci bunôla rhwamaba banyi okurhalusire. 10 Yuda anacibashuza erhi kulî na nani enkegero z’okuderha mpu nyake embere zabo. Akaba amango girhu gamahika, rhufire bene wirhu n’oburhwali ci rhumanye irenge lirhu lyankanahera busha!

11 Engabo y’Abanya-Sîriya yarhenga omu cihando bayîsha baja emunda abashombanyi bali. Abalwi b’enfarasi erhi babagabiremwo kabiri engwarha muherho n’emanda mabuye bayîsha bashokwire, entwali zayisha nazo zilo ngwire. 12 Bakidesi ali oku ihembe ly’ekulyo n’omurhwe gwayîsha empande zo mbi erhi omushekera gubûhwa. 13 Bene Yuda nabo babûha omushekera, idaho lyageramwo omusisi erhi kushekereza kwa ezôla ngabo oku zinali ibiri kurhuma. Entambala yayanjikira bahika bijingo balwa.

14 Yuda erhi abona oku Bakidesi ali oku kahembe kalyo n’engabo asimiki rako yoshi amugorha n’abantu bage b’entwali. 15 Ahima akola kahembe kalyo k’Abanya-Sîriya, abakungusha kuhika oku ntondo ya Azoti. 16 Ci balya bali oku kahembc kamosho erhi bâbona oku akahembe kalyo kahimirwe bagolonjoka bagorha Yuda n’engabo yage. 17 Entambala yakaliha enyunda zombi bantu mwandu bafa agôla mango. 18 Yuda naye afa, n’abantu bage basigalaga bakula omulindi bayâka.

Okubishwa kwa Yuda Makabeyo

19 Yonatani na Simoni barhola mwene wabo Yuda bagendimubisha omu nshinda y’ababusi bage aha Modini. 20 Israheli yeshi amushîba anacimulakira bwenêne banayôrha omu mishîbo nsiku zirhali nyi. 21 Banakaziderha bakola balaka mpu: Aye mushana! Kurhigi yamafaga ntya entwali côkola w’Israheli? 22 Ebisigire oku myanzi ya Yuda, oku biyerekire entambala, oku ahimanaga koshi, n’oku obukulu bwage bwali, ebyôla birhayandisirwi, bulya byamaluga.

IV. Yonatani murhambo na mudâhwa mukulu w’Abayahudi (160-143 ernbere za Yezu Kristu)

Olwa Yonatani

23 Erhi Yuda afa, abali babi baciyerekana bwinja omu Israheli yeshi yeshi. banyankola maligo boshi buzûsa irhwe. 24 Muli ago mango hanacizûka ecizo mbo cikali omu cihugo n’ecihugo coshi caja olunda lwabo. 25 Bakidesi anacicî shoga abantu bagalugalu anacibayîmika barambo omu cihugo. 26 Banacija balongereza n’obushiru bunene abali bira ba Yuda n’okubahêkera Bakidesi naye akabahana n’okubacinaguza. 27 Israheli anababala bwenêne: barhali sagi bona kundi kurhyo kurhenga halya abalêbi banahirigirhaga omu cihugo cabo.

28 Okubundi abanali bira ba Yuda boshi banacishubûzanya banacibwira Yonatani mpu: 29 «Kurhenga mwene winyu Yuda afire harhacibonekaga omuntu oli akage wankakarhucîkako abashombanyi birhu Bakidesi na ngasi bandi bashomba ishanja lirhu. 30 Rhwamakwishoga ene, okola we mulanzi na murhambo ahali hage lyo okazigendesa entambala zirhu». 31 Yonatani muli ago mango anacihâbwa oburhegesi ayîma ahali ha Yuda mwene wabo.

32 Erhi Bakidesi anamanya kulya akalonza oku akamuyirhamwo. 33 Erhi bamanya ogwôla muhigo gwage, Yonatani, mwene wabo Simoni na ngasi boshi banali haguma naye baciyakira omwirungu lya Tekowa banaciyûbaka hofi n’iriba lya Asfari. 34 Bakidesi anacimanya ogwola mwanzi olwa sabato, anaciyî muka n’engabo yage yoshi anayîkirira ebwa lindi ishiriza lya Yordani.

35 Yonatani anacirhuma mwene wabo Yowane nka murhambo w’olubaga emwa bene Nabateni bira bage mpu babikire aha mwabo, emizigo yabo yali minene na minji bwenêne. 36 Ci konene bene Yambri erhi baba bamarhenga e mwabo Medaba banacigwarha Yowane na ngasi ebi anali agwerhe byoshi, bagugumba eminyago yabo. 37 Erhi kugera nsiku banaciyishibwiraYonatani na mwene wabo Simoni oku bene Yambri bagwerhe olusiku lukulu lw’obuhya n’oku barhenza omuhya e Nasabati, kuguma n’abamulusize mwandu, ali mwâli wa mugale muguma w’e Kanani. 38 Erhi kulya mwene Yowane afaga, banacisôka bajicîfulika omu mahukulu g’entondo. 39 Erhi bayinamula amasu balangira omulongo munene n’olubi: hali omuhya mulume, bene wabo n’abira bage bayerekire emunda bali badwirhe orhugoma, ebirugu by’okuyimba, enzihwa n’emirasano minji. 40 Okubundi balya bali boshi na Yonatani banacifulumuka mulya mahukulu baciloha kuli bo babanigûza, banji bayîrhwa nabo, n’abandi balibirha bayâkira omu ntondo, Abayahudi banacirhôla ebi bajandikaga. 41 Ntyôla obuhya bwaba mishîbo n’enyimbo z’abazihi zahinduka mirenge. 42 Erhi baba bamacihôla omuko gwa mwene wabo, banacija omu kabokwe ka Yordani.

Okuyikira olwîshi lwa Yordani

43 Bakidesi anacimanya okwôla, oku lwa sabato anayîsha kulya burhambi bwa Yordani n’engabo nyinji. 44 Okubundi Yonatani anacibwira abâbo erhi: « Yîmukagi bunôla, rhulwire amagala girhu! bulya oku kurhasagiba oli ene oli njo nisi erhi lishinjo. 45 Loli omushombanyi n’emirasano yage embere zirhu ekumosho n’ekulyo, amîshi ga Yordani ciyanja n’omuhusi ntaho rhwa nkayikira. 46 Bunôla muyinamulirage izu linyu emalunga lyo muyôkoka omu maboko g’omushombanyi. 47 Entambala yarhondêra, Yonatani alambûla okuboko mpu atumirhage Bakidesi ci amubula omu kukuliranya enyuma. 48 Okubundi Yonatani anacihamira muli Yordani kuguma nabo, baluyikira baja bayoga ci Abanya-Sîriya barhaluyikiraga mpu babakulikire. 49 Olwo lusiku hofi bantu cihumbi bafa omu bantu ba Bakidesi.

Okufa kwa Alkimi

50 Oyûla Bakidesi anacishubira e Yeruzalemu agendiyûbakayo olugo luzibuzibu omu kabanda ka Yudeya, ayûbaka enyumpa hofi na Yeriko, aha Emausi, aha Betoroni, aha Beteli, aha Tamunata, aha Faratoni n’aha Tefoni azungulusa n’enkuta ndiri n’emihango eriko akakomyo. 51 Ahirako n’abalanzi mpu bakazirhindibûza Israheli. 52 Azibuhya olugo lwa Betisuri, olwa Gazari n’ecishagala ca Siyoni anacihiramwo emirhwe y’abasirika analundamwo ebi ryo. 53 Agwarha nka mpira abagala b’abakulu b’ecihugo anacibagwarha nka bashwêkwa omu cishagala ca Yeruzalemu. 54 Omu mwaka gw’igana na makumi arhanu, omu mwezi gwa kabiri, Alkimi anacirhegeka mpu bahongole enkuta z’omu ndalâla y’ahatagatifu, arhegeka ntyo mpu basherêze omukolo gwajiragwa n’abalêbi, anacirhondêra okujira ntyo. 55 Muli agôla mango Alkimi alambikwa oku idaho na Nyamuzinda n’emikolo yage yahangarhana, akanwa kage kahumbâ rhala ahola ebirumbu arhanacihashaga okuderha ciru n’akanwa ciru n’oku rhegeka omu mwage. 56 Alkimi anafa muli agôla mango n’amalumwa manji bwenêne. 57 Erhi babona oku Alkimi amafa; Bakidesi anacishubira emunda mwa mi ali, na ntyo ecihugo c’e Buyahudi caba n’omurhûla gwa myaka ibiri.

Beti-Basi arhêrwa

58 Okubundi Abayahudi babi banacijira ihano banaciderha mpu: Lola oku Yonatani n’abâbo bali n’omurhûla nta kadundo, rhushubilerha Bakidesi naye anabarhuluba boshi omu budufu buguma. 59 Banacigenda mpu bashambâle haguma naye. 60 Bakidesi anacihuma enjira yage ayisha alongoline omurhwe gw’engabo nyinji anacirhuma amaruba ga bufundafunda emwa ngasi banali olunda lwage, mpu bagwarhe Yonatani n’abâbo, ci barhahashaga buly ‘ihwe lyabo lyamarhulika. 61 N’abantu bagumabaguma b’omu cihugo bo bali barha mbo b’obwôla bugoma, bagwarha makumi arhanu omu bandi banacibayîrha.

62 Okubundi Yonatani, Simoni n’abâbo banacija e Beti-Basi omw’irungu bashubiyiyûbaka banacizibuhya. 63 Bakidesi anacimanya omwanzi, ashubûza e ngabo yage anacihamagala abantu bage bali e Buyahudi. 64 Anaciyâsha atwa ecirâlo hofi na Beti-Basi, anacigorha olugo nsiku nyinji, anazonza masini. 65 Ci Yonatani anacisiga mwene wabo Simoni omu cishagala anacija omu lugo ayi sha agalukine ngabo nsungunu. 66 Anacihima Odomera na bene wabo boshi na bene Fasironi emwabo omu mahêma gabo anacirhondêra okubalibisa omu kubagorha anacibaminika n’emisi. 67 Simoni naye n’abantu bage anacihuluka ayôca galya masini g’okulwa. 68 Bombi oku banali babiri, balwisa Bakidesi, bamuhima bamucinagiza. Abona oku omuhigo gwage n’okuyîsha kwage byabire bya busha. 69 Abêra balya bantu babi bamubwiraga mpu ayishe omu cihugo oburhe, abanigamwo banji anacirhôla omuhigo gw’okushubira emwage omu cihugo cage. 70 Yonatani anakumanya, anacirhuma entumwa emunda ali mpu bayumvanye n’omurhûla anamulekere abashwêkagwa. 71 Bakidesi anabayankirira, anaciyemêra ebinwa bya Yonatani; acîgasha embere zage mpu nta mango anacimulongeze amabi omu kalamo kage koshi. 72 Anacimushubiza abashwêkwa ali erhi agwarhire e Buyahudi, ashana ebirugu anacishubira omu cihugo cage, arhanacifaga agalusire omu cihugo c’Abayahudi. 73 Engôrho ya rhangileka okulibuza Bene Isrhaheli. Yonatani anaciyûbaka enyumpa yage aha Makmasi; arhondêra okukatwira olubaga emanja, akûla ababi boshi omu Israheli.

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Αʹ 9

1 Καὶ ἤκουσεν Δημήτριος ὅτι ἔπεσεν Νικάνωρ καὶ ἡ δύναμις αὐτοῦ ἐν πολέμῳ, καὶ προσέθετο τὸν Βακχίδην καὶ τὸν ῎Αλκιμον ἐκ δευτέρου ἀποστεῖλαι εἰς γῆν Ιουδα καὶ τὸ δεξιὸν κέρας μετ᾽ αὐτῶν. 2 καὶ ἐπορεύθησαν ὁδὸν τὴν εἰς Γαλγαλα καὶ παρενέβαλον ἐπὶ Μαισαλωθ τὴν ἐν Αρβηλοις καὶ προκατελάβοντο αὐτὴν καὶ ἀπώλεσαν ψυχὰς ἀνθρώπων πολλάς. 3 καὶ τοῦ μηνὸς τοῦ πρώτου ἔτους τοῦ δευτέρου καὶ πεντηκοστοῦ καὶ ἑκατοστοῦ παρενέβαλον ἐπὶ Ιερουσαλημ· 4 καὶ ἀπῆραν καὶ ἐπορεύθησαν εἰς Βερεαν ἐν εἴκοσι χιλιάσιν ἀνδρῶν καὶ δισχιλίᾳ ἵππῳ. 5 καὶ Ιουδας ἦν παρεμβεβληκὼς ἐν Ελασα, καὶ τρισχίλιοι ἄνδρες μετ᾽ αὐτοῦ ἐκλεκτοί. 6 καὶ εἶδον τὸ πλῆθος τῶν δυνάμεων ὅτι πολλοί εἰσιν, καὶ ἐφοβήθησαν σφόδρα· καὶ ἐξερρύησαν πολλοὶ ἀπὸ τῆς παρεμβολῆς, οὐ κατελείφθησαν ἐξ αὐτῶν ἀλλ᾽ ἢ ὀκτακόσιοι ἄνδρες. 7 καὶ εἶδεν Ιουδας ὅτι ἀπερρύη ἡ παρεμβολὴ αὐτοῦ καὶ ὁ πόλεμος ἔθλιβεν αὐτόν, καὶ συνετρίβη τῇ καρδίᾳ, ὅτι οὐκ εἶχεν καιρὸν συναγαγεῖν αὐτούς, 8 καὶ ἐξελύθη καὶ εἶπεν τοῖς καταλειφθεῖσιν ᾿Αναστῶμεν καὶ ἀναβῶμεν ἐπὶ τοὺς ὑπεναντίους ἡμῶν, ἐὰν ἄρα δυνώμεθα πολεμῆσαι πρὸς αὐτούς. 9 καὶ ἀπέστρεφον αὐτὸν λέγοντες Οὐ μὴ δυνώμεθα, ἀλλ᾽ ἢ σῴζωμεν τὰς ἑαυτῶν ψυχὰς τὸ νῦν, ἐπιστρέψωμεν καὶ οἱ ἀδελφοὶ ἡμῶν καὶ πολεμήσωμεν πρὸς αὐτούς, ἡμεῖς δὲ ὀλίγοι. 10 καὶ εἶπεν Ιουδας Μὴ γένοιτο ποιῆσαι τὸ πρᾶγμα τοῦτο, φυγεῖν ἀπ᾽ αὐτῶν, καὶ εἰ ἤγγικεν ὁ καιρὸς ἡμῶν, καὶ ἀποθάνωμεν ἐν ἀνδρείᾳ χάριν τῶν ἀδελφῶν ἡμῶν καὶ μὴ καταλίπωμεν αἰτίαν τῇ δόξῃ ἡμῶν. 11 καὶ ἀπῆρεν ἡ δύναμις ἀπὸ τῆς παρεμβολῆς καὶ ἔστησαν εἰς συνάντησιν αὐτοῖς, καὶ ἐμερίσθη ἡ ἵππος εἰς δύο μέρη, καὶ οἱ σφενδονῆται καὶ οἱ τοξόται προεπορεύοντο τῆς δυνάμεως, καὶ οἱ πρωταγωνισταὶ πάντες οἱ δυνατοί, Βακχίδης δὲ ἦν ἐν τῷ δεξιῷ κέρατι. 12 καὶ ἤγγισεν ἡ φάλαγξ ἐκ τῶν δύο μερῶν καὶ ἐφώνουν ταῖς σάλπιγξιν, καὶ ἐσάλπισαν οἱ παρὰ Ιουδου καὶ αὐτοὶ ταῖς σάλπιγξιν· 13 καὶ ἐσαλεύθη ἡ γῆ ἀπὸ τῆς φωνῆς τῶν παρεμβολῶν, καὶ ἐγένετο ὁ πόλεμος συνημμένος ἀπὸ πρωίθεν ἕως ἑσπέρας. 14 καὶ εἶδεν Ιουδας ὅτι Βακχίδης καὶ τὸ στερέωμα τῆς παρεμβολῆς ἐν τοῖς δεξιοῖς, καὶ συνῆλθον αὐτῷ πάντες οἱ εὔψυχοι τῇ καρδίᾳ, 15 καὶ συνετρίβη τὸ δεξιὸν μέρος ἀπ᾽ αὐτῶν, καὶ ἐδίωκεν ὀπίσω αὐτῶν ἕως Αζωτου ὄρους. 16 καὶ οἱ εἰς τὸ ἀριστερὸν κέρας εἶδον ὅτι συνετρίβη τὸ δεξιὸν κέρας, καὶ ἐπέστρεψαν κατὰ πόδας Ιουδου καὶ τῶν μετ᾽ αὐτοῦ ἐκ τῶν ὄπισθεν. 17 καὶ ἐβαρύνθη ὁ πόλεμος, καὶ ἔπεσον τραυματίαι πολλοὶ ἐκ τούτων καὶ ἐκ τούτων, 18 καὶ Ιουδας ἔπεσεν, καὶ οἱ λοιποὶ ἔφυγον. 19 καὶ ἦρεν Ιωναθαν καὶ Σιμων Ιουδαν τὸν ἀδελφὸν αὐτῶν καὶ ἔθαψαν αὐτὸν ἐν τῷ τάφῳ τῶν πατέρων αὐτοῦ ἐν Μωδεϊν. 20 καὶ ἔκλαυσαν αὐτὸν καὶ ἐκόψαντο αὐτὸν πᾶς Ισραηλ κοπετὸν μέγαν καὶ ἐπένθουν ἡμέρας πολλὰς καὶ εἶπον 21 Πῶς ἔπεσεν δυνατὸς σῴζων τὸν Ισραηλ. 22 καὶ τὰ περισσὰ τῶν λόγων Ιουδου καὶ τῶν πολέμων καὶ τῶν ἀνδραγαθιῶν, ὧν ἐποίησεν, καὶ τῆς μεγαλωσύνης αὐτοῦ οὐ κατεγράφη· πολλὰ γὰρ ἦν σφόδρα. 23 Καὶ ἐγένετο μετὰ τὴν τελευτὴν Ιουδου ἐξέκυψαν οἱ ἄνομοι ἐν πᾶσιν τοῖς ὁρίοις Ισραηλ, καὶ ἀνέτειλαν πάντες οἱ ἐργαζόμενοι τὴν ἀδικίαν. 24 ἐν ταῖς ἡμέραις ἐκείναις ἐγενήθη λιμὸς μέγας σφόδρα, καὶ αὐτομόλησεν ἡ χώρα μετ᾽ αὐτῶν. 25 καὶ ἐξέλεξεν Βακχίδης τοὺς ἀσεβεῖς ἄνδρας καὶ κατέστησεν αὐτοὺς κυρίους τῆς χώρας. 26 καὶ ἐξεζήτουν καὶ ἠρεύνων τοὺς φίλους Ιουδου καὶ ἦγον αὐτοὺς πρὸς Βακχίδην, καὶ ἐξεδίκα αὐτοὺς καὶ ἐνέπαιζεν αὐτοῖς. 27 καὶ ἐγένετο θλῖψις μεγάλη ἐν τῷ Ισραηλ, ἥτις οὐκ ἐγένετο ἀφ᾽ ἧς ἡμέρας οὐκ ὤφθη προφήτης αὐτοῖς. 28 καὶ ἠθροίσθησαν πάντες οἱ φίλοι Ιουδου καὶ εἶπον τῷ Ιωναθαν 29 ᾿Αφ᾽ οὗ ὁ ἀδελφός σου Ιουδας τετελεύτηκεν, καὶ ἀνὴρ ὅμοιος αὐτῷ οὐκ ἔστιν ἐξελθεῖν καὶ εἰσελθεῖν πρὸς τοὺς ἐχθροὺς καὶ Βακχίδην καὶ ἐν τοῖς ἐχθραίνουσιν τοῦ ἔθνους ἡμῶν· 30 νῦν οὖν σὲ ᾑρετισάμεθα σήμερον τοῦ εἶναι ἀντ᾽ αὐτοῦ ἡμῖν εἰς ἄρχοντα καὶ ἡγούμενον τοῦ πολεμῆσαι τὸν πόλεμον ἡμῶν. 31 καὶ ἐπεδέξατο Ιωναθαν ἐν τῷ καιρῷ ἐκείνῳ τὴν ἥγησιν καὶ ἀνέστη ἀντὶ Ιουδου τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ. 32 Καὶ ἔγνω Βακχίδης καὶ ἐζήτει αὐτὸν ἀποκτεῖναι. 33 καὶ ἔγνω Ιωναθαν καὶ Σιμων ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ καὶ πάντες οἱ μετ᾽ αὐτοῦ καὶ ἔφυγον εἰς τὴν ἔρημον Θεκωε καὶ παρενέβαλον ἐπὶ τὸ ὕδωρ λάκκου Ασφαρ. 34 καὶ ἔγνω Βακχίδης τῇ ἡμέρᾳ τῶν σαββάτων καὶ ἦλθεν αὐτὸς καὶ πᾶν τὸ στράτευμα αὐτοῦ πέραν τοῦ Ιορδάνου.— 35 καὶ ἀπέστειλεν τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ ἡγούμενον τοῦ ὄχλου καὶ παρεκάλεσεν τοὺς Ναβαταίους φίλους αὐτοῦ τοῦ παραθέσθαι αὐτοῖς τὴν ἀποσκευὴν αὐτῶν τὴν πολλήν. 36 καὶ ἐξῆλθον οἱ υἱοὶ Ιαμβρι οἱ ἐκ Μηδαβα καὶ συνέλαβον Ιωαννην καὶ πάντα, ὅσα εἶχεν, καὶ ἀπῆλθον ἔχοντες. 37 μετὰ τοὺς λόγους τούτους ἀπήγγειλαν Ιωναθαν καὶ Σιμωνι τῷ ἀδελφῷ αὐτοῦ ὅτι Υἱοὶ Ιαμβρι ποιοῦσιν γάμον μέγαν καὶ ἄγουσιν τὴν νύμφην ἀπὸ Ναδαβαθ, θυγατέρα ἑνὸς τῶν μεγάλων μεγιστάνων Χανααν, μετὰ παραπομπῆς μεγάλης. 38 καὶ ἐμνήσθησαν τοῦ αἵματος Ιωαννου τοῦ ἀδελφοῦ αὐτῶν καὶ ἀνέβησαν καὶ ἐκρύβησαν ὑπὸ τὴν σκέπην τοῦ ὄρους. 39 καὶ ἦραν τοὺς ὀφθαλμοὺς αὐτῶν καὶ εἶδον καὶ ἰδοὺ θροῦς καὶ ἀποσκευὴ πολλή, καὶ ὁ νυμφίος ἐξῆλθεν καὶ οἱ φίλοι αὐτοῦ καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ εἰς συνάντησιν αὐτῶν μετὰ τυμπάνων καὶ μουσικῶν καὶ ὅπλων πολλῶν. 40 καὶ ἐξανέστησαν ἐπ᾽ αὐτοὺς ἀπὸ τοῦ ἐνέδρου καὶ ἀπέκτειναν αὐτούς, καὶ ἔπεσον τραυματίαι πολλοί, καὶ οἱ ἐπίλοιποι ἔφυγον εἰς τὸ ὄρος· καὶ ἔλαβον πάντα τὰ σκῦλα αὐτῶν. 41 καὶ μετεστράφη ὁ γάμος εἰς πένθος καὶ φωνὴ μουσικῶν αὐτῶν εἰς θρῆνον. 42 καὶ ἐξεδίκησαν τὴν ἐκδίκησιν αἵματος ἀδελφοῦ αὐτῶν καὶ ἀπέστρεψαν εἰς τὸ ἕλος τοῦ Ιορδάνου.— 43 καὶ ἤκουσεν Βακχίδης καὶ ἦλθεν τῇ ἡμέρᾳ τῶν σαββάτων ἕως τῶν κρηπίδων τοῦ Ιορδάνου ἐν δυνάμει πολλῇ. 44 καὶ εἶπεν Ιωναθαν τοῖς παρ᾽ αὐτοῦ ᾿Αναστῶμεν δὴ καὶ πολεμήσωμεν περὶ τῶν ψυχῶν ἡμῶν, οὐ γάρ ἐστιν σήμερον ὡς ἐχθὲς καὶ τρίτην ἡμέραν· 45 ἰδοὺ γὰρ ὁ πόλεμος ἐξ ἐναντίας καὶ ἐξόπισθεν ἡμῶν, τὸ δὲ ὕδωρ τοῦ Ιορδάνου ἔνθεν καὶ ἔνθεν καὶ ἕλος καὶ δρυμός, οὐκ ἔστιν τόπος τοῦ ἐκκλῖναι· 46 νῦν οὖν κεκράξατε εἰς τὸν οὐρανόν, ὅπως διασωθῆτε ἐκ χειρὸς τῶν ἐχθρῶν ἡμῶν. 47 καὶ συνῆψεν ὁ πόλεμος· καὶ ἐξέτεινεν Ιωναθαν τὴν χεῖρα αὐτοῦ πατάξαι τὸν Βακχίδην, καὶ ἐξέκλινεν ἀπ᾽ αὐτοῦ εἰς τὰ ὀπίσω. 48 καὶ ἐνεπήδησεν Ιωναθαν καὶ οἱ μετ᾽ αὐτοῦ εἰς τὸν Ιορδάνην καὶ διεκολύμβησαν εἰς τὸ πέραν, καὶ οὐ διέβησαν ἐπ᾽ αὐτοὺς τὸν Ιορδάνην. 49 ἔπεσον δὲ παρὰ Βακχίδου τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ εἰς χιλίους ἄνδρας. 50 καὶ ἐπέστρεψεν εἰς Ιερουσαλημ, καὶ ᾠκοδόμησαν πόλεις ὀχυρὰς ἐν τῇ Ιουδαίᾳ, τὸ ὀχύρωμα τὸ ἐν Ιεριχω καὶ τὴν Αμμαους καὶ τὴν Βαιθωρων καὶ τὴν Βαιθηλ καὶ τὴν Θαμναθα Φαραθων καὶ τὴν Τεφων, ἐν τείχεσιν ὑψηλοῖς καὶ πύλαις καὶ μοχλοῖς· 51 καὶ ἔθετο φρουρὰν ἐν αὐτοῖς τοῦ ἐχθραίνειν τῷ Ισραηλ. 52 καὶ ὠχύρωσεν τὴν πόλιν τὴν Βαιθσουραν καὶ Γαζαρα καὶ τὴν ἄκραν καὶ ἔθετο ἐν αὐταῖς δυνάμεις καὶ παραθέσεις βρωμάτων. 53 καὶ ἔλαβεν τοὺς υἱοὺς τῶν ἡγουμένων τῆς χώρας ὅμηρα καὶ ἔθετο αὐτοὺς ἐν τῇ ἄκρᾳ ἐν Ιερουσαλημ ἐν φυλακῇ. 54 Καὶ ἐν ἔτει τρίτῳ καὶ πεντηκοστῷ καὶ ἑκατοστῷ τῷ μηνὶ τῷ δευτέρῳ ἐπέταξεν ῎Αλκιμος καθαιρεῖν τὸ τεῖχος τῆς αὐλῆς τῶν ἁγίων τῆς ἐσωτέρας· καὶ καθεῖλεν τὰ ἔργα τῶν προφητῶν καὶ ἐνήρξατο τοῦ καθαιρεῖν. 55 ἐν τῷ καιρῷ ἐκείνῳ ἐπλήγη ῎Αλκιμος, καὶ ἐνεποδίσθη τὰ ἔργα αὐτοῦ, καὶ ἀπεφράγη τὸ στόμα αὐτοῦ, καὶ παρελύθη καὶ οὐκ ἠδύνατο ἔτι λαλῆσαι λόγον καὶ ἐντείλασθαι περὶ τοῦ οἴκου αὐτοῦ. 56 καὶ ἀπέθανεν ῎Αλκιμος ἐν τῷ καιρῷ ἐκείνῳ μετὰ βασάνου μεγάλης. 57 καὶ εἶδεν Βακχίδης ὅτι ἀπέθανεν ῎Αλκιμος, καὶ ἐπέστρεψεν πρὸς τὸν βασιλέα. καὶ ἡσύχασεν ἡ γῆ Ιουδα ἔτη δύο. 58 Καὶ ἐβουλεύσαντο πάντες οἱ ἄνομοι λέγοντες ᾿Ιδοὺ Ιωναθαν καὶ οἱ παρ᾽ αὐτοῦ ἐν ἡσυχίᾳ κατοικοῦσιν πεποιθότες· νῦν οὖν ἀνάξομεν τὸν Βακχίδην, καὶ συλλήμψεται αὐτοὺς πάντας ἐν νυκτὶ μιᾷ. 59 καὶ πορευθέντες συνεβουλεύσαντο αὐτῷ. 60 καὶ ἀπῆρεν τοῦ ἐλθεῖν μετὰ δυνάμεως πολλῆς καὶ ἀπέστειλεν λάθρᾳ ἐπιστολὰς πᾶσιν τοῖς συμμάχοις αὐτοῦ τοῖς ἐν τῇ Ιουδαίᾳ, ὅπως συλλάβωσιν τὸν Ιωναθαν καὶ τοὺς μετ᾽ αὐτοῦ· καὶ οὐκ ἠδύναντο, ὅτι ἐγνώσθη ἡ βουλὴ αὐτῶν. 61 καὶ συνέλαβον ἀπὸ τῶν ἀνδρῶν τῆς χώρας τῶν ἀρχηγῶν τῆς κακίας εἰς πεντήκοντα ἄνδρας καὶ ἀπέκτειναν αὐτούς. 62 καὶ ἐξεχώρησεν Ιωναθαν καὶ Σιμων καὶ οἱ μετ᾽ αὐτοῦ εἰς Βαιθβασι τὴν ἐν τῇ ἐρήμῳ καὶ ᾠκοδόμησεν τὰ καθῃρημένα αὐτῆς, καὶ ἐστερέωσαν αὐτήν. 63 καὶ ἔγνω Βακχίδης καὶ συνήγαγεν πᾶν τὸ πλῆθος αὐτοῦ καὶ τοῖς ἐκ τῆς Ιουδαίας παρήγγειλεν· 64 καὶ ἐλθὼν παρενέβαλεν ἐπὶ Βαιθβασι καὶ ἐπολέμησεν αὐτὴν ἡμέρας πολλὰς καὶ ἐποίησεν μηχανάς. 65 καὶ ἀπέλιπεν Ιωναθαν Σιμωνα τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ ἐν τῇ πόλει καὶ ἐξῆλθεν εἰς τὴν χώραν καὶ ἦλθεν ἐν ἀριθμῷ. 66 καὶ ἐπάταξεν Οδομηρα καὶ τοὺς ἀδελφοὺς αὐτοῦ καὶ τοὺς υἱοὺς Φασιρων ἐν τῷ σκηνώματι αὐτῶν, καὶ ἤρξαντο τύπτειν καὶ ἀνέβαινον ἐν ταῖς δυνάμεσιν. 67 καὶ Σιμων καὶ οἱ μετ᾽ αὐτοῦ ἐξῆλθον ἐκ τῆς πόλεως καὶ ἐνεπύρισαν τὰς μηχανάς· 68 καὶ ἐπολέμησαν πρὸς τὸν Βακχίδην, καὶ συνετρίβη ὑπ᾽ αὐτῶν, καὶ ἔθλιβον αὐτὸν σφόδρα, ὅτι ἦν ἡ βουλὴ αὐτοῦ καὶ ἡ ἔφοδος αὐτοῦ κενή. 69 καὶ ὠργίσθη ἐν θυμῷ τοῖς ἀνδράσιν τοῖς ἀνόμοις τοῖς συμβουλεύσασιν αὐτῷ ἐλθεῖν εἰς τὴν χώραν καὶ ἀπέκτεινεν ἐξ αὐτῶν πολλοὺς καὶ ἐβουλεύσατο τοῦ ἀπελθεῖν εἰς τὴν γῆν αὐτοῦ. 70 καὶ ἐπέγνω Ιωναθαν καὶ ἀπέστειλεν πρὸς αὐτὸν πρέσβεις τοῦ συνθέσθαι πρὸς αὐτὸν εἰρήνην καὶ ἀποδοῦναι αὐτοῖς τὴν αἰχμαλωσίαν. 71 καὶ ἐπεδέξατο καὶ ἐποίησεν κατὰ τοὺς λόγους αὐτοῦ καὶ ὤμοσεν αὐτῷ μὴ ἐκζητῆσαι αὐτῷ κακὸν πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς αὐτοῦ· 72 καὶ ἀπέδωκεν αὐτῷ τὴν αἰχμαλωσίαν, ἣν ᾐχμαλώτευσεν τὸ πρότερον ἐκ γῆς Ιουδα, καὶ ἀποστρέψας ἀπῆλθεν εἰς τὴν γῆν αὐτοῦ καὶ οὐ προσέθετο ἔτι ἐλθεῖν εἰς τὰ ὅρια αὐτῶν. 73 καὶ κατέπαυσεν ῥομφαία ἐξ Ισραηλ· καὶ ᾤκησεν Ιωναθαν ἐν Μαχμας, καὶ ἤρξατο Ιωναθαν κρίνειν τὸν λαὸν καὶ ἠφάνισεν τοὺς ἀσεβεῖς ἐξ Ισραηλ.

10

Aleksandro acijira mwami anajira Yonatani mudâhwa mukulu

1 Omu mwaka gw’igana na makumi gali ndarhu, Aleksandro mugala wa Antiyokusi n’elishembano lyage ye Epifani, anacirhabâla anacirhôla Ptolemaisi; abantu b’eyo bamuyankirira na kurhenga aho arhondêra okuyîma bwinja. 2 Erhi mwami Demetriyusi anayumva kulya, ashubûza engabo nyinji bwenêne anacija emunda ali akola agendimulwisa. 3 Na muli agôla mango gonêne Demetriyusi anacirhuma amaruba emwa Yonatani g’okuja omu murhûla anamulaganya mpu amukuza omu cikono. 4 Akazagiderha erhi rhuyumva nye naye duba embere ayumvanye na Aleksandro oku muhona gwani. 5 Bulya akola ayishikazikengera amabi namujirire goshi kuli ye yenene, kuli mwene wabo n’oku ishanja lyage lyoshi. 6 Amuhà obuhashe b’okushubisinga engabo y’okulwa, okutula emirasano n’okuderha oku akola mwira wage, anacirhegeka mpu amugalulire empira bagwarhaga omu lugo wage.

7 Yonatani anacija e Yeruzalemu, anacisoma galya maruba, agasomera olubaga lwoshi kuguma n’abantu bali omu lugo. 8 Bajuguma bwenêne erhi bayunva oku mwami anahire Yonatani obuhashe bw’okujira eyindi mirhwe y’okulwa. 9 Abali omu lugo banaciha Yonatani empira bali bagwerhe naye anacibashubiza emwa ababusi bâbo. 10 Yonatani anaciyûbaka aha Yeruzalemu ashubirhondêra okuyûbaka n’okushakala olugo. 11 Ahûna abûbasi okushubiyûbaka olukuta n’okuzungulusa entondo ya Siyoni n’amabuye magoye lyo ezibuha, banajira ntyo. 12 Okubundi ab’ebigolo bali omu nyumpa nzibu Bakidesi ayûbakaga banaciyâka. 13 Ngasi muguma ajandika omukolo analiagwerhe bakacîshubirira ngasi muguma omu cihugo cabo. 14 Aha Betisuri honene hasigire baguma baguma muli balya banalibamaleka akanwa n’amarhegeko ga Nnâmahanga bulya ahoôa ho halikola lwakiro lwabo.

15 Okubundi Aleksandro anacimanya okwôla Demetriyusi ajiriraga Yonatani, banacimuganirira amatabûro oyûla amalwa, entambala ahimire ye na benc wabo n’embaka abwine. 16 Anaciderha erhi ka rhwankabona mango maguma muntu wa borhere bwa bene obwo muntu wa bene oyôla? Rhumujire muntu mwira wirhu na murhabâzi wirhu. 17 Anacirhuma amaruba gali mayandike ntyala: 18 “Mwami Aleksandro kuli mwene wabo Yonatani, omusingo. 19 Rhwayumvirhe barhubwira oku oli muntu muzibu na oku wanahasha okuba murhabâzi wirhu. 20 Co cirhumire kurhenga ene okola we mudâhwa mukulug w’ishanja lyawe rhwamanakuhà ecikono c’okuderhwa mwira wa mwami.- Anacimurhumira kuguma akanzo kadukula ecimane c’amasholo,- okombere cbintu birhu, onalange obwira bwirhu haguma na nawe bwinja”.

21 Yonatani anaciyambala emyambalo migishe omu mwczi gwa nda omu mwaka gw’igana na makumi gali ndarhu, oku lusiku lw’amahema, anacisinga engabo, atulisa n’emirasano.

Amaruba Demetriyusi I ayandikiraga Yonatani

22 Erhi ayumva kulya Demetriyusi anacigaya bwenêne. 23 Bici rhwajizirage obûla Aleksandro amarhurhanga okuja omu bwira bwa Abayahudi lyo azibuhya obwami bwage. 24 Erhi nani nkola nabayandikira ebinwa by’okubarhiza mbalaganye obukulu n’oluhembo lunji lyo mbona oburhabâle bwabo. 25 Anacibarhumira amaruba gali gayandisirwe ntyala:

«Mwami Demetriyusi oku lubaga lw’Abayahudi: Omusingo.

26 Mwalanzire kulyâla kunywana rhwanywânaga na ntyôla obwira bwirhu bwayôrha bûkomire buzira kucilunga n’abashombanyi birhu, rhwayumvirhe okwôla rhwanasima bwenêne. 27 Na bunôla muyôrhage murhujirako obwôla bwikubagire, nanirhu rhwanahemba okwôla murhujirira n’aminja ga ngasi lubero. 28 Rhwanabajirira luhembo lunji na binji birharhegesirwi. 29 Kurhenga ene namabakûlako obujà namanabagalulira, muli Bayahudi mweshi, okuhonga n’okuvurha empongano oku munyu, na ibarati lya mwami. 30 Ecigabi ca kasharhu c’omu mashwa ginyu n’oluhande lwa kabiri lwa eby’emirehe yinyu ebyali byani mbagalulirebyo. Ntakacibilonza kurhenga ene n’ensiku zoshi mbigalulire ecihugo c’ Abayahudi na birya bishagala bisharhu bilungine naye bya omu Samâriya na omu Galileya. 31 Nalonza Yeruzalemu ayôrhe cishagala citagatifu na ca murhûla kuguma n’omurhundu gwaco gwoshi, cirhûlîsa conene entûlo n’empogano zaco.

32 Ndesire kuguma obuhashe bwani nalingwerhe, bwami buba aha Yeruza lemu mbulekire omudâhwa mukulu nti ahebemwo abantu bakazilanga balya anacîshozire yenene. 33 Abayahudi boshi banahesirwe bujà kurhenga e Buyahudi bakanaba bali omu bwami boshi mbahire obuhashe bw’okurhenga omu bujà, nalonza boshi babaleke barhacikazagivurha ibarati ciru n’ery’ebi ntu byabo. 34 Ensiku nkulu zoshi, eza Sabato, ezindi nsiku nkulu, ensiku ntagatikfu kuguma na zirya nsiku isharhu zishokolera erhi ezi kulikira olusiku hlukulu, ezôla nsiku zibe nsiku za kurhahumwako na kandi, nsiku za kurhaba n’okurhacifuduka kantu kalebe oku Bayahudi boshi banaba omu cihugo cani. 35 Muli ezôla nsiku ntaye wankaciba n’obuhashe bw’okuderha erhi nasambisa owirhu kuli kantu kalebe nisi erhi abandi mbarhindibuze kuli olu lubanja erhi lula. 36 Barhôle basirika ba Bayahudi bihumbi makumi asharhu baje omu basirika bani bakazibajuha nk’oku bankajuha abandi basirika baba omu ngabo ya mwami. Baguma mulibo baja omu nyumpa za mwami zirya nzibunzibu. 37 Na banji bahâbwa gulya mukolo omuntu akanacikubagirwamwo omu bwami bwani. Kuli okwôla abasirika bâbo bakulu bâba omu bûko bwabo, balama nk’oku amarhegeko gabo ganabahunyirc kuguma nk’oku nanajiriraga Obuyahudi boshi.

38 Erya mirhundu isharhu ya Samâriya nayûshûlaga oku Buyahudi, enajage mwo loshi na ntyo, amango bakola bagwerhe murhambo muguma barhaci rhumikira wundi mukulu ohi kuleka omudâhwa mukulu. 39 Mpanyire nka luhembo, Ptolemayisi n’omurhundu gwage goshi, emwa aka-Nyamuzinda k’e Yeruzalcmu, lyo bakazibona ebi bakolesa omu ka-Nyamuzinda, oku nterekêro. 40 Nani mpanyire ngasi mwaka nfaranga bihumbi ikumi na bini bya marhale, byayishirhôlwa kuli birya mwami anahâbwa omu ngasi marhambo minja. 41 Na ngasi bilushire ebyakazagikolesibwa omu myaka yagezire, kurhenga ene bikola byakahâbwa emikolo y’aka-Nyamuzinda. 42 Kandi kuli zirya nfaranga z’ebihu mbi birhanu by’amarhale bikolesibwa oku mikolo y’aka-Nyamuzinda binakûlwa ngasi mwaka oku ntûlo y’aka-Nyamuzinda ebyôla byagalulwa bulya biba by’abadâhwa banali omu mikolo. 43 Ngasi yeshi wankanayakira omu ka-Nyamuzinda aha Yeruzalemu nisi erhi omu biyumba byage kuyâka okuhâna ibarati lya mwami nisi erhi kuyâka bindi bindi, oyôla anabe n’obuhashe bwage boshi (barhacimujiraga kurhi) kuguma n’ebintu byage ajira omu bwami bwani boshi. 44 Ebyakazikolesibwa oku kuyûbaka nisi erhi oku.kushakûlula aka-Nyamuzinda byakazirhenga oku birugu bya mwami. 45 Kwonoko omu kuyûbaka ebyôgo bya Yeruzalcmu n’okukomeza obululi bwage, ebyakolesibwa byakazirhenga oku birugu bya mwami kwanayishiba kuguma amango bayûbaka erhi kushakulula ebyôgo by’ebishagala by’e Buyahudi».

46 Yonatani n’olubaga erhi bayumva ebyôla binwa barhabiyemêraga banalahira okubishimba ebwa kuba bacikengera amabi Demetriyusi ajiriraga Bene Israheli n’amalumwa manji abarhindibuzagyamwo. 47 Okubundi obwôla, banacihiga okunywâna na Aleksandro ye wali murhanzi wa okubabwira mpu bayumvanye, banayôrhe bira bage. 48 Mwami Aleksandro anashubûza engabo nyinji mpu alwise Demetriyusi. 49 Oku abôla bami bombi bamarhulubana engabo ya Demetriyusi bakula omulindi na Aleksandro anacimuminika, anacimugonya 50 balegerera balwa burhahusa kuhika izûba lyahorha, Deme triyusi anacifa olwo lusiku.

Obuhya bwa Aleksandro na Kleyopatri

51 Aleksandro anacirhuma emwa Ptolemeyo mwami w’e Misiri entumwa mpu bagendimubwira erhi: 52 Namashubira omu bwami bwani, na nkola ntamire oku ntebe ya balarha; nanyazire obuhashe nahimire Demetriyusi namarhôla oburhegesi bw’ecihugo cirhu. 53 Namutuzirekwo entambala, nanamuhima ye n’engabo yage rhwamabutamala oku ntebe y’obwami bwage. 54 Ntyôla, rhusi ngage obwira haguma na nawe; ompe mwali wawe omu buhya, naba mukwi wawe, nayishikuhà kuguma naye oluhembo lukwanine.

55 Mwami Ptolemeyo naye anacimushuza muli ebi binwa erhi: Iragi ly’olusi ku washubiragamwo omu cihugo c’ababusi bawe n’olu watamalagamwo oku ntebe y’obwami bwabo. 56 Bunola nkolaga nakujirira nk’oku onanyandikire, ci konene oyishe omu malanga gani e Ptolemayisi, rhubonane nanakujira mukwi wani nk’okwola onadesire.

57 Ptolemeyo anacirhenga e Misiri boshi n’omwali Kleyopatri banacija e Ptolemayisi omu mwaka gw’igana na makumi gali ndarhu n’ibirii. 58 Mwami Aleksandro anacirhenga halya mbere za mwami, naye mwami anacimuha omwâli Kleyopatri anacijirira obuhya aha Ptolemayisi n’obukuze bunene k’oku abami banakomerera. 59 Aleksandro anaciyandikira na Yonatani mpu bagende boshi. 60 Yonatani anacija emunda abôla bami babiri bali anajagalire bwenêne anacihahà bo n’abira bâbo amarhale, amasholo n’ebindi by’oluhemho lunene anacisîmwa omu masu gabo là. 61 Okubundi abantu bagalugalu omu Bayahudi bashubûzanya mpu bagendimubeshera ci mwami arhabayumvagya. 62 Anaci rhegeka mpu bahogole Yonatani emyambalo yage, banacimuyambisa emya mbalo minja y’akaduku. Anacijira kulya. 63 Okubundi mwami anacimutamaza hofi naye anacibwira abarhumisi bage erhi: Muhuluke mweshi naye mugere omu karhî k’olugo, mwaderha oku irhondo ntaye ociderhaga akanwa kuli ye oku kantu kalebe n’oku irhondo wâciderhaga mpu amurhindibuze. 64 Erhi aba shombanyi bage bamanya obukuze mwami anamuhire, oku mwami anama nyisagya kuli ye n’oku anamuyambikaga omwambalo mwinja gw’akaduku, boshi bayâka. 65 Erhi akola ayushula eryo irenge lyage, mwami anamuyandika omu bira bage barhanzi anacimujira mukulu w’abalwi na murhambo w’ecihugo. 66 Yonatani ashubira e Yeruzalemu n’omurhûla n’obushagaluke bunene.

Apoloniyusi murhegesi w’e Sele-Sîriya ahimwa na Yonatani

67 Omu mwaka gw’igana na makumi galindarhu n’irhanu, Demetriyusi anacirhenga e Kreti, aja omu cihugo c’ababusi bage. 68 Erhi ayumva ntyôla mwami Aleksandro anacishubira e Antiyokiya anababire bwenêne. 69 Demetriyusi anacijira, Apoloniyusi murhambo w’engabo yage, ali murhambo w’ecihugo ca Sele-Sîriya, naye anacishubûza engabo nyinji bwenêne anayisha alitwa icumbi hofi na Yamniya kurhenga ahôla analika entumwa emwa Yonatani mpu bagendi bwira omudâhwa mukulu mpu:

70 « We oyu oli wenene ocishomye okurhugomera na nani nkola muntu wa kugaywa na wakushekerwa erhi we orhuma! Kurhigi obwine wankayôrha nawe oli mukulu embere zirhu muli ebira birhondo. 71 Akaba obwine oku ocikubagire emisi yawe, obungulukirage enôla munda rhuli omu kabanda rhugerane rhulôle ndi mulume bulya nie ngwerhe emisi y’olugo loshi. 72 Odôsagye nawe emyanzi bakubwira nie ndi na bahi rhuli rhweshi, boshi badwirhe baderha mpu okugulu kwawe kurhankasimika embere zirhu bulya kabiri kabiri ababusi bawe bacandabusirweko omu cihugo cinyu. 73 Na bunôla orhankahasha okukoza engabo y’abalwi b’enfarasi, n’engabo y’abalwi bangan’aha, omu kubanda omu rhwali mabuye nisi erhi rhubuye nisi erhi handi hantu wankahashi cifulika. »

74 Erhi Yonatani ayumva ebinwa bya Apoloniyusi yeshi agarabuka acishoga omurhwe gwa balume bihumbi ikumi anacirhenga e YeruzaJemu n’omulumuna Simoni anaciyîsha amukulikira mpu amurhabâle. 75 Bajihanda hofi n’olugo lwa Yope; abantu b’omwôa lugo babahamikira olumwi bulya olwo lugo lwali lula nzirwe n’abasirika b’Apoloniyusi banacirhangira okulwa ahôla. 76 Abantu b’o mwôla lugo erhi bagwarhwa n’obôba, bayigula enyunvi Yonatani anagwarha o lwôla lugo. 77 Erhi akumanya Apoloniyusi anakeresa basirika bihumbi bisha rhu bagenda n’enfarasi n’eyindi ngabo mwandu anacija e Azoti, 78 nka bantu baja balambagira konene ci erhi banaja bayegera olunda lw’ekabanda, bulya ali acikubagire obunji bw’abasirika b’enfarasi. Yonatani anacimukulikira olu nda lw’e Azoti n’ebyôla bigamba byombi byanacikorana. 79 Apoloniyusi ali amasiga afulisire enyuma lyage banyakulwa n’enfarasi cihumbi. Ci Yonatani anacimanya oku hali omurhego guhizirwe enyuma lyage. 80 Balya banyaku lwira oku nfarasi bagorha ecigamba ca Yonatani babatyabulira emyampi ku rhenga sêzi kuhika bijingo. 81 Ci konene abantu ba Yonatani banasimika nk’o ku ananali abarhegeka ci erhi n’enfarasi za balya banyakulwa n’enfarasi zanaja zarhama. 82 Okubundi Simoni anabulula engabo yage anacicîgusha oku kahe mbe ebwa kuba bene enfarasi bali bamarhama; Abanya-Sîriya banacihimwa naye banacikûla omulindi, bayâka. 83 Banyakulwira oku nfarasi bashandabana omu kabanda, abayâkaga bagendishalira empumu aha Azoti, baciyongobeka omu Bet-Dagoni yali nyumpa ya omuzimu wabo mpu bayakiremwo. 84 Yonatani anayôca Azoti n’ebindi bishagaJa byamuli eburhambi ci erhi amarhangibihagula anacidulika muliro eyôla nyumpa ya Dagoni haguma n’abali bayakiremwo. 85 Abadulikagwa muliro n’abayirhagwa n’engôrho bahika omu bihumbi munani. 86 Oku arhenga eyôla munda Yonatani ajitwa ecirâlo hofi na Eskaloni, abantu bayishimuyankirira n’amaboko gombi n’irenge linene. 87 Okubundi Yonatani anacishubira e YeruzaJemu n’engabo yage n’omunyago munji. 88 Erhi mwami Aleksandro ayumva okwôla ashubiyûshulira Yonatani bintu binji byokumukuza. 89 Anacimurhumira ehigondo hy’amasholo nk’oku abami banakomerera okuhemba bene wabo. Omu kumuhemba anacimuhà Akaroni n’ecihugo c’olwo lugo.

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Αʹ 10

1 Καὶ ἐν ἔτει ἑξηκοστῷ καὶ ἑκατοστῷ ἀνέβη ᾿Αλέξανδρος ὁ τοῦ ᾿Αντιόχου ὁ ᾿Επιφανὴς καὶ κατελάβετο Πτολεμαίδα, καὶ ἐπεδέξαντο αὐτόν, καὶ ἐβασίλευσεν ἐκεῖ. 2 καὶ ἤκουσεν Δημήτριος ὁ βασιλεὺς καὶ συνήγαγεν δυνάμεις πολλὰς σφόδρα καὶ ἐξῆλθεν εἰς συνάντησιν αὐτῷ εἰς πόλεμον. 3 καὶ ἀπέστειλεν Δημήτριος πρὸς Ιωναθαν ἐπιστολὰς λόγοις εἰρηνικοῖς ὥστε μεγαλῦναι αὐτόν· 4 εἶπεν γάρ Προφθάσωμεν τοῦ εἰρήνην θεῖναι μετ᾽ αὐτῶν πρὶν ἢ θεῖναι αὐτὸν μετὰ ᾿Αλεξάνδρου καθ᾽ ἡμῶν· 5 μνησθήσεται γὰρ πάντων τῶν κακῶν, ὧν συνετελέσαμεν πρὸς αὐτὸν καὶ εἰς τοὺς ἀδελφοὺς αὐτοῦ καὶ εἰς τὸ ἔθνος. 6καὶ ἔδωκεν αὐτῷ ἐξουσίαν συναγαγεῖν δυνάμεις καὶ κατασκευάζειν ὅπλα καὶ εἶναι αὐτὸν σύμμαχον αὐτοῦ, καὶ τὰ ὅμηρα τὰ ἐν τῇ ἄκρᾳ εἶπεν παραδοῦναι αὐτῷ. 7 καὶ ἦλθεν Ιωναθαν εἰς Ιερουσαλημ καὶ ἀνέγνω τὰς ἐπιστολὰς εἰς τὰ ὦτα παντὸς τοῦ λαοῦ καὶ τῶν ἐκ τῆς ἄκρας. 8 καὶ ἐφοβήθησαν φόβον μέγαν, ὅτε ἤκουσαν ὅτι ἔδωκεν αὐτῷ ὁ βασιλεὺς ἐξουσίαν συναγαγεῖν δύναμιν. 9 καὶ παρέδωκαν οἱ ἐκ τῆς ἄκρας Ιωναθαν τὰ ὅμηρα, καὶ ἀπέδωκεν αὐτοὺς τοῖς γονεῦσιν αὐτῶν. 10 καὶ ᾤκησεν Ιωναθαν ἐν Ιερουσαλημ καὶ ἤρξατο οἰκοδομεῖν καὶ καινίζειν τὴν πόλιν. 11 καὶ εἶπεν πρὸς τοὺς ποιοῦντας τὰ ἔργα οἰκοδομεῖν τὰ τείχη καὶ τὸ ὄρος Σιων κυκλόθεν ἐκ λίθων τετραπόδων εἰς ὀχύρωσιν, καὶ ἐποίησαν οὕτως. 12 καὶ ἔφυγον οἱ ἀλλογενεῖς οἱ ὄντες ἐν τοῖς ὀχυρώμασιν, οἷς ᾠκοδόμησεν Βακχίδης, 13 καὶ κατέλιπεν ἕκαστος τὸν τόπον αὐτοῦ καὶ ἀπῆλθεν εἰς τὴν γῆν αὐτοῦ· 14 πλὴν ἐν Βαιθσουροις ὑπελείφθησάν τινες τῶν καταλιπόντων τὸν νόμον καὶ τὰ προστάγματα· ἦν γὰρ εἰς φυγαδευτήριον. 15 Καὶ ἤκουσεν ᾿Αλέξανδρος ὁ βασιλεὺς τὰς ἐπαγγελίας, ὅσας ἀπέστειλεν Δημήτριος τῷ Ιωναθαν, καὶ διηγήσαντο αὐτῷ τοὺς πολέμους καὶ τὰς ἀνδραγαθίας, ἃς ἐποίησεν αὐτὸς καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ, καὶ τοὺς κόπους, οὓς ἔσχον, 16 καὶ εἶπεν Μὴ εὑρήσομεν ἄνδρα τοιοῦτον ἕνα; καὶ νῦν ποιήσομεν αὐτὸν φίλον καὶ σύμμαχον ἡμῶν. 17 καὶ ἔγραψεν ἐπιστολὰς καὶ ἀπέστειλεν αὐτῷ κατὰ τοὺς λόγους τούτους λέγων 18 Βασιλεὺς ᾿Αλέξανδρος τῷ ἀδελφῷ Ιωναθαν χαίρειν. 19 ἀκηκόαμεν περὶ σοῦ ὅτι ἀνὴρ δυνατὸς ἰσχύι καὶ ἐπιτήδειος εἶ τοῦ εἶναι ἡμῶν φίλος. 20 καὶ νῦν καθεστάκαμέν σε σήμερον ἀρχιερέα τοῦ ἔθνους σου καὶ φίλον βασιλέως καλεῖσθαί σε (καὶ ἀπέστειλεν αὐτῷ πορφύραν καὶ στέφανον χρυσοῦν) καὶ φρονεῖν τὰ ἡμῶν καὶ συντηρεῖν φιλίας πρὸς ἡμᾶς. 21 Καὶ ἐνεδύσατο Ιωναθαν τὴν ἁγίαν στολὴν τῷ ἑβδόμῳ μηνὶ ἔτους ἑξηκοστοῦ καὶ ἑκατοστοῦ ἐν ἑορτῇ σκηνοπηγίας καὶ συνήγαγεν δυνάμεις καὶ κατεσκεύασεν ὅπλα πολλά. 22 Καὶ ἤκουσεν Δημήτριος τοὺς λόγους τούτους καὶ ἐλυπήθη καὶ εἶπεν 23 Τί τοῦτο ἐποιήσαμεν ὅτι προέφθακεν ἡμᾶς ᾿Αλέξανδρος τοῦ φιλίαν καταλαβέσθαι τοῖς Ιουδαίοις εἰς στήριγμα; 24 γράψω αὐτοῖς κἀγὼ λόγους παρακλήσεως καὶ ὕψους καὶ δομάτων, ὅπως ὦσιν σὺν ἐμοὶ εἰς βοήθειαν. 25 καὶ ἀπέστειλεν αὐτοῖς κατὰ τοὺς λόγους τούτους Βασιλεὺς Δημήτριος τῷ ἔθνει τῶν Ιουδαίων χαίρειν. 26 ἐπεὶ συνετηρήσατε τὰς πρὸς ἡμᾶς συνθήκας καὶ ἐνεμείνατε τῇ φιλίᾳ ἡμῶν καὶ οὐ προσεχωρήσατε τοῖς ἐχθροῖς ἡμῶν, ἠκούσαμεν καὶ ἐχάρημεν. 27 καὶ νῦν ἐμμείνατε ἔτι τοῦ συντηρῆσαι πρὸς ἡμᾶς πίστιν, καὶ ἀνταποδώσομεν ὑμῖν ἀγαθὰ ἀνθ᾽ ὧν ποιεῖτε μεθ᾽ ἡμῶν. 28 καὶ ἀφήσομεν ὑμῖν ἀφέματα πολλὰ καὶ δώσομεν ὑμῖν δόματα. 29 καὶ νῦν ἀπολύω ὑμᾶς καὶ ἀφίημι πάντας τοὺς Ιουδαίους ἀπὸ τῶν φόρων καὶ τῆς τιμῆς τοῦ ἁλὸς καὶ ἀπὸ τῶν στεφάνων, 30 καὶ ἀντὶ τοῦ τρίτου τῆς σπορᾶς καὶ ἀντὶ τοῦ ἡμίσους τοῦ καρποῦ τοῦ ξυλίνου τοῦ ἐπιβάλλοντός μοι λαβεῖν ἀφίημι ἀπὸ τῆς σήμερον καὶ ἐπέκεινα τοῦ λαβεῖν ἀπὸ γῆς Ιουδα καὶ ἀπὸ τῶν τριῶν νομῶν τῶν προστιθεμένων αὐτῇ ἀπὸ τῆς Σαμαρίτιδος καὶ Γαλιλαίας ἀπὸ τῆς σήμερον ἡμέρας καὶ εἰς τὸν ἅπαντα χρόνον. 31 καὶ Ιερουσαλημ ἔστω ἁγία καὶ ἀφειμένη καὶ τὰ ὅρια αὐτῆς, αἱ δεκάται καὶ τὰ τέλη. 32 ἀφίημι καὶ τὴν ἐξουσίαν τῆς ἄκρας τῆς ἐν Ιερουσαλημ καὶ δίδωμι τῷ ἀρχιερεῖ, ὅπως ἂν καταστήσῃ ἐν αὐτῇ ἄνδρας, οὓς ἂν αὐτὸς ἐκλέξηται, τοῦ φυλάσσειν αὐτήν. 33 καὶ πᾶσαν ψυχὴν Ιουδαίων τὴν αἰχμαλωτισθεῖσαν ἀπὸ γῆς Ιουδα εἰς πᾶσαν βασιλείαν μου ἀφίημι ἐλευθέραν δωρεάν· καὶ πάντες ἀφιέτωσαν τοὺς φόρους καὶ τῶν κτηνῶν αὐτῶν. 34 καὶ πᾶσαι αἱ ἑορταὶ καὶ τὰ σάββατα καὶ νουμηνίαι καὶ ἡμέραι ἀποδεδειγμέναι καὶ τρεῖς ἡμέραι πρὸ ἑορτῆς καὶ τρεῖς μετὰ ἑορτὴν ἔστωσαν πᾶσαι ἡμέραι ἀτελείας καὶ ἀφέσεως πᾶσιν τοῖς Ιουδαίοις τοῖς οὖσιν ἐν τῇ βασιλείᾳ μου, 35 καὶ οὐχ ἕξει ἐξουσίαν οὐδεὶς πράσσειν καὶ παρενοχλεῖν τινα αὐτῶν περὶ παντὸς πράγματος. 36 καὶ προγραφήτωσαν τῶν Ιουδαίων εἰς τὰς δυνάμεις τοῦ βασιλέως εἰς τριάκοντα χιλιάδας ἀνδρῶν, καὶ δοθήσεται αὐτοῖς ξένια, ὡς καθήκει πάσαις ταῖς δυνάμεσιν τοῦ βασιλέως. 37 καὶ κατασταθήσεται ἐξ αὐτῶν ἐν τοῖς ὀχυρώμασιν τοῦ βασιλέως τοῖς μεγάλοις, καὶ ἐκ τούτων κατασταθήσονται ἐπὶ χρειῶν τῆς βασιλείας τῶν οὐσῶν εἰς πίστιν· καὶ οἱ ἐπ᾽ αὐτῶν καὶ οἱ ἄρχοντες ἔστωσαν ἐξ αὐτῶν καὶ πορευέσθωσαν τοῖς νόμοις αὐτῶν, καθὰ καὶ προσέταξεν ὁ βασιλεὺς ἐν γῇ Ιουδα. 38 καὶ τοὺς τρεῖς νομοὺς τοὺς προστεθέντας τῇ Ιουδαίᾳ ἀπὸ τῆς χώρας Σαμαρείας προστεθήτω τῇ Ιουδαίᾳ πρὸς τὸ λογισθῆναι τοῦ γενέσθαι ὑφ᾽ ἕνα τοῦ μὴ ὑπακοῦσαι ἄλλης ἐξουσίας ἀλλ᾽ ἢ τοῦ ἀρχιερέως. 39 Πτολεμαίδα καὶ τὴν προσκυροῦσαν αὐτῇ δέδωκα δόμα τοῖς ἁγίοις τοῖς ἐν Ιερουσαλημ εἰς τὴν καθήκουσαν δαπάνην τοῖς ἁγίοις. 40 κἀγὼ δίδωμι κατ᾽ ἐνιαυτὸν δέκα πέντε χιλιάδας σίκλων ἀργυρίου ἀπὸ τῶν λόγων τοῦ βασιλέως ἀπὸ τῶν τόπων τῶν ἀνηκόντων. 41 καὶ πᾶν τὸ πλεονάζον, ὃ οὐκ ἀπεδίδοσαν ἀπὸ τῶν χρειῶν ὡς ἐν τοῖς πρώτοις ἔτεσιν, ἀπὸ τοῦ νῦν δώσουσιν εἰς τὰ ἔργα τοῦ οἴκου. 42 καὶ ἐπὶ τούτοις πεντακισχιλίους σίκλους ἀργυρίου, οὓς ἐλάμβανον ἀπὸ τῶν χρειῶν τοῦ ἁγίου ἀπὸ τοῦ λόγου κατ᾽ ἐνιαυτόν, καὶ ταῦτα ἀφίεται διὰ τὸ ἀνήκειν αὐτὰ τοῖς ἱερεῦσιν τοῖς λειτουργοῦσιν. 43 καὶ ὅσοι ἐὰν φύγωσιν εἰς τὸ ἱερὸν τὸ ἐν Ιεροσολύμοις καὶ ἐν πᾶσιν τοῖς ὁρίοις αὐτοῦ ὀφείλων βασιλικὰ καὶ πᾶν πρᾶγμα, ἀπολελύσθωσαν καὶ πάντα, ὅσα ἐστὶν αὐτοῖς ἐν τῇ βασιλείᾳ μου. 44 καὶ τοῦ οἰκοδομηθῆναι καὶ ἐπικαινισθῆναι τὰ ἔργα τῶν ἁγίων, καὶ ἡ δαπάνη δοθήσεται ἐκ τοῦ λόγου τοῦ βασιλέως. 45 καὶ τοῦ οἰκοδομηθῆναι τὰ τείχη Ιερουσαλημ καὶ ὀχυρῶσαι κυκλόθεν, καὶ ἡ δαπάνη δοθήσεται ἐκ τοῦ λόγου τοῦ βασιλέως, καὶ τοῦ οἰκοδομηθῆναι τὰ τείχη ἐν τῇ Ιουδαίᾳ. 46 Ως δὲ ἤκουσεν Ιωναθαν καὶ ὁ λαὸς τοὺς λόγους τούτους, οὐκ ἐπίστευσαν αὐτοῖς οὐδὲ ἐπεδέξαντο, ὅτι ἐπεμνήσθησαν τῆς κακίας τῆς μεγάλης, ἧς ἐποίησεν ἐν Ισραηλ καὶ ἔθλιψεν αὐτοὺς σφόδρα. 47 καὶ εὐδόκησαν ἐν ᾿Αλεξάνδρῳ, ὅτι αὐτὸς ἐγένετο αὐτοῖς ἀρχηγὸς λόγων εἰρηνικῶν, καὶ συνεμάχουν αὐτῷ πάσας τὰς ἡμέρας. 48 Καὶ συνήγαγεν ᾿Αλέξανδρος ὁ βασιλεὺς δυνάμεις μεγάλας καὶ παρενέβαλεν ἐξ ἐναντίας Δημητρίου. 49 καὶ συνῆψαν πόλεμον οἱ δύο βασιλεῖς, καὶ ἔφυγεν ἡ παρεμβολὴ Δημητρίου, καὶ ἐδίωξεν αὐτὸν ὁ ᾿Αλέξανδρος καὶ ἴσχυσεν ἐπ᾽ αὐτούς· 50 καὶ ἐστερέωσεν τὸν πόλεμον σφόδρα, ἕως ἔδυ ὁ ἥλιος, καὶ ἔπεσεν ὁ Δημήτριος ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ. 51 Καὶ ἀπέστειλεν ᾿Αλέξανδρος πρὸς Πτολεμαῖον βασιλέα Αἰγύπτου πρέσβεις κατὰ τοὺς λόγους τούτους λέγων 52 ᾿Επεὶ ἀνέστρεψα εἰς τὴν βασιλείαν μου καὶ ἐνεκάθισα ἐπὶ θρόνου πατέρων μου καὶ ἐκράτησα τῆς ἀρχῆς, καὶ συνέτριψα τὸν Δημήτριον καὶ ἐπεκράτησα τῆς χώρας ἡμῶν 53 καὶ συνῆψα πρὸς αὐτὸν μάχην, καὶ συνετρίβη αὐτὸς καὶ ἡ παρεμβολὴ αὐτοῦ ὑφ᾽ ἡμῶν, καὶ ἐκαθίσαμεν ἐπὶ θρόνου βασιλείας αὐτοῦ· 54 καὶ νῦν στήσωμεν πρὸς αὑτοὺς φιλίαν, καὶ νῦν δός μοι τὴν θυγατέρα σου εἰς γυναῖκα, καὶ ἐπιγαμβρεύσω σοι καὶ δώσω σοι δόματα καὶ αὐτῇ ἄξιά σου. 55 Καὶ ἀπεκρίθη Πτολεμαῖος ὁ βασιλεὺς λέγων ᾿Αγαθὴ ἡμέρα, ἐν ᾗ ἐπέστρεψας εἰς γῆν πατέρων σου καὶ ἐκάθισας ἐπὶ θρόνου βασιλείας αὐτῶν. 56 καὶ νῦν ποιήσω σοι ἃ ἔγραψας, ἀλλὰ ἀπάντησον εἰς Πτολεμαίδα, ὅπως ἴδωμεν ἀλλήλους, καὶ ἐπιγαμβρεύσω σοι, καθὼς εἴρηκας. 57 Καὶ ἐξῆλθεν Πτολεμαῖος ἐξ Αἰγύπτου, αὐτὸς καὶ Κλεοπάτρα ἡ θυγάτηρ αὐτοῦ, καὶ ἦλθεν εἰς Πτολεμαίδα ἔτους δευτέρου καὶ ἑξηκοστοῦ καὶ ἑκατοστοῦ. 58 καὶ ἀπήντησεν αὐτῷ ᾿Αλέξανδρος ὁ βασιλεύς, καὶ ἐξέδετο αὐτῷ Κλεοπάτραν τὴν θυγατέρα αὐτοῦ καὶ ἐποίησεν τὸν γάμον αὐτῆς ἐν Πτολεμαίδι καθὼς οἱ βασιλεῖς ἐν δόξῃ μεγάλῃ.— 59 καὶ ἔγραψεν ᾿Αλέξανδρος ὁ βασιλεὺς Ιωναθη ἐλθεῖν εἰς συνάντησιν αὐτῷ. 60 καὶ ἐπορεύθη μετὰ δόξης εἰς Πτολεμαίδα καὶ ἀπήντησεν τοῖς δυσὶν βασιλεῦσι· καὶ ἔδωκεν αὐτοῖς ἀργύριον καὶ χρυσίον καὶ τοῖς φίλοις αὐτῶν καὶ δόματα πολλὰ καὶ εὗρεν χάριν ἐνώπιον αὐτῶν. 61 καὶ ἐπισυνήχθησαν ἐπ᾽ αὐτὸν ἄνδρες λοιμοὶ ἐξ Ισραηλ, ἄνδρες παράνομοι, ἐντυχεῖν κατ᾽ αὐτοῦ, καὶ οὐ προσέσχεν αὐτοῖς ὁ βασιλεύς. 62 καὶ προσέταξεν ὁ βασιλεὺς καὶ ἐξέδυσαν Ιωναθαν τὰ ἱμάτια αὐτοῦ καὶ ἐνέδυσαν αὐτὸν πορφύραν, καὶ ἐποίησαν οὕτως. 63 καὶ ἐκάθισεν αὐτὸν ὁ βασιλεὺς μετ᾽ αὐτοῦ καὶ εἶπεν τοῖς ἄρχουσιν αὐτοῦ ᾿Εξέλθατε μετ᾽ αὐτοῦ εἰς μέσον τῆς πόλεως καὶ κηρύξατε τοῦ μηδένα ἐντυγχάνειν κατ᾽ αὐτοῦ περὶ μηδενὸς πράγματος, καὶ μηδεὶς αὐτῷ παρενοχλείτω περὶ παντὸς λόγου. 64 καὶ ἐγένετο ὡς εἶδον οἱ ἐντυγχάνοντες τὴν δόξαν αὐτοῦ, καθὼς ἐκήρυξεν, καὶ περιβεβλημένον αὐτὸν πορφύραν, καὶ ἔφυγον πάντες. 65 καὶ ἐδόξασεν αὐτὸν ὁ βασιλεὺς καὶ ἔγραψεν αὐτὸν τῶν πρώτων φίλων καὶ ἔθετο αὐτὸν στρατηγὸν καὶ μεριδάρχην. 66 καὶ ἐπέστρεψεν Ιωναθαν εἰς Ιερουσαλημ μετ᾽ εἰρήνης καὶ εὐφροσύνης. 67 Καὶ ἐν ἔτει πέμπτῳ καὶ ἑξηκοστῷ καὶ ἑκατοστῷ ἦλθεν Δημήτριος υἱὸς Δημητρίου ἐκ Κρήτης εἰς τὴν γῆν τῶν πατέρων αὐτοῦ. 68 καὶ ἤκουσεν ᾿Αλέξανδρος ὁ βασιλεὺς καὶ ἐλυπήθη σφόδρα καὶ ὑπέστρεψεν εἰς ᾿Αντιόχειαν. 69 καὶ κατέστησεν Δημήτριος ᾿Απολλώνιον τὸν ὄντα ἐπὶ Κοίλης Συρίας, καὶ συνήγαγεν δύναμιν μεγάλην καὶ παρενέβαλεν ἐπὶ Ιάμνειαν· καὶ ἀπέστειλεν πρὸς Ιωναθαν τὸν ἀρχιερέα λέγων 70 Σὺ μονώτατος ἐπαίρῃ ἐφ᾽ ἡμᾶς, ἐγὼ δὲ ἐγενήθην εἰς καταγέλωτα καὶ εἰς ὀνειδισμὸν διὰ σέ· καὶ διὰ τί σὺ ἐξουσιάζῃ ἐφ᾽ ἡμᾶς ἐν τοῖς ὄρεσι; 71 νῦν οὖν εἰ πέποιθας ἐπὶ ταῖς δυνάμεσίν σου, κατάβηθι πρὸς ἡμᾶς εἰς τὸ πεδίον, καὶ συγκριθῶμεν ἑαυτοῖς ἐκεῖ, ὅτι μετ᾽ ἐμοῦ ἐστιν δύναμις τῶν πόλεων. 72 ἐρώτησον καὶ μάθε τίς εἰμι καὶ οἱ λοιποὶ οἱ βοηθοῦντες ἡμῖν, καὶ λέγουσιν Οὐκ ἔστιν ὑμῖν στάσις ποδὸς κατὰ πρόσωπον ἡμῶν, ὅτι δὶς ἐτροπώθησαν οἱ πατέρες σου ἐν τῇ γῇ αὐτῶν. 73 καὶ νῦν οὐ δυνήσῃ ὑποστῆναι τὴν ἵππον καὶ δύναμιν τοιαύτην ἐν τῷ πεδίῳ, ὅπου οὐκ ἔστιν λίθος οὐδὲ κόχλαξ οὐδὲ τόπος τοῦ φυγεῖν. 74 ῾Ως δὲ ἤκουσεν Ιωναθαν τῶν λόγων ᾿Απολλωνίου, ἐκινήθη τῇ διανοίᾳ καὶ ἐπέλεξεν δέκα χιλιάδας ἀνδρῶν καὶ ἐξῆλθεν ἐξ Ιερουσαλημ, καὶ συνήντησεν αὐτῷ Σιμων ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ ἐπὶ βοήθειαν αὐτῷ. 75 καὶ παρενέβαλεν ἐπὶ Ιοππην, καὶ ἀπέκλεισαν αὐτὴν οἱ ἐκ τῆς πόλεως, ὅτι φρουρὰ ᾿Απολλωνίου ἐν Ιοππη· καὶ ἐπολέμησαν αὐτήν, 76 καὶ φοβηθέντες ἤνοιξαν οἱ ἐκ τῆς πόλεως, καὶ ἐκυρίευσεν Ιωναθαν Ιοππης. 77 kai ἤκουσεν ᾿Απολλώνιος καὶ παρενέβαλεν τρισχιλίαν ἵππον καὶ δύναμιν πολλὴν καὶ ἐπορεύθη εἰς ῎Αζωτον ὡς διοδεύων καὶ ἅμα προῆγεν εἰς τὸ πεδίον διὰ τὸ ἔχειν αὐτὸν πλῆθος ἵππου καὶ πεποιθέναι ἐπ᾽ αὐτῇ. 78 καὶ κατεδίωξεν ὀπίσω αὐτοῦ εἰς ῎Αζωτον, καὶ συνῆψαν αἱ παρεμβολαὶ εἰς πόλεμον. 79 καὶ ἀπέλιπεν Απολλώνιος χιλίαν ἵππον κρυπτῶς κατόπισθεν αὐτῶν. 80 καὶ ἔγνω Ιωναθαν ὅτι ἔστιν ἔνεδρον κατόπισθεν αὐτοῦ, καὶ ἐκύκλωσαν αὐτοῦ τὴν παρεμβολὴν καὶ ἐξετίναξαν τὰς σχίζας εἰς τὸν λαὸν ἐκ πρωίθεν ἕως δείλης· 81 ὁ δὲ λαὸς εἱστήκει, καθὼς ἐπέταξεν Ιωναθαν, καὶ ἐκοπίασαν οἱ ἵπποι αὐτῶν. 82 καὶ εἵλκυσεν Σιμων τὴν δύναμιν αὐτοῦ καὶ συνῆψεν πρὸς τὴν φάλαγγα, ἡ γὰρ ἵππος ἐξελύθη, καὶ συνετρίβησαν ὑπ᾽ αὐτοῦ καὶ ἔφυγον, 83 καὶ ἡ ἵππος ἐσκορπίσθη ἐν τῷ πεδίῳ. καὶ ἔφυγον εἰς ῎Αζωτον καὶ εἰσῆλθον εἰς Βηθδαγων τὸ εἰδώλιον αὐτῶν τοῦ σωθῆναι. 84 καὶ ἐνεπύρισεν Ιωναθαν τὴν ῎Αζωτον καὶ τὰς πόλεις τὰς κύκλῳ αὐτῆς καὶ ἔλαβεν τὰ σκῦλα αὐτῶν καὶ τὸ ἱερὸν Δαγων καὶ τοὺς συμφυγόντας εἰς αὐτὸ ἐνεπύρισεν πυρί. 85 καὶ ἐγένοντο οἱ πεπτωκότες μαχαίρᾳ σὺν τοῖς ἐμπυρισθεῖσιν εἰς ἄνδρας ὀκτακισχιλίους. 86 καὶ ἀπῆρεν ἐκεῖθεν Ιωναθαν καὶ παρενέβαλεν ἐπὶ ᾿Ασκαλῶνα, καὶ ἐξῆλθον οἱ ἐκ τῆς πόλεως εἰς συνάντησιν αὐτῷ ἐν δόξῃ μεγάλῃ. 87 καὶ ἐπέστρεψεν Ιωναθαν εἰς Ιερουσαλημ σὺν τοῖς παρ᾽ αὐτοῦ ἔχοντες σκῦλα πολλά. 88 καὶ ἐγένετο ὡς ἤκουσεν ᾿Αλέξανδρος ὁ βασιλεὺς τοὺς λόγους τούτους, καὶ προσέθετο ἔτι δοξάσαι τὸν Ιωναθαν· 89 καὶ ἀπέστειλεν αὐτῷ πόρπην χρυσῆν, ὡς ἔθος ἐστὶν δίδοσθαι τοῖς συγγενέσιν τῶν βασιλέων, καὶ ἔδωκεν αὐτῷ τὴν Ακκαρων καὶ πάντα τὰ ὅρια αὐτῆς εἰς κληροδοσίαν.

11

Okufa kwa Aleksandro Balasi n’okwa Ptolemeyo

1 Mwami w’e Misiri anacirhôla engabo eli nyinji nka mushenyi guli oku burhambi bw’enyanja n’amârho manji, anaciyîsha alonza okurhôla obwami bwa Aleksandro n’obwenge n’okubuyushûla oku bwami bwage. 2 Anacija e Sîriya n’ebinwa bya olubohôlolo abayûbakaga omu cishagala bakazibiyigula embere zage banakazi libirhira emunda ali bulya mwami Aleksandro ali amarhegeka mpu baje emunda ali bulya ali ishazala. 3 Ci erhi Ptolemeyo anajaga omu lugo, anahira abalanzi b’omu ngabo yage muli lulya lugo. 4 Erhi ahika aha Azoti, abantu b’eyôla munda banacimuyêreka enyumpa ya Dagoni oku yabire, olugo lonene, emirhundu yali eburhambi byoshi byashabusire, emi rhundu eri eyi n’eyi misigaliza y’abahîraga omu ntambala bulya balijire babalu ndika oku burhambi bwa enjira yage yoshi. 5 Banaciganirira mwami oku Yona tani ajizire koshi mpu lyo bamulenganya ci mwami acihulikira. 6 Yonatani anaciyîsha ayambirhe bwinja bwinja aja emunda mwami ali aha Yope banacilamusanya bwinja, banacigeza obudufu ahôla. 7 Yonatani anacilûsa mwami kuhika oku lwîshi lwa Eleteri, buzinda ashubigaluka e Yeruzalcmu. 8 Mwami Ptolemeyo anaciba ntyôla mwami w’ebishagala binali oku burhambi bw’enyanja kuhika oku Selekiya oku burhambi bw’enyanja erhi anaja ahiga emihigo mibi kuli Aleksandro. 9 Arhuma entumwa emunda mwami Demetriyusi ali mpu bamubwire erhi: “oyishe rhuyumvanye rhwembi nanayîshikuha mwâli wani owali omu mwa Aleksandro, kandi wanayîma omu bwami bwa sho. 10 Naciyunjuzize erhi ngendi muha mwâli wani bulya azindilonza okunyîrha. 11 Amushobekaga ntyôla bulya anakazagilonza obwami bwage. 12 Erhi aba amarhôla mwâli wage agendimuhà Demetriyusi na kurhenga ahôla obwira bwafa boshi na Aleksandro enshombo yabo yanacikula yamanyikana. 13 Ptolemeyo anacija omu Antiyokiya, ayambala ntyôla mashungwe abiri oku irhwe lyage, ishungwe ly’e Misiri n’ishungwe ly’e Aziya. 14 Erhi ayumva kulya, Aleksandro anaciyîsha alikoza ishazâla, ayîsha ali mulwisa. 15 Mwami Ptolemeyo anaciyîsha aja emunda ali n’engabo nyinji amuhima anamulibirhako. 16 Aleksandro anaciyâkira e Arabiya mpu ajilonzayo aha acifulika, mwami Ptolomeyo anacihima ntyôla. 17 Omuharabu Zabdieli anatwa irhwe lya Aleksandro anacilirhumira Ptolemeyo. 18 Mwami Ptolemeyo erhi kugera nsiku isharhu naye afa, n’abasirika bage bali omu nyumpa nzibunzibu za amatabâro banigwa n’abantu ba mli lulya lugo. 19 Demetriyusi anaciba mwami omu maka gwa igana na makumi gali ndarhu na myaka nda.

Demetriyusi na Yonatani bayumvikana

20 Muli agôla mango Yonatani anacishûbûza engabo y’Abayahudi mpu erhole olugo lwa Yeruzalemu, anacihirako masini manji ga kulwa. 21 Okubundi bantu babi baguma balya barhasimaga ishanja lyabo banacija emunda Demetriyusi ali banacimubwira oku Yonatani amagorha olugo. 22 Erhi ayumva kulya Demetriyusi anaciyandikira Yonatani mpu aleke duba duba okugorha olugo mpu anayîshe amubone aha Ptolemayisi bashambâle boshi naye. 23 Erhi Yonatani anabona agôla maruba, anacirhegeka mpu bakulikize okugorha olwôla lugo, na erhi aba amacishoga abamulusa, baguma ômu bashamuka b’Israheli n’abandi omu badâhwa, yene acihira omu mbaka. 24 Erhi aba amarhôla amasholo, enfaranga n’emyambalo minji n’ebindi binji bya luhembo anacija emunda mwami ali aha Ptolemayisi naye anacirhona emunda ali. 25 Bantu baguma bagalugalu b’omu cihugo bagendi mushobeka. 26 Ci konene mwami amujirira nk’oku abâbo bamujiriraga embere: amukuza embere za abira bage. 27 Amusi mika bwinja omu budâhwa bwage na ngasi cikono anali agwerhe kurhenga mira anacimuha ecikono ca burhanzi omu bira bage boshi. 28 Yonatani anacihûna mwami mpu arhenze ngasi mpongano omu Buyahudi n’omu mirhundu isharhu ya Samâriya anacimulaganya kuli ebyôla talenta magana asharhu. 29 Mwami anaciyemêra na kuli ebyôla byoshi anaciyandikira Yonatani amaruba bene agala:

30 Mwami Demetriyusi kuli mwene wabo Yonatani n’oku lubaga loshi lw’Abayahudi omusingo. 31 Rhumurhumire empamiso y’amaruba rhwayandikiraga mwene wirhu Lasteni oku bimuyerekire lyo mumanya ebyali muli ago maruba. 32 Mwami Demtriyusi kuli ishe wage Lasteni, musingo. 33 Rhwarhozire omuhigo gw’okujirira Bene Israheli aminja bulya baba bira birhu banajira ebishinganine emunda rhuli, okwôla oku bulonza bwabo bwinja barhujirira 34 Rhushubiri babwira oku Obuyahudi bunali bwabo na mirhundu isharhu y’oku Samâriya byarhenzibagwa oku Samâriya mpu bilungane n’Obuyahudi byo birigi Efrayimu, Lida, Ramatayimi kuguma n’emirhundu elungine haguma nayo; oku bunguke bwabagendiharamya aha Yeruzalemu rhubajirire ogu mulagi ahali ha okukabahongêsa nka kulya mwami anakazagihongerwa ngasi mwaka oku mburho z’omu mashwa n’oku mirehe y’oku mirhi. 35 Na ngasi buhashe rhujira, kurhenga ene abe oku ibarati, abe oku mpongano enali yirhu, abe omu munyu gulunga, abe oku bimane birhu, rhwalonza okubalekerabyo. 36 Barhakacikula kurhenga ene na nta mango ciru n’amaguma omu nsiku zayisha eyêla. 37 Bunôla mujirage obushiru bw’okujira olwandiko ly’eri irhegeko lihâbwe Yonatani linabikwe oku ntondo ntagatifuj hago hago.

Demetriyusi II n’engabo ya Yonatani barhabâlana omu ntambala yatulagwa aha Antiyokiya

38 Mwami Dcmetriyusi erhi abona oku ecihugo ciri n’omurhûla na nta kantu kaciri kazibu embere zage, arhuma engabo yage ngasi muguma omu mwage, kuleka emirhwe y’ihanga erya ajaga alonza oku bihugo biri oku nyanja e mw’abapagani; na ntyôla emirhwe yoshi y’ababusi bage yashuba bashombanyi bage. 39 Trifonik owali mira mwira wa Aleksandro erhi abona oku emirhwe yo shi edwirhe yacidudumira Demetriyusi akanya aja emunda omuharabu Yamu leku ali, ye wakazagilera Antiyokusi mwana murho mugala wa Aleksandro. 40 Anacisêza mpu agendimuheba oku ntebe ahali h’ishe, anacimushambalira amabi Demetriyusi amajira goshi na kurhi obukunizi bw’engabo yage buyosire. Anacibêra ahoJa nsiku zirhali nyi.

41 Yonatani anacirhumiza mpu bagendihûna mwami Demetriyusi okurhenza emirhwe yali omu lugo lwa Yeruzalemu n’omu zindi nyumpa z’okulwira zanali omu Buyahudi bulya bakazagilwisa Israheli. 42 Demetriyusi anacirhuma mpu bagendibwira Yonatani erhi arhali wenene najirira okwôla, ci nalonza okukuhêka irengc we n’ishanja lyawe ngasi mango erhi nankanabona mpashire. 43 Ontumirage bunola wanajira kwinja erhi wankantumira abantu bayîshintabâla buly’emirhwe yani yoshi yayâsire. 44 Yonatani amurhumira bantu bihumbi bisharhu bazibu na ba ntwali eyôla Antiyokiya. Banacija emunda mwami ali naye asîma bwenêne erhi abâbona bayîsha. 45 Bantu b’olwo lugo bashubûzanya omwôla lugo mwonêne bantu bihumbi igana na makumi abiri balonza okuyîrha mwami. 46 Erhi mwami aba amayâkira omu bwami bwage, abantu ba lulya lugo banacifuka enjira z’omu lugo zoshi banarhondêra okulwa. 47 Okubundi mwami anacihamagala Abayahudi mpu bayîshe bamurhabâle, boshi oku banali bamuzongoloka buzinda balumîra omu lugo loshi. Bayîrha olwôla lusiku hofi hantu bihumbi igana. 48 Bayôca lulya lugo, banyaga olôla lusiku eminyago erhali minyi banacilikûza mwami. 49 Erhi babona oku Abayahudi bo bakola ba gwerhe olugo bajuguma bajilakira mwami emirenge y’okumuyinginga 50 mpu orhulambûlire okuboko kwawe kulyo, Abayahudi baleke okurhulwisa n’okulwa omu lugo. 51 Ho na halya banacijandika emirasano yabo bashenga omurhûla. Abayahudi bakuzibwa bwenêne emunda mwami ali n’emwa ngasi boshi banali omu bwami, banacishubira e Yeruzalemu bayîsha bakungujire minyago minji. 52 Mwami Demetriyusi anacishubira oku ntebe yage y’obwami n’ecihugo ca rhulûla embere zage. 53 Ci ahakana ebi ali amalagana hyoshi; anyihya obwira bwage emunda Yonatani ali, arhanacikengeraga aminja oyûla amujirire anaci rhondêra okumubabaza bwenêne.

Oburhegesi bwa Simoni omu Betisuri

54 Enyuma ly’okola, Trifoni anaciyîsha adwirhe Antiyokusi mwana murho, anacimuyîmika mwami anacimuyambisa n’ishungwe. 55 Kuli ye hashukira ngasi mirhwe yoshi Demetriyusi analibisireko, banacilwisa oyûla muzinda anakûla omulindi ayâka. 56 Trifoni anacirhôla enjavu, anaciyîma omu Antiyokiya.

57 Okubundi olya mwana Antiyokusi anaciyandikira Yonatani amaruba gali gadesire ntyala: “Nkuzibuhize omu budâhwa bwawe nankujizire murhambo w’ebyôla bihugo bini nankuhizire oku mulongo gwa abira ha mwami.” 58 Anacimurhumira kuguma ebirugu by’amasholo, na eby’oku ntalule n’obuhashe bw’okunywêra oku cikombe c’amasholo, obw’okuyambala emyambalo y’akaduku n’okuyambala ulugondo lw’amasholo. 59 Anacijira mwene waho Simoni murhambo w’abalwi b’omu cihugo cilandirire kurhenga e Mashonezo g’e Tiri kuja oku lubibi lw’e Misiri. 60 Okubundi Yonatani anacikanya aja ageragera omu cihugo erindi ishiriza ly’olwîshi n’ebishagala; na kuli ye bacilunga emirhwe y’Abanya-Sîriya boshi mpu bakazilwira haguma. Anaciyôsha obola aha Eskaloni, n’abantu b’eyôla munda bayîsha bali mukuza. 61 Kurhenga ahôla aja e Gaza. Erhi abantu bayo bacimuyîgalira enyunvi agorha lulya lugo, ayôca emirhundu yali eburhambi anayinyaga. 62 Okubundi abantu b’e Gaza banaciyinginga Yonatani naye abalambûlira okuboko kulyo. Ci konene arhôla nka mpira abana b’abakulu bâbo anacibarhuma e Yeruzalemu. Anacizunguluka ntyôla ecihugo kuhika aha Damasi.

63 Yonatani anayumva oku abarhambo b’abasirika ba Demetriyusi bali e Kadesi omu Galileya banagwerhe omuhigo gw’okumalira obuhimanyi bwage. 64 Abarhabalira erhi aba amaleka mwene wabo Simoni omu cihugo. 65 Simoni anacija e Betisuri, akoza yo entambala nsiku zirhali nyi okubundi aluzongoloka. 66 Abali bazongolosirwe ntyôla erhi baba bamamuhûna mpu anayankirire okuboko kwage kulyo naye abalambûlirakwo, abarhenza mulya lugo anacilurhôla anacihiramwo abalanzi. 67 Yonatani n’engabo yage banacihanda hofi n’amîshi ga Genezari na erhi buca mucêracêra banacija omu kabanda k’Asori. 68 Okubundi engabo y’abandi bantu bali bacîfulisire omu ntondo banaciyîsha bayegera emunda bali. 69 Abantu bali bacîfulisire bafulumuka halya bali bacîfulisire banarhondêra okulwa; abantu ba Yonatani banacîkûla omulindi bayâka. 70 Kurhasigalaga omuntu aha nyuma lya Matatiyasi mugala w’Absalomu; na Yuda mugala wa Kalfi, barhambo b’emirhwe. 71 Okubundi Yonatani anasharhula emyambalo yage, acîshîga akatulo omw’irhwe lyage anacisalira. 72 Anacibahindukira arhondêra okubalwisa abashubiza nyuma, abalibirhako. 73 Erhi babona kulya balya bantu bage bayâkaga bagaluka emu nda ali, boshi haguma banacishimbulira abashombanyi kuhika aha Kadesi, aha alitwire ecihando cage, nabo bonene bahanda ahôla. 74 Olwo lusiku kwanacifa bantu bihumbi bisharhu muli abôla bashombanyi, Yonatani anacishubira e Yeruzalemu.

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Αʹ 11

1 Καὶ βασιλεὺς Αἰγύπτου ἤθροισεν δυνάμεις πολλὰς ὡς ἡ ἄμμος ἡ παρὰ τὸ χεῖλος τῆς θαλάσσης καὶ πλοῖα πολλὰ καὶ ἐζήτησε κατακρατῆσαι τῆς βασιλείας ᾿Αλεξάνδρου δόλῳ καὶ προσθεῖναι αὐτὴν τῇ βασιλείᾳ αὐτοῦ. 2 καὶ ἐξῆλθεν εἰς Συρίαν λόγοις εἰρηνικοῖς, καὶ ἤνοιγον αὐτῷ οἱ ἀπὸ τῶν πόλεων καὶ συνήντων αὐτῷ, ὅτι ἐντολὴ ἦν ᾿Αλεξάνδρου τοῦ βασιλέως συναντᾶν αὐτῷ διὰ τὸ πενθερὸν αὐτοῦ εἶναι· 3 ὡς δὲ εἰσεπορεύετο εἰς τὰς πόλεις Πτολεμαῖος, ἀπέτασσε τὰς δυνάμεις φρουρὰν ἐν ἑκάστῃ πόλει. 4 ὡς δὲ ἤγγισαν Αζώτου, ἔδειξαν αὐτῷ τὸ ἱερὸν Δαγων ἐμπεπυρισμένον καὶ ῎Αζωτον καὶ τὰ περιπόλια αὐτῆς καθῃρημένα καὶ τὰ σώματα ἐρριμμένα καὶ τοὺς ἐμπεπυρισμένους, οὓς ἐνεπύρισεν ἐν τῷ πολέμῳ· ἐποίησαν γὰρ θημωνιὰς αὐτῶν ἐν τῇ ὁδῷ αὐτοῦ. 5 καὶ διηγήσαντο τῷ βασιλεῖ ἃ ἐποίησεν Ιωναθαν εἰς τὸ ψογίσαι αὐτόν· καὶ ἐσίγησεν ὁ βασιλεύς. 6 καὶ συνήντησεν Ιωναθαν τῷ βασιλεῖ εἰς Ιοππην μετὰ δόξης, καὶ ἠσπάσαντο ἀλλήλους καὶ ἐκοιμήθησαν ἐκεῖ. 7 καὶ ἐπορεύθη Ιωναθαν μετὰ τοῦ βασιλέως ἕως τοῦ ποταμοῦ τοῦ καλουμένου ᾿Ελευθέρου καὶ ἐπέστρεψεν εἰς Ιερουσαλημ. 8 ὁ δὲ βασιλεὺς Πτολεμαῖος ἐκυρίευσεν τῶν πόλεων τῆς παραλίας ἕως Σελευκείας τῆς παραθαλασσίας καὶ διελογίζετο περὶ ᾿Αλεξάνδρου λογισμοὺς πονηρούς. 9 καὶ ἀπέστειλεν πρέσβεις πρὸς Δημήτριον τὸν βασιλέα λέγων Δεῦρο συνθώμεθα πρὸς ἑαυτοὺς διαθήκην, καὶ δώσω σοι τὴν θυγατέρα μου, ἣν εἶχεν ᾿Αλέξανδρος, καὶ βασιλεύσεις τῆς βασιλείας τοῦ πατρός σου· 10 μεταμεμέλημαι γὰρ δοὺς αὐτῷ τὴν θυγατέρα μου, ἐζήτησεν γὰρ ἀποκτεῖναί με. 11 καὶ ἐψόγισεν αὐτὸν χάριν τοῦ ἐπιθυμῆσαι αὐτὸν τῆς βασιλείας αὐτοῦ· 12 καὶ ἀφελόμενος αὐτοῦ τὴν θυγατέρα ἔδωκεν αὐτὴν τῷ Δημητρίῳ καὶ ἠλλοιώθη τῷ ᾿Αλεξάνδρῳ, καὶ ἐφάνη ἡ ἔχθρα αὐτῶν. 13 καὶ εἰσῆλθεν Πτολεμαῖος εἰς ᾿Αντιόχειαν καὶ περιέθετο τὸ διάδημα τῆς ᾿Ασίας· καὶ περιέθετο δύο διαδήματα περὶ τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ, τὸ τῆς Αἰγύπτου καὶ ᾿Ασίας. 14 ᾿Αλέξανδρος δὲ ὁ βασιλεὺς ἦν ἐν Κιλικίᾳ κατὰ τοὺς καιροὺς ἐκείνους, ὅτι ἀπεστάτουν οἱ ἀπὸ τῶν τόπων ἐκείνων. 15 καὶ ἤκουσεν ᾿Αλέξανδρος καὶ ἦλθεν ἐπ᾽ αὐτὸν ἐν πολέμῳ. καὶ ἐξήγαγεν Πτολεμαῖος καὶ ἀπήντησεν αὐτῷ ἐν χειρὶ ἰσχυρᾷ καὶ ἐτροπώσατο αὐτόν· 16 καὶ ἔφυγεν ᾿Αλέξανδρος εἰς τὴν ᾿Αραβίαν τοῦ σκεπασθῆναι αὐτὸν ἐκεῖ, ὁ δὲ βασιλεὺς Πτολεμαῖος ὑψώθη. 17 καὶ ἀφεῖλεν Ζαβδιηλ ὁ ῎Αραψ τὴν κεφαλὴν ᾿Αλεξάνδρου καὶ ἀπέστειλεν τῷ Πτολεμαίῳ. 18 καὶ ὁ βασιλεὺς Πτολεμαῖος ἀπέθανεν ἐν τῇ ἡμέρᾳ τῇ τρίτῃ, καὶ οἱ ὄντες ἐν τοῖς ὀχυρώμασιν αὐτοῦ ἀπώλοντο ὑπὸ τῶν ἐν τοῖς ὀχυρώμασιν. 19 καὶ ἐβασίλευσεν Δημήτριος ἔτους ἑβδόμου καὶ ἑξηκοστοῦ καὶ ἑκατοστοῦ. 20 ᾿Εν ταῖς ἡμέραις ἐκείναις συνήγαγεν Ιωναθαν τοὺς ἐκ τῆς Ιουδαίας τοῦ ἐκπολεμῆσαι τὴν ἄκραν τὴν ἐν Ιερουσαλημ καὶ ἐποίησεν ἐπ᾽ αὐτὴν μηχανὰς πολλάς. 21 καὶ ἐπορεύθησάν τινες μισοῦντες τὸ ἔθνος αὐτῶν ἄνδρες παράνομοι πρὸς τὸν βασιλέα καὶ ἀπήγγειλαν αὐτῷ ὅτι Ιωναθαν περικάθηται τὴν ἄκραν. 22 καὶ ἀκούσας ὠργίσθη· ὡς δὲ ἤκουσεν, εὐθέως ἀναζεύξας ἦλθεν εἰς Πτολεμαίδα καὶ ἔγραψεν Ιωναθαν τοῦ μὴ περικαθῆσθαι καὶ τοῦ ἀπαντῆσαι αὐτὸν αὐτῷ συμμίσγειν εἰς Πτολεμαίδα τὴν ταχίστην. 23 ὡς δὲ ἤκουσεν Ιωναθαν, ἐκέλευσεν περικαθῆσθαι καὶ ἐπέλεξεν τῶν πρεσβυτέρων Ισραηλ καὶ τῶν ἱερέων καὶ ἔδωκεν ἑαυτὸν τῷ κινδύνῳ· 24 καὶ λαβὼν ἀργύριον καὶ χρυσίον καὶ ἱματισμὸν καὶ ἕτερα ξένια πλείονα καὶ ἐπορεύθη πρὸς τὸν βασιλέα εἰς Πτολεμαίδα καὶ εὗρεν χάριν ἐναντίον αὐτοῦ. 25 καὶ ἐνετύγχανον κατ᾽ αὐτοῦ τινες ἄνομοι τῶν ἐκ τοῦ ἔθνους. 26 καὶ ἐποίησεν αὐτῷ ὁ βασιλεὺς καθὼς ἐποίησαν αὐτῷ οἱ πρὸ αὐτοῦ, καὶ ὕψωσεν αὐτὸν ἐναντίον τῶν φίλων αὐτοῦ πάντων. 27 καὶ ἔστησεν αὐτῷ τὴν ἀρχιερωσύνην καὶ ὅσα ἄλλα εἶχεν τίμια τὸ πρότερον καὶ ἐποίησεν αὐτὸν τῶν πρώτων φίλων ἡγεῖσθαι. 28 καὶ ἠξίωσεν Ιωναθαν τὸν βασιλέα ποιῆσαι τὴν Ιουδαίαν ἀφορολόγητον καὶ τὰς τρεῖς τοπαρχίας καὶ τὴν Σαμαρῖτιν καὶ ἐπηγγείλατο αὐτῷ τάλαντα τριακόσια. 29 καὶ εὐδόκησεν ὁ βασιλεὺς καὶ ἔγραψεν τῷ Ιωναθαν ἐπιστολὰς περὶ πάντων τούτων ἐχούσας τὸν τρόπον τοῦτον 30 Βασιλεὺς Δημήτριος Ιωναθαν τῷ ἀδελφῷ χαίρειν καὶ ἔθνει Ιουδαίων. 31 τὸ ἀντίγραφον τῆς ἐπιστολῆς, ἧς ἐγράψαμεν Λασθένει τῷ συγγενεῖ ἡμῶν περὶ ὑμῶν, γεγράφαμεν καὶ πρὸς ὑμᾶς, ὅπως εἰδῆτε. 32 Βασιλεὺς Δημήτριος Λασθένει τῷ πατρὶ χαίρειν. 33 τῷ ἔθνει τῶν Ιουδαίων φίλοις ἡμῶν καὶ συντηροῦσιν τὰ πρὸς ἡμᾶς δίκαια ἐκρίναμεν ἀγαθὸν ποιῆσαι χάριν τῆς ἐξ αὐτῶν εὐνοίας πρὸς ἡμᾶς. 34 ἑστάκαμεν αὐτοῖς τά τε ὅρια τῆς Ιουδαίας καὶ τοὺς τρεῖς νομοὺς Αφαιρεμα καὶ Λυδδα καὶ Ραθαμιν· προσετέθησαν τῇ Ιουδαίᾳ ἀπὸ τῆς Σαμαρίτιδος καὶ πάντα τὰ συγκυροῦντα αὐτοῖς πᾶσιν τοῖς θυσιάζουσιν εἰς Ιεροσόλυμα ἀντὶ τῶν βασιλικῶν, ὧν ἐλάμβανεν ὁ βασιλεὺς παρ᾽ αὐτῶν τὸ πρότερον κατ᾽ ἐνιαυτὸν ἀπὸ τῶν γενημάτων τῆς γῆς καὶ τῶν ἀκροδρύων. 35 καὶ τὰ ἄλλα τὰ ἀνήκοντα ἡμῖν ἀπὸ τοῦ νῦν τῶν δεκατῶν καὶ τῶν τελῶν τῶν ἀνηκόντων ἡμῖν καὶ τὰς τοῦ ἁλὸς λίμνας καὶ τοὺς ἀνήκοντας ἡμῖν στεφάνους, πάντα ἐπαρκέσομεν αὐτοῖς. 36 καὶ οὐκ ἀθετηθήσεται οὐδὲ ἓν τούτων ἀπὸ τοῦ νῦν εἰς τὸν ἅπαντα χρόνον. 37 νῦν οὖν ἐπιμέλεσθε τοῦ ποιῆσαι τούτων ἀντίγραφον, καὶ δοθήτω Ιωναθαν καὶ τεθήτω ἐν τῷ ὄρει τῷ ἁγίῳ ἐν τόπῳ ἐπισήμῳ. 38 Καὶ εἶδεν Δημήτριος ὁ βασιλεὺς ὅτι ἡσύχασεν ἡ γῆ ἐνώπιον αὐτοῦ καὶ οὐδὲν αὐτῷ ἀνθειστήκει, καὶ ἀπέλυσεν πάσας τὰς δυνάμεις αὐτοῦ, ἕκαστον εἰς τὸν ἴδιον τόπον, πλὴν τῶν ξένων δυνάμεων, ὧν ἐξενολόγησεν ἀπὸ τῶν νήσων τῶν ἐθνῶν· καὶ ἤχθραναν αὐτῷ πᾶσαι αἱ δυνάμεις αἱ ἀπὸ τῶν πατέρων. 39 Τρύφων δὲ ἦν τῶν παρὰ ᾿Αλεξάνδρου τὸ πρότερον καὶ εἶδεν ὅτι πᾶσαι αἱ δυνάμεις καταγογγύζουσιν κατὰ τοῦ Δημητρίου, καὶ ἐπορεύθη πρὸς Ιμαλκουε τὸν ῎Αραβα, ὃς ἔτρεφεν ᾿Αντίοχον τὸ παιδάριον τὸν τοῦ ᾿Αλεξάνδρου. 40 καὶ προσήδρευεν αὐτῷ, ὅπως παραδοῖ αὐτὸν αὐτῷ, ὅπως βασιλεύσῃ ἀντὶ τοῦ πατρὸς αὐτοῦ· καὶ ἀπήγγειλεν αὐτῷ ὅσα συνετέλεσεν ὁ Δημήτριος καὶ τὴν ἔχθραν, ἣν ἐχθραίνουσιν αὐτῷ αἱ δυνάμεις αὐτοῦ, καὶ ἔμεινεν ἐκεῖ ἡμέρας πολλάς. 41 καὶ ἀπέστειλεν Ιωναθαν πρὸς Δημήτριον τὸν βασιλέα, ἵνα ἐκβάλῃ τοὺς ἐκ τῆς ἄκρας ἐξ Ιερουσαλημ καὶ τοὺς ἐν τοῖς ὀχυρώμασιν· ἦσαν γὰρ πολεμοῦντες τὸν Ισραηλ. 42 καὶ ἀπέστειλεν Δημήτριος πρὸς Ιωναθαν λέγων Οὐ ταῦτα μόνον ποιήσω σοι καὶ τῷ ἔθνει σου, ἀλλὰ δόξῃ δοξάσω σε καὶ τὸ ἔθνος σου, ἐὰν εὐκαιρίας τύχω· 43 νῦν οὖν ὀρθῶς ποιήσεις ἀποστείλας μοι ἄνδρας, οἳ συμμαχήσουσίν μοι, ὅτι ἀπέστησαν πᾶσαι αἱ δυνάμεις μου. 44 καὶ ἀπέστειλεν Ιωναθαν ἄνδρας τρισχιλίους δυνατοὺς ἰσχύι αὐτῷ εἰς ᾿Αντιόχειαν, καὶ ἦλθον πρὸς τὸν βασιλέα, καὶ ηὐφράνθη ὁ βασιλεὺς ἐπὶ τῇ ἐφόδῳ αὐτῶν. 45 καὶ ἐπισυνήχθησαν οἱ ἀπὸ τῆς πόλεως εἰς μέσον τῆς πόλεως εἰς ἀνδρῶν δώδεκα μυριάδας καὶ ἠβούλοντο ἀνελεῖν τὸν βασιλέα. 46 καὶ ἔφυγεν ὁ βασιλεὺς εἰς τὴν αὐλήν, καὶ κατελάβοντο οἱ ἐκ τῆς πόλεως τὰς διόδους τῆς πόλεως καὶ ἤρξαντο πολεμεῖν. 47 καὶ ἐκάλεσεν ὁ βασιλεὺς τοὺς Ιουδαίους ἐπὶ βοήθειαν, καὶ ἐπισυνήχθησαν πρὸς αὐτὸν πάντες ἅμα καὶ διεσπάρησαν ἐν τῇ πόλει καὶ ἀπέκτειναν ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ εἰς μυριάδας δέκα· 48 καὶ ἐνεπύρισαν τὴν πόλιν καὶ ἔλαβον σκῦλα πολλὰ ἐν ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ καὶ ἔσωσαν τὸν βασιλέα. 49 καὶ εἶδον οἱ ἀπὸ τῆς πόλεως ὅτι κατεκράτησαν οἱ Ιουδαῖοι τῆς πόλεως ὡς ἠβούλοντο, καὶ ἠσθένησαν ταῖς διανοίαις αὐτῶν καὶ ἐκέκραξαν πρὸς τὸν βασιλέα μετὰ δεήσεως λέγοντες 50 Δὸς ἡμῖν δεξιὰς καὶ παυσάσθωσαν οἱ Ιουδαῖοι πολεμοῦντες ἡμᾶς καὶ τὴν πόλιν. 51 καὶ ἔρριψαν τὰ ὅπλα καὶ ἐποίησαν εἰρήνην. καὶ ἐδοξάσθησαν οἱ Ιουδαῖοι ἐναντίον τοῦ βασιλέως καὶ ἐνώπιον πάντων τῶν ἐν τῇ βασιλείᾳ αὐτοῦ καὶ ἐπέστρεψαν εἰς Ιερουσαλημ ἔχοντες σκῦλα πολλά. 52 καὶ ἐκάθισεν Δημήτριος ὁ βασιλεὺς ἐπὶ θρόνου τῆς βασιλείας αὐτοῦ, καὶ ἡσύχασεν ἡ γῆ ἐνώπιον αὐτοῦ. 53 καὶ ἐψεύσατο πάντα, ὅσα εἶπεν, καὶ ἠλλοτριώθη τῷ Ιωναθαν καὶ οὐκ ἀνταπέδωκεν τὰς εὐνοίας, ἃς ἀνταπέδωκεν αὐτῷ, καὶ ἔθλιβεν αὐτὸν σφόδρα. 54 Μετὰ δὲ ταῦτα ἀπέστρεψεν Τρύφων καὶ ᾿Αντίοχος μετ᾽ αὐτοῦ παιδάριον νεώτερον· καὶ ἐβασίλευσεν καὶ ἐπέθετο διάδημα. 55 καὶ ἐπισυνήχθησαν πρὸς αὐτὸν πᾶσαι αἱ δυνάμεις, ἃς ἀπεσκοράκισεν Δημήτριος, καὶ ἐπολέμησαν πρὸς αὐτόν, καὶ ἔφυγεν καὶ ἐτροπώθη. 56 καὶ ἔλαβεν Τρύφων τὰ θηρία καὶ κατεκράτησεν τῆς ᾿Αντιοχείας. 57 καὶ ἔγραψεν ᾿Αντίοχος ὁ νεώτερος Ιωναθη λέγων ῞Ιστημί σοι τὴν ἀρχιερωσύνην καὶ καθίστημί σε ἐπὶ τῶν τεσσάρων νομῶν καὶ εἶναί σε τῶν φίλων τοῦ βασιλέως. 58 καὶ ἀπέστειλεν αὐτῷ χρυσώματα καὶ διακονίαν καὶ ἔδωκεν αὐτῷ ἐξουσίαν πίνειν ἐν χρυσώμασιν καὶ εἶναι ἐν πορφύρᾳ καὶ ἔχειν πόρπην χρυσῆν· 59 καὶ Σιμωνα τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ κατέστησεν στρατηγὸν ἀπὸ τῆς κλίμακος Τύρου ἕως τῶν ὁρίων Αἰγύπτου. 60 καὶ ἐξῆλθεν Ιωναθαν καὶ διεπορεύετο πέραν τοῦ ποταμοῦ καὶ ἐν ταῖς πόλεσιν, καὶ ἠθροίσθησαν πρὸς αὐτὸν πᾶσα δύναμις Συρίας εἰς συμμαχίαν· καὶ ἦλθεν εἰς ᾿Ασκαλῶνα, καὶ ἀπήντησαν αὐτῷ οἱ ἐκ τῆς πόλεως ἐνδόξως. 61 καὶ ἀπῆλθεν ἐκεῖθεν εἰς Γάζαν, καὶ ἀπέκλεισαν οἱ ἀπὸ Γάζης, καὶ περιεκάθισεν περὶ αὐτὴν καὶ ἐνεπύρισεν τὰ περιπόλια αὐτῆς ἐν πυρὶ καὶ ἐσκύλευσεν αὐτά. 62 καὶ ἠξίωσαν οἱ ἀπὸ Γάζης Ιωναθαν, καὶ ἔδωκεν αὐτοῖς δεξιὰς καὶ ἔλαβεν τοὺς υἱοὺς τῶν ἀρχόντων αὐτῶν εἰς ὅμηρα καὶ ἐξαπέστειλεν αὐτοὺς εἰς Ιερουσαλημ· καὶ διῆλθεν τὴν χώραν ἕως Δαμασκοῦ. 63 καὶ ἤκουσεν Ιωναθαν ὅτι παρῆσαν οἱ ἄρχοντες Δημητρίου εἰς Κηδες τὴν ἐν τῇ Γαλιλαίᾳ μετὰ δυνάμεως πολλῆς βουλόμενοι μεταστῆσαι αὐτὸν τῆς χρείας. 64 καὶ συνήντησεν αὐτοῖς, τὸν δὲ ἀδελφὸν αὐτοῦ Σιμωνα κατέλιπεν ἐν τῇ χώρᾳ. 65 καὶ παρενέβαλεν Σιμων ἐπὶ Βαιθσουρα καὶ ἐπολέμει αὐτὴν ἡμέρας πολλὰς καὶ συνέκλεισεν αὐτήν. 66 καὶ ἠξίωσαν αὐτὸν τοῦ δεξιὰς λαβεῖν, καὶ ἔδωκεν αὐτοῖς· καὶ ἐξέβαλεν αὐτοὺς ἐκεῖθεν καὶ κατελάβετο τὴν πόλιν καὶ ἔθετο ἐπ᾽ αὐτὴν φρουράν. 67 καὶ Ιωναθαν καὶ ἡ παρεμβολὴ αὐτοῦ παρενέβαλον ἐπὶ τὸ ὕδωρ τοῦ Γεννησαρ· καὶ ὤρθρισαν τὸ πρωὶ εἰς τὸ πεδίον Ασωρ. 68 καὶ ἰδοὺ ἡ παρεμβολὴ ἀλλοφύλων ἀπήντα αὐτῷ ἐν τῷ πεδίῳ καὶ ἐξέβαλον ἔνεδρον ἐπ᾽ αὐτὸν ἐν τοῖς ὄρεσιν, αὐτοὶ δὲ ἀπήντησαν ἐξ ἐναντίας. 69 τὰ δὲ ἔνεδρα ἐξανέστησαν ἐκ τῶν τόπων αὐτῶν καὶ συνῆψαν πόλεμον. 70 καὶ ἔφυγον οἱ παρὰ Ιωναθου πάντες, οὐδὲ εἷς κατελείφθη ἀπ᾽ αὐτῶν πλὴν Ματταθιας ὁ τοῦ Αψαλωμου καὶ Ιουδας ὁ τοῦ Χαλφι ἄρχοντες τῆς στρατιᾶς τῶν δυνάμεων. 71 καὶ διέρρηξεν Ιωναθαν τὰ ἱμάτια αὐτοῦ καὶ ἐπέθετο γῆν ἐπὶ τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ καὶ προσηύξατο. 72 καὶ ὑπέστρεψεν πρὸς αὐτοὺς πολέμῳ καὶ ἐτροπώσατο αὐτούς, καὶ ἔφυγον. 73 καὶ εἶδον οἱ φεύγοντες παρ᾽ αὐτοῦ καὶ ἐπέστρεψαν ἐπ᾽ αὐτὸν καὶ ἐδίωκον μετ᾽ αὐτοῦ ἕως Κεδες ἕως τῆς παρεμβολῆς αὐτῶν καὶ παρενέβαλον ἐκεῖ. 74 καὶ ἔπεσον ἐκ τῶν ἀλλοφύλων ἐν τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ εἰς ἄνδρας τρισχιλίους. καὶ ἐπέστρεψεν Ιωναθαν εἰς Ιερουσαλημ.

12

 Okuyumvikana kw’ecihugo c’e Roma n’ec’e Sparti

1 Yonatani erhi abona oku byoshi byaja byagendeka bwinja kuli ye, anacicishoga entumwa azirhuma e Roma mpu bagendi lumûla obwira bw’Abayahudi haguma n’Abaroma. 2 Kwonokwo arhumira aba Sparti amaruba omu cihugo coshi erhi ogwôla muhigo gurhuma. 3 Banacija e Roma baciheba e kagombe banaciderha mpu: «Yonatani omudâhwa mukulu n’olubaga loshi lw’Ahayahudi barhurhumire okuyishilumûla obwira n’okunywâna haguma na bo nk’oku byanali amango g’embere». 4 Abagula banacibaha amaruba mpu bahêkere abakulu b’ Abaroma banali ngasi hantu bakabakomêreza okubageza n’omurhûla kuhika omu cihugo c’ Abayahudi.

5 Alaga empamiso yagôla maruba Yonatani arhumiraga aba Sparti: 6 «Yonatani, mudâhwa mukulu, endêko y’olubaga, abadâhwa n’olubaga lwoshi lucisigire lwa Abayahudi, emwa bene wirhu Banya-Sparti, omusingo. 7 Mira amaruba garhumagwa emwa. Oniyasi, mudâhwa mukulu garhengaga emwa Ariyusi erhi yeri oku ntebe agôla mango emwinyu, gamanyisa bene wirhu nk’oku agâla maruha ganadesire. 8 Oniyasi anaciyankirira n’obukuze bunene omuntu wali orhumirwe anayankirira galya maruba galiyandisirwemwo okunywâna n’okukoma obwira. 9 Rhwono ciru akaba rhurhalagiriri kuli ebyôla bintu bya bene ebyôla ebwa kuba rhujira omu kurhurhuliriza ebitabu bitagatifu ebiri omu maboko girhu, 10 rhwamacishomya okurhuma entumwa emwinyu y’okulumûla ecinyabuguma n’obwira, lyo rhulekiba nka bigolo emwinyu, bulya minji emyaka yamagera kurhenga mulikire entumwa emwirhu. 11 Rhwono ngasi mango rhunakazibakengera, abe omu nsiku nkulu zirhu, abe n’ezindi nsiku nkulu ntagatifu; omu nterekêro rhuhâna, nk’oku binakwanine okukengera bene wabo. 12 Obukulu bwinyu bunarhusimise bwenêne. 13 Ci konene rhwehe, gali mwandu amababale n’entambala ziba zirhuzungulusire; abami barhuzongolosire banakarhutulakwo entambala. 14 Rhurhalonzagya muli agôla mango g’entambala okubalibuza oli mwe oli abandi bunkwa birhu n’abira birhu, 15 bulya rhujira oburhabâle bw’empingu, rhwanalikuzibwa kuli abôla bashombanyi birhu, n’abashombanyi birhu boshi badekerire. 16 Co cirhumire rhucîshoga Numeniyusi mugala wa Antiyokusi, na Antipateri mugala wa Yasoni, rhwabarhumire emunda Abaroma bali nti balumûle boshi obwira, oku nywâna kwa mira. 17 Rhwanabakomêreza n’okuja emunda muli nti babalamuse banabalerhere amaruba girhu g’okulumûla obwira n’ecinyabuguma cirhu. 18 Na bunola kwanaba kwinja okurhushuza kuli okwôla.»

19 Alaga empamiso y’amaruba barhumiraga Oniyasi: 20 “Ariyusi mwami w’Abanya-Sparti, emw’omudâhwa mukulu Oniyasi omusingo. 21 Kwabonekine omu mandiko gayerekire ab’e Sparti n’ Abayahudi oku agôla mashanja gombi gali maguma n’oku bali b’omu bûko bwa Abrahamu. 22 Obwôla rhumanyire okwoôa kwanaba kwinja murhuyandikire erhi muzibuhire. 23 Na nirhu rhwanashubibayankira. Amaso ginyu n’ebirugu binyu biba birhu n’ebirhu biba binyu. Rhuyushwireko nti babamanyise okwôla n’akanwa.”

Yonatani ayîma omu Sele-Sîriya na Simoni omu Filistiya

24 Erhi bamubwira oku abarhambo b’abasirika ba Demetriyusi bayîshire oku kumulwisa banadwirhe engabo nyinji kulusha embere, 25 Yonatani anaci rhenga e Yeruzalemu aja emunda bali kuhika oku cihugo ca Hamati ntyo arhabalekeraga amango g’okuja omu cihugo cage. 26 Anacirhuma abalangûza I omu cihando cabo, na erhi bagaluka bamubwira oku Bene Sîriya bahizire oku bakugwanyanya budufu. 27 Erhi izûba lihorha Yonatani anarhegeka engabo yage mpu babe masu banayôrhe bafumbasire emirasano yabo obudufu boshi, babe bacirheganyize okulwa, anacihira bamushonza ntambala embere z’abâbo omu cihando coshi. 28 Ci erhi abashombanyi bâbo bayumva oku Yonatani na bene wabo bacîrheganyize okulwa obôba bwabagwarha, entemu yabaja oku murhima banaciyâsa omuliro oku cihando cabo, banaciyâkira. 29 Yonatani arhakumanyaga elirhali sêzi, bulya bakazagibona omuliro guyasire. 30 Okubundi Yonatani anacibashimba ci arhacibahikagako bulya bali erhi bamayîkira olwîshi lwa Eleteri. 31 Okubundi Yonatani anacihindamukira Abaharabu baderhwa Zabadi abahima anabanyaga. 32 Kurhenga ahôla aja e Damasi azunguluka omu murhundu goshi. 33 Simoni naye oku bwage, erhi abà amahuma enjira yage anacija e Askaloni na kuhika oku nyumpa z’okulwira zali hofi; ahindamukira Yope amurhôla. 34 Ali ebwa kuba aliamayumva oku abantu b’eyôla munda bahizire okuhâna enyumpa yabo y’okulwira emwa bene Demetriyusi anacihiraho abalanzi mpu bakaziyilanga. Emikolo e Yeruzalemu

35 Erhi ashubira e Yeruzalemu, Yonatani anashubuza endêko y’aba shamuka b’olubaga anacilalira kuguma nabo okuyûbaka enyumpa z’okulwiramwo omu Buyahudi, 36 okulengeza ebyôgo bya Yeruzalemu enyanya n’okuyûbaka olugurhu luli e karhî k’ecishagala n’olugo lyo byombi biberûlukanwa, ly’olugo luyôrha luyigirwe barhakazagisaka n’okugulizamwo. 37 Oku badesirage ntyôla mpu babone oku bayûbaka olugo, luhande luguma lw’ecogo lwaho­ ngoka lwo lwali kurhenga oku mugezi kuhika ebushoshokero bw’izuba, bana­ ciyûbaka lulya luderhwa Kafenata. 38 Naye Simoni oku bwage anaciyûbaka aha Hadida omu Sefela, anacilukomeza bwenene anacihirako enyumvi na orhuko­ myo.

Yonatani agwarhwa

39 Ci konene Trifoni akazagilonza okuba mwami w’e Aziya, okuyambala i shungwe, n’okugwarha mwami Antiyokusi. 40 Erhi aciyôboha mpu nkaba Yonatani arhamuzigire arhanamurhabâle okulwa alonza enjira akamugwarhamwo n’okumuyîrha; erhi aba amahuma njira yage ahika aha Beti-Sheani.

41 Yonatani anacija emunda ali ayîsha adwirhe engabo ya bihumbi makumi ani balwi ba ntwali anacirhabâlira Beti-Sheani. 42 Erhi abona oku Yonatani ayîshire n’engabo nyinji Trifoni ayôboha okumugwarha. Amuyankirira n’obukuze. 43 Amuyerekana emw’abira bage boshi, amuha oluhembo anacirhegeka abira bage n’emirhwe yage mpu bakazimuyumva nk’oku bankanamuyunvirhe yenene. 44 Anacibwira Yonatani erhi: carhumaga orhamya abâla bantu boshi ntyâla ntagwerhi kulwa na nawe. 45 Bababwire bagaluke emwabo, ci ocîshogemwo baguma balya bakulusa onankulikire kuhika aha Ptolemayisi; nakuhà olûla lugo, kuguma n’ezindi nyumpa z’okulwiramwo zoshi, nakuhà eyindi mirhwe n’abarhambo b’oburhegesi, okubundi ncigalukire bulya okôla kwo kwa b ndwirhe. 46 Yonatani anacimuyemêra anacijira nk’oku anamubwiraga; arhuma engabo yage yanacicîshubirira e Buyahudi. 47 Asigalana bantu bihumbi bisharhu byonene, na mulibo asiga bihumbi bibiri e Galileya cihumbi ciguma conene camulusa. 48 Ci oku Yonatani anaja ntya omu Ptolemayisi, abantu bayo bahamika enyunvi, bamugwârha baniga n’engôrho balya boshi banali naye. 49 Na muli akôla kasanzi, Trifoni anacirhuma engabo na banyakulwira oku biterusi mpu bagendi malira abantu ba Yonatani e Galileya n’omu kabanda. 50 Ci bohe erhi bayumva baderha oku Yonatani anagwasirwe ananafire kuguma n’abantu bali bamulusize, boshi bahânana omurhima, bahuma enjira yabo bayîsha banasêzire haguma bakola balilwa. 51 Balya bali babakulikire erhi babona oku boshi bakomekire banahizire okufungira obuzine bwabo bashubira nyuma. 52 Nabo bashubira buholo emwabo e Buyahudi. Balakira Yonatani n’abâbo, obôba bwabagwarha bwenêne, Israheli yeshi aja omu mishîbo. 53 Okubundi amashanja goshi ganayûbakaga eburhambi bwabo gakazilonza okubamalîra bulya bamakaderha mpu barhacigwerhi oli murhambo oli burhabâle, rhubarhabâlirage bunôla rhuhirigise izîno lyabo omu bantu.

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Αʹ 12

1 Καὶ εἶδεν Ιωναθαν ὅτι ὁ καιρὸς αὐτῷ συνεργεῖ, καὶ ἐπελέξατο ἄνδρας καὶ ἀπέστειλεν εἰς ῾Ρώμην στῆσαι καὶ ἀνανεώσασθαι τὴν πρὸς αὐτοὺς φιλίαν. 2 καὶ πρὸς Σπαρτιάτας καὶ τόπους ἑτέρους ἀπέστειλεν ἐπιστολὰς κατὰ τὰ αὐτά. 3 καὶ ἐπορεύθησαν εἰς ῾Ρώμην καὶ εἰσῆλθον εἰς τὸ βουλευτήριον καὶ εἶπον Ιωναθαν ὁ ἀρχιερεὺς καὶ τὸ ἔθνος τῶν Ιουδαίων ἀπέστειλεν ἡμᾶς ἀνανεώσασθαι τὴν φιλίαν ἑαυτοῖς καὶ τὴν συμμαχίαν κατὰ τὸ πρότερον. 4 καὶ ἔδωκαν ἐπιστολὰς αὐτοῖς πρὸς αὐτοὺς κατὰ τόπον, ὅπως προπέμπωσιν αὐτοὺς εἰς γῆν Ιουδα μετ᾽ εἰρήνης. 5 Καὶ τοῦτο τὸ ἀντίγραφον τῶν ἐπιστολῶν, ὧν ἔγραψεν Ιωναθαν τοῖς Σπαρτιάταις 6 Ιωναθαν ἀρχιερεὺς καὶ ἡ γερουσία τοῦ ἔθνους καὶ οἱ ἱερεῖς καὶ ὁ λοιπὸς δῆμος τῶν Ιουδαίων Σπαρτιάταις τοῖς ἀδελφοῖς χαίρειν. 7 ἔτι πρότερον ἀπεστάλησαν ἐπιστολαὶ πρὸς Ονιαν τὸν ἀρχιερέα παρὰ ᾿Αρείου τοῦ βασιλεύοντος ἐν ὑμῖν ὅτι ἐστὲ ἀδελφοὶ ἡμῶν, ὡς τὸ ἀντίγραφον ὑπόκειται. 8 καὶ ἐπεδέξατο ὁ Ονιας τὸν ἄνδρα τὸν ἀπεσταλμένον ἐνδόξως καὶ ἔλαβεν τὰς ἐπιστολάς, ἐν αἷς διεσαφεῖτο περὶ συμμαχίας καὶ φιλίας. 9 ἡμεῖς οὖν ἀπροσδεεῖς τούτων ὄντες παράκλησιν ἔχοντες τὰ βιβλία τὰ ἅγια τὰ ἐν ταῖς χερσὶν ἡμῶν 10 ἐπειράθημεν ἀποστεῖλαι τὴν πρὸς ὑμᾶς ἀδελφότητα καὶ φιλίαν ἀνανεώσασθαι πρὸς τὸ μὴ ἐξαλλοτριωθῆναι ὑμῶν· πολλοὶ γὰρ καιροὶ διῆλθον ἀφ᾽ οὗ ἀπεστείλατε πρὸς ἡμᾶς. 11 ἡμεῖς οὖν ἐν παντὶ καιρῷ ἀδιαλείπτως ἔν τε ταῖς ἑορταῖς καὶ ταῖς λοιπαῖς καθηκούσαις ἡμέραις μιμνῃσκόμεθα ὑμῶν ἐφ᾽ ὧν προσφέρομεν θυσιῶν καὶ ἐν ταῖς προσευχαῖς, ὡς δέον ἐστὶν καὶ πρέπον μνημονεύειν ἀδελφῶν. 12 εὐφραινόμεθα δὲ ἐπὶ τῇ δόξῃ ὑμῶν. 13 ἡμᾶς δὲ ἐκύκλωσαν πολλαὶ θλίψεις καὶ πόλεμοι πολλοί, καὶ ἐπολέμησαν ἡμᾶς οἱ βασιλεῖς οἱ κύκλῳ ἡμῶν. 14 οὐκ ἠβουλόμεθα οὖν παρενοχλῆσαι ὑμῖν καὶ τοῖς λοιποῖς συμμάχοις καὶ φίλοις ἡμῶν ἐν τοῖς πολέμοις τούτοις· 15 ἔχομεν γὰρ τὴν ἐξ οὐρανοῦ βοήθειαν βοηθοῦσαν ἡμῖν καὶ ἐρρύσθημεν ἀπὸ τῶν ἐχθρῶν, καὶ ἐταπεινώθησαν οἱ ἐχθροὶ ἡμῶν. 16 ἐπελέξαμεν οὖν Νουμήνιον ᾿Αντιόχου καὶ ᾿Αντίπατρον ᾿Ιάσονος καὶ ἀπεστάλκαμεν πρὸς ῾Ρωμαίους ἀνανεώσασθαι τὴν πρὸς αὐτοὺς φιλίαν καὶ συμμαχίαν τὴν πρότερον. 17 ἐνετειλάμεθα οὖν αὐτοῖς καὶ πρὸς ὑμᾶς πορευθῆναι καὶ ἀσπάσασθαι ὑμᾶς καὶ ἀποδοῦναι ὑμῖν τὰς παρ᾽ ἡμῶν ἐπιστολὰς περὶ τῆς ἀνανεώσεως καὶ τῆς ἀδελφότητος ἡμῶν. 18 καὶ νῦν καλῶς ποιήσετε ἀντιφωνήσαντες ἡμῖν πρὸς ταῦτα. 19 Καὶ τοῦτο τὸ ἀντίγραφον τῶν ἐπιστολῶν, ὧν ἀπέστειλαν Ονια 20 ῎Αρειος βασιλεὺς Σπαρτιατῶν Ονια ἱερεῖ μεγάλῳ χαίρειν. 21 εὑρέθη ἐν γραφῇ περί τε τῶν Σπαρτιατῶν καὶ Ιουδαίων ὅτι εἰσὶν ἀδελφοὶ καὶ ὅτι εἰσὶν ἐκ γένους Αβρααμ. 22 καὶ νῦν ἀφ᾽ οὗ ἔγνωμεν ταῦτα, καλῶς ποιήσετε γράφοντες ἡμῖν περὶ τῆς εἰρήνης ὑμῶν, 23 καὶ ἡμεῖς δὲ ἀντιγράφομεν ὑμῖν Τὰ κτήνη ὑμῶν καὶ ἡ ὕπαρξις ὑμῶν ἡμῖν ἐστιν, καὶ τὰ ἡμῶν ὑμῖν ἐστιν. ἐντελλόμεθα οὖν ὅπως ἀπαγγείλωσιν ὑμῖν κατὰ ταῦτα. 24 Καὶ ἤκουσεν Ιωναθαν ὅτι ἐπέστρεψαν οἱ ἄρχοντες Δημητρίου μετὰ δυνάμεως πολλῆς ὑπὲρ τὸ πρότερον τοῦ πολεμῆσαι πρὸς αὐτόν. 25 καὶ ἀπῆρεν ἐξ Ιερουσαλημ καὶ ἀπήντησεν αὐτοῖς εἰς τὴν Αμαθῖτιν χώραν· οὐ γὰρ ἔδωκεν αὐτοῖς ἀνοχὴν τοῦ ἐμβατεῦσαι εἰς τὴν χώραν αὐτοῦ. 26 καὶ ἀπέστειλεν κατασκόπους εἰς τὴν παρεμβολὴν αὐτῶν, καὶ ἐπέστρεψαν καὶ ἀπήγγειλαν αὐτῷ ὅτι οὕτως τάσσονται ἐπιπεσεῖν ἐπ᾽ αὐτοὺς τὴν νύκτα. 27 ὡς δὲ ἔδυ ὁ ἥλιος, ἐπέταξεν Ιωναθαν τοῖς παρ᾽ αὐτοῦ γρηγορεῖν καὶ εἶναι ἐπὶ τοῖς ὅπλοις ἑτοιμάζεσθαι εἰς πόλεμον δι᾽ ὅλης τῆς νυκτὸς καὶ ἐξέβαλεν προφύλακας κύκλῳ τῆς παρεμβολῆς. 28 καὶ ἤκουσαν οἱ ὑπεναντίοι ὅτι ἡτοίμασται Ιωναθαν καὶ οἱ παρ᾽ αὐτοῦ εἰς πόλεμον, καὶ ἐφοβήθησαν καὶ ἔπτηξαν τῇ καρδίᾳ αὐτῶν καὶ ἀνέκαυσαν πυρὰς ἐν τῇ παρεμβολῇ αὐτῶν. 29 Ιωναθαν δὲ καὶ οἱ παρ᾽ αὐτοῦ οὐκ ἔγνωσαν ἕως πρωί, ἔβλεπον γὰρ τὰ φῶτα καιόμενα. 30 καὶ κατεδίωξεν Ιωναθαν ὀπίσω αὐτῶν καὶ οὐ κατέλαβεν αὐτούς, διέβησαν γὰρ τὸν ᾿Ελεύθερον ποταμόν. 31 καὶ ἐξέκλινεν Ιωναθαν ἐπὶ τοὺς ῎Αραβας τοὺς καλουμένους Ζαβαδαίους καὶ ἐπάταξεν αὐτοὺς καὶ ἔλαβεν τὰ σκῦλα αὐτῶν. 32 καὶ ἀναζεύξας ἦλθεν εἰς Δαμασκὸν καὶ διώδευσεν ἐν πάσῃ τῇ χώρᾳ. 33 καὶ Σιμων ἐξῆλθεν καὶ διώδευσεν ἕως ᾿Ασκαλῶνος καὶ τὰ πλησίον ὀχυρώματα καὶ ἐξέκλινεν εἰς Ιοππην καὶ προκατελάβετο αὐτήν· 34 ἤκουσεν γὰρ ὅτι βούλονται τὸ ὀχύρωμα παραδοῦναι τοῖς παρὰ Δημητρίου· καὶ ἔθετο ἐκεῖ φρουράν, ὅπως φυλάσσωσιν αὐτήν. 35 καὶ ἐπέστρεψεν Ιωναθαν καὶ ἐξεκκλησίασεν τοὺς πρεσβυτέρους τοῦ λαοῦ καὶ ἐβουλεύετο μετ᾽ αὐτῶν τοῦ οἰκοδομῆσαι ὀχυρώματα ἐν τῇ Ιουδαίᾳ 36 καὶ προσυψῶσαι τὰ τείχη Ιερουσαλημ καὶ ὑψῶσαι ὕψος μέγα ἀνὰ μέσον τῆς ἄκρας καὶ τῆς πόλεως εἰς τὸ διαχωρίζειν αὐτὴν τῆς πόλεως, ἵνα ᾖ αὕτη κατὰ μόνας, ὅπως μήτε ἀγοράζωσιν μήτε πωλῶσιν. 37 καὶ συνήχθησαν τοῦ οἰκοδομεῖν τὴν πόλιν, καὶ ἔπεσεν τοῦ τείχους τοῦ χειμάρρου τοῦ ἐξ ἀπηλιώτου, καὶ ἐπεσκεύασεν τὸ καλούμενον Χαφεναθα. 38 καὶ Σιμων ᾠκοδόμησεν τὴν Αδιδα ἐν τῇ Σεφηλα καὶ ὠχύρωσεν αὐτὴν καὶ ἐπέστησεν θύρας καὶ μοχλούς. 39 Καὶ ἐζήτησεν Τρύφων βασιλεῦσαι τῆς ᾿Ασίας καὶ περιθέσθαι τὸ διάδημα καὶ ἐκτεῖναι χεῖρα ἐπ᾽ ᾿Αντίοχον τὸν βασιλέα. 40 καὶ εὐλαβήθη μήποτε οὐκ ἐάσῃ αὐτὸν Ιωναθαν καὶ μήποτε πολεμήσῃ πρὸς αὐτόν, καὶ ἐζήτει συλλαβεῖν αὐτὸν τοῦ ἀπολέσαι, καὶ ἀπάρας ἦλθεν εἰς Βαιθσαν. 41 καὶ ἐξῆλθεν Ιωναθαν εἰς ἀπάντησιν αὐτῷ ἐν τεσσαράκοντα χιλιάσιν ἀνδρῶν ἐπιλελεγμέναις εἰς παράταξιν καὶ ἦλθεν εἰς Βαιθσαν. 42 καὶ εἶδεν Τρύφων ὅτι ἦλθεν μετὰ δυνάμεως πολλῆς, καὶ ἐκτεῖναι χεῖρας ἐπ᾽ αὐτὸν εὐλαβήθη. 43 καὶ ἐπεδέξατο αὐτὸν ἐνδόξως καὶ συνέστησεν αὐτὸν πᾶσιν τοῖς φίλοις αὐτοῦ καὶ ἔδωκεν αὐτῷ δόματα καὶ ἐπέταξεν τοῖς φίλοις αὐτοῦ καὶ ταῖς δυνάμεσιν αὐτοῦ ὑπακούειν αὐτοῦ ὡς αὑτοῦ. 44 καὶ εἶπεν τῷ Ιωναθαν ῞Ινα τί ἐκόπωσας πάντα τὸν λαὸν τοῦτον πολέμου μὴ ἐνεστηκότος ἡμῖν; 45 καὶ νῦν ἀπόστειλον αὐτοὺς εἰς τοὺς οἴκους αὐτῶν, ἐπίλεξαι δὲ σεαυτῷ ἄνδρας ὀλίγους, οἵτινες ἔσονται μετὰ σοῦ, καὶ δεῦρο μετ᾽ ἐμοῦ εἰς Πτολεμαίδα, καὶ παραδώσω σοι αὐτὴν καὶ τὰ λοιπὰ ὀχυρώματα καὶ τὰς δυνάμεις τὰς λοιπὰς καὶ πάντας τοὺς ἐπὶ τῶν χρειῶν, καὶ ἐπιστρέψας ἀπελεύσομαι· τούτου γὰρ χάριν πάρειμι. 46 καὶ ἐμπιστεύσας αὐτῷ ἐποίησεν καθὼς εἶπεν, καὶ ἐξαπέστειλεν τὰς δυνάμεις, καὶ ἀπῆλθον εἰς γῆν Ιουδα. 47 κατέλιπεν δὲ μεθ᾽ ἑαυτοῦ ἄνδρας τρισχιλίους, ὧν δισχιλίους ἀφῆκεν ἐν τῇ Γαλιλαίᾳ, χίλιοι δὲ συνῆλθον αὐτῷ. 48 ὡς δὲ εἰσῆλθεν Ιωναθαν εἰς Πτολεμαίδα, ἀπέκλεισαν οἱ Πτολεμαεῖς τὰς πύλας καὶ συνέλαβον αὐτόν, καὶ πάντας τοὺς συνεισελθόντας μετ᾽ αὐτοῦ ἀπέκτειναν ἐν ῥομφαίᾳ. 49 καὶ ἀπέστειλεν Τρύφων δυνάμεις καὶ ἵππον εἰς τὴν Γαλιλαίαν καὶ τὸ πεδίον τὸ μέγα τοῦ ἀπολέσαι πάντας τοὺς παρὰ Ιωναθου. 50 καὶ ἐπέγνωσαν ὅτι συνελήμφθη καὶ ἀπόλωλεν καὶ οἱ μετ᾽ αὐτοῦ, καὶ παρεκάλεσαν ἑαυτοὺς καὶ ἐπορεύοντο συνεστραμμένοι ἕτοιμοι εἰς πόλεμον. 51 καὶ εἶδον οἱ διώκοντες ὅτι περὶ ψυχῆς αὐτοῖς ἐστιν, καὶ ἐπέστρεψαν. 52 καὶ ἦλθον πάντες μετ᾽ εἰρήνης εἰς γῆν Ιουδα καὶ ἐπένθησαν τὸν Ιωναθαν καὶ τοὺς μετ᾽ αὐτοῦ καὶ ἐφοβήθησαν σφόδρα· καὶ ἐπένθησεν πᾶς Ισραηλ πένθος μέγα. 53 καὶ ἐζήτησαν πάντα τὰ ἔθνη τὰ κύκλῳ αὐτῶν ἐκτρῖψαι αὐτούς· εἶπον γάρ Οὐκ ἔχουσιν ἄρχοντα καὶ βοηθοῦντα· νῦν οὖν πολεμήσωμεν αὐτοὺς καὶ ἐξάρωμεν ἐξ ἀνθρώπων τὸ μνημόσυνον αὐτῶν.

13

V. Simoni mudâhwa mukulu na murhambo w’Abayahudi (143-134 embere za Yezu Kristu)

Simoni ahâbwa oburhegesi

1 Simoni anaciyumva oku Trifoni adwirhe ashubûza engabo nyinji mpu arhabalire ecihugo c’e Buyahudi anacimalire. 2 Erhi abona oku olubaga luyobohire lunalubire bwenêne, aja e Yeruzalemu ahamagala olubaga omu ndêko, 3 abaha omurhima omu kubabwira erhi: «Mumanyire mweshi ebi bene wirhu na nani najirire ebiyerekire amarhegeko girhu na ahantu hirhu hatagatifu, mumanyire entambala n’embaka rhwabwine. 4 Co cirhumire bene wirhu boshi bafira Israheli nie ono namasigala. 5 Na bunôla, Nyamuzinda ananyîrhe erhi nankaderha nti nababalira obuzine bwani omu mango g’embaka, bulya ‘ ntali mwinja olushire bene wirhu. 6 Erhiko nkola naba mwihôzi w’olubaga lwani, wa Ahatagatifu hirhu, owa abakazi birhu owa abana birhu, kulya kuba agandi mashanja goshi gashubûzinye mpu garhumalire nshombo erhuma. 7 Obukengere b’olubaga bwashubiramwo emisi erhi bayumva ebyôla binwa. 8 Bayakûza n’izu linene erhi: mpu we murhambo wirhu ahali ha Yuda na mwene winyu Yonatani. 9 Otule entambala yirhu na ngasi kantu wankarhuhuma rhwanakajira. 10 Okubundi Simoni anacishubûza abantu b’okulwa boshi; anayûbaka duba duba ebyôgo bya Yeruzalemu anabikomeza omu marhambi. 11 Okubundi anacirhuma Yonatani mugala wa Absalomu e Yope n’engabo nyinji naye erhi aba amalibirhakwo abalanzi anacibêra mulya lugo.

Simoni ahulusa Trifoni omu Yndeya

12 Trifoni anacirhenga e Ptolemayisi n’engabo nyinji bwenêne mpu agendi lwisa ecihugo c’e Buyahudi, anacihêka Yonatani anali mushwêke. 13 Simoni anahira eciralo cage aha Hadida aha ishiriza lya akabanda. 14 Erhi Trifoni amanya oku Simoni ye warhozire oburhambo ahali ha mwene wabo Yonatani n’oku acirheganyize okumulwisa amurhumira entumwa mpu bagendimubwira mpu: 15 «Ali oku nfaranga mwene winyu Yonatani agwasirwe okulyula oku muhako gwa mwami, bulya ali arhegesirwe binji kwo kurhumire rhumushwesire. 16 Orhumage talenta igana za nfaranga na bana bage babiri omu bagala nka mpira, lyo hano rhuba rhwamamulika aleki rhutwika, kandi buzinda rhwanamuleka n’omurhûla.» 17 Simoni anaciyumva oku ebyôla binwa bamurhumire biri bya kumurhebeba; kurhanarhumaga arharhuma ezôla nfaranga na balya bana babiri alekicishombanya n’olubaga, baleke okukaziderha mpu: 18 «Arhali ebwa kuba Simoni arhantumiraga enfaranga na balya bana kwo kwarhumire Yonatani afa. 19 Anacirhuma abôla bana na zirya talenta igana z’enfaranga; ci konene Trifoni anywêrha omu binwa byage, arhalikaga Yonatani. 20 Okubundi Trifoni anaciyîsha mpu akola ali muherêrekeza, anioka arhola enjira y’e Adora; ci konene Simoni n’engabo yage erhi banaja bamulwisa ngasi aha anageraga hoshi. 21 Abali omu nyumpa ntagatifu okulwira aha Yeruzalemu banacirhuma entumwa emwa Trifoni mpu abahikeko omu kugerera omw’irungu, anabalerhere ebiryo. 22 Trifoni anacirheganya abalwira oku biterusi bage boshi mpu bayije, ci muli obôla budufu olubula lwanacinia lunji arhanaciyijaga erhi olwo lubula lurhuma. Anacigenda aja e Galadi. 23 Erhi ahika hofi na Baskama aniga Yonatani anabishwa ahôla. 24 Okubundi Trifoni anacicigalukira ashubira omu cihugo cage.

Simoni abisha Yonatani

25 Simoni anacirhuma mpu bagendirhôla amavuha ga mwene wabo Yonata ni, anacigabisha aha Modini lugo lw’ababusi bage. 26 Israheli yeshi amulakira bwenêne n’emirenge minene, banacimushiba nsiku zirhali nyi. 27 Oku cusho c’ishe na bene wabo, Simoni ayûbaka kwo enyumpa n’omunâra gwabonekana muliriri omu mabuye magoye embere n’enyuma. 28 Anaciyûbaka nkingi nda ziyerekerine, nguma kuli ishe, eyindi kuli nina, n’eyindi kuli bene wabo bani. 29 Akengera okuzizungulusa n’eminâra miliri n’enyanya ahirayo emirasano yabo mpu bakazibakengererakwo ensiku zoshi. N’aha burhambi bw’eyôla mirasano abinjaho amârho mpu gakazibonwako n’abagera omu nyanja boshi. 30 Kwo eyôla nshinda Simoni ayûbakaga aha Modini yali ntyôla enacihaba kuhika ene.

Demetriyusi wa kabiri amanya Simoni, anaha Abayahudi obundi buhashe buhyahya

31 Trifoni anacijira obwenge kuguma kuli olya mwami murho Antiyokusi, anacimuyîrha. 32 Anaciyîma ahali hage ayambala ishungwe ly’e Aziya, anacile rhera ecihugo mabi manji. 33 Simoni anaciyûbaka enyumpa z’okulwiramwo aha Buyahudi azizungulusa n’eminâra miriri, n’ebyôgo bijire enyanya bwenêne, ahirako enyunvi, n’orhukomyo ahiramwo n’ebiryo. 34 Simoni anacicîshoga abantu anacibarhuma emwa mwami Demetriyusi mpu arhabâle Obuyahudi, bulya ebijiro bya Trifoni kunali kunyaga konene. 35 Mwami Demetriyusi anacimushuza kuli birya binwa byage anacimuyandikira agâla mamba erhi: 36 «Mwami Demetriyusi kuli Simoni mudâhwa mukuJu na mwira w’abami, oku bashamuka n’oku ishanja ly’Abayahudi omusingo! 37 Rhwabwinc ecimane c’amasholo n’omushugushugu mwali murhurhumire, rhunalonzize okujira haguma na ninyu omurhûla loshi n’okuyandikira aba b’omu mikolo yani amaruba g’okumanyisa oku murhacishwesirwi na cici. 38 Ebi rhwalalire kuJi mwe byanalalirwe ebi nahizire kuli mwe byanahizirwe. Enyumpa z’okulwiramwo mwayûbakaga zinali zinyu. 39 Rhubâbonire obonjo oku mabi mwanajizire ebwa kurhamanya erhi nisi akaba mwagajizire n’oluhinzo kuhika oku lwene kuguma n’ecimane mwali mugwasirwe okuvurha, n’akaba mwakazivurha elindi ibarati aha Yeruzalemu okwôla kurhacibaga. 40 Akaba hali abahashire okucirhenga omu mirhwc yirhu banajamwo n’omurhmula gube ekarhî kirhu.» 41 Omu mwaka gw’igana na makumi gali ndal, omuzigo gw’amashaja gwahekuka kuli Israheli. 42 Olubaga lwa Israheli lwarhondêra okuyandika oku byabire n’oku malagâno bakazagijira: «Omu mwaka murhanzi gwa Simoni, mudâhwa mukulu, murhambo w’abalwi n’owa Abayahudi boshi»

Simoni aheba Gazara oku burhegesi bwage

43 Muli agôla mango Simoni anacitwa ecirâlo cage aha Gazara, anacimuzonga n’emirhwe yage ayûbaka omunâra gw’omuzizi anacigulerha oku burhambi bw’olugo; anaciyûbakamwo eminâra anacirhoJa olwôla lugo. 44 Abali mulya munâra gwa omuzizi bahamira omu lugo, kwarhuma abantu bajamwo akava ngo. 45 Abalume boshi na bakâbo n’abana bâbo bagagambira oku byôgo n’emishangi esharhusire bahûna Simoni mpu abalambulire okuboko kwage kulyo. 46 Banakaderha mpu mâshi omanye orharhujiriraga nk’oku amabi girhu ganali ci nk’oku obonjo bwawe buli! 47 Simoni anogêrera nôgo musengero gwabo arhacibalwisagya; ci konene ahulusa abantu b’olwo lugo, acêsa enyumpa zalimwo abazimu anacijamwo n’enyimbo z’okukuza, ez’okushenga n’okuvuga omunkwa. 48 Erhi aba amabakûla muli olwôla lugo ngasi bigalugalu byoshi ayubasamwo abantu bashimba amarhegeko azibuhya lulya lugo anahiramwo e nyumpa yage.

Simoni arhêra Yeruzalemu

49 Abali omu cishagala c’e Yeruzalemu, bulya bali bahanzibwe okugenda e rhi okuja omu cihugo, okugula erhi okuguza, abôla bantu balumwa bwenene n’ishali n’ecizombo n’abantu mwandu bafa n’ishali. 50 Bancicisengera omu kuyâma bwenêne emwa Simoni mpu ayankirire amaboko gabo g’ekulyo, anacibajirira kulya; ci konene abalibirhako omwôla lugo, analushuka mwo ngasi mabi. 51 Ajamo n’irenge linene omu nsiku makurni abiri n’isharhu z’omwezi gwa kabiri omu mwaka gw’igana na makumi gali nda bayisha bayimba, bayisha badunda amashami g’emirhi n’enzenze, enambi n’enanga, enyimho z’okukuza n’ezindi nyimbo bulya omushombanyi wa kurhenga mira amahenangulwa. 52 Anacirhegeka mpu olwôla lusiku lukazikuzibwa ngasi mwaka muli olwo lusiku n’omwishingo, anacizibuhya entondo y’aka-Nyamuzinda aha ishiriza ly’olugo, anacibêra ahôla ye n’aba omu mulala gwage. 53 Okubundi Simoni abona oku omugala Yowane akola ahisire omu mujunja gw’omulume, anacimuhà irhegeko ly’okurhambula emirhwe y’abalwi boshi, anacimuhà Gazara mpu ayûbake ahôla.

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Αʹ 13

1Καὶ ἤκουσεν Σιμων ὅτι συνήγαγεν Τρύφων δύναμιν πολλὴν τοῦ ἐλθεῖν εἰς γῆν Ιουδα καὶ ἐκτρῖψαι αὐτήν. 2 καὶ εἶδεν τὸν λαόν, ὅτι ἔντρομός ἐστιν καὶ ἔκφοβος, καὶ ἀνέβη εἰς Ιερουσαλημ καὶ ἤθροισεν τὸν λαὸν 3 καὶ παρεκάλεσεν αὐτοὺς καὶ εἶπεν αὐτοῖς Αὐτοὶ οἴδατε ὅσα ἐγὼ καὶ οἱ ἀδελφοί μου καὶ ὁ οἶκος τοῦ πατρός μου ἐποιήσαμεν περὶ τῶν νόμων καὶ τῶν ἁγίων, καὶ τοὺς πολέμους καὶ τὰς στενοχωρίας, ἃς εἴδομεν. 4 τούτου χάριν ἀπώλοντο οἱ ἀδελφοί μου πάντες χάριν τοῦ Ισραηλ, καὶ κατελείφθην ἐγὼ μόνος. 5 καὶ νῦν μή μοι γένοιτο φείσασθαί μου τῆς ψυχῆς ἐν παντὶ καιρῷ θλίψεως· οὐ γάρ εἰμι κρείσσων τῶν ἀδελφῶν μου. 6 πλὴν ἐκδικήσω περὶ τοῦ ἔθνους μου καὶ περὶ τῶν ἁγίων καὶ περὶ τῶν γυναικῶν καὶ τέκνων ὑμῶν, ὅτι συνήχθησαν πάντα τὰ ἔθνη ἐκτρῖψαι ἡμᾶς ἔχθρας χάριν. 7 καὶ ἀνεζωπύρησεν τὸ πνεῦμα τοῦ λαοῦ ἅμα τοῦ ἀκοῦσαι τῶν λόγων τούτων, 8 καὶ ἀπεκρίθησαν φωνῇ μεγάλῃ λέγοντες Σὺ εἶ ἡμῶν ἡγούμενος ἀντὶ Ιουδου καὶ Ιωναθου τοῦ ἀδελφοῦ σου· 9 πολέμησον τὸν πόλεμον ἡμῶν, καὶ πάντα, ὅσα ἂν εἴπῃς ἡμῖν, ποιήσομεν. 10 καὶ συνήγαγεν πάντας τοὺς ἄνδρας τοὺς πολεμιστὰς καὶ ἐτάχυνεν τοῦ τελέσαι τὰ τείχη Ιερουσαλημ καὶ ὠχύρωσεν αὐτὴν κυκλόθεν. 11 καὶ ἀπέστειλεν Ιωναθαν τὸν τοῦ Αψαλωμου καὶ μετ᾽ αὐτοῦ δύναμιν ἱκανὴν εἰς Ιοππην, καὶ ἐξέβαλεν τοὺς ὄντας ἐν αὐτῇ καὶ ἔμεινεν ἐκεῖ ἐν αὐτῇ. 12 Καὶ ἀπῆρεν Τρύφων ἀπὸ Πτολεμαίδος μετὰ δυνάμεως πολλῆς ἐλθεῖν εἰς γῆν Ιουδα, καὶ Ιωναθαν μετ᾽ αὐτοῦ ἐν φυλακῇ. 13 Σιμων δὲ παρενέβαλεν ἐν Αδιδοις κατὰ πρόσωπον τοῦ πεδίου. 14 καὶ ἐπέγνω Τρύφων ὅτι ἀνέστη Σιμων ἀντὶ Ιωναθου τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ καὶ ὅτι συνάπτειν αὐτῷ μέλλει πόλεμον, καὶ ἀπέστειλεν πρὸς αὐτὸν πρέσβεις λέγων 15 Περὶ ἀργυρίου, οὗ ὤφειλεν Ιωναθαν ὁ ἀδελφός σου εἰς τὸ βασιλικὸν δι᾽ ἃς εἶχεν χρείας, συνέχομεν αὐτόν· 16 καὶ νῦν ἀπόστειλον ἀργυρίου τάλαντα ἑκατὸν καὶ δύο τῶν υἱῶν αὐτοῦ ὅμηρα, ὅπως μὴ ἀφεθεὶς ἀποστατήσῃ ἀφ᾽ ἡμῶν, καὶ ἀφήσομεν αὐτόν. 17 καὶ ἔγνω Σιμων ὅτι δόλῳ λαλοῦσιν πρὸς αὐτόν, καὶ πέμπει τοῦ λαβεῖν τὸ ἀργύριον καὶ τὰ παιδάρια, μήποτε ἔχθραν ἄρῃ μεγάλην πρὸς τὸν λαὸν 18 λέγοντες ῞Οτι οὐκ ἀπέστειλα αὐτῷ τὸ ἀργύριον καὶ τὰ παιδάρια, ἀπώλετο. 19 καὶ ἀπέστειλεν τὰ παιδάρια καὶ τὰ ἑκατὸν τάλαντα, καὶ διεψεύσατο καὶ οὐκ ἀφῆκεν τὸν Ιωναθαν. 20 καὶ μετὰ ταῦτα ἦλθεν Τρύφων τοῦ ἐμβατεῦσαι εἰς τὴν χώραν καὶ ἐκτρῖψαι αὐτήν, καὶ ἐκύκλωσαν ὁδὸν τὴν εἰς Αδωρα. καὶ Σιμων καὶ ἡ παρεμβολὴ αὐτοῦ ἀντιπαρῆγεν αὐτῷ εἰς πάντα τόπον, οὗ ἂν ἐπορεύετο. 21 οἱ δὲ ἐκ τῆς ἄκρας ἀπέστελλον πρὸς Τρύφωνα πρεσβευτὰς κατασπεύδοντας αὐτὸν τοῦ ἐλθεῖν πρὸς αὐτοὺς διὰ τῆς ἐρήμου καὶ ἀποστεῖλαι αὐτοῖς τροφάς. 22 καὶ ἡτοίμασεν Τρύφων πᾶσαν τὴν ἵππον αὐτοῦ ἐλθεῖν, καὶ ἐν τῇ νυκτὶ ἐκείνῃ ἦν χιὼν πολλὴ σφόδρα, καὶ οὐκ ἦλθεν διὰ τὴν χιόνα. καὶ ἀπῆρεν καὶ ἦλθεν εἰς τὴν Γαλααδῖτιν. 23 ὡς δὲ ἤγγισεν τῆς Βασκαμα, ἀπέκτεινεν τὸν Ιωναθαν, καὶ ἐτάφη ἐκεῖ. 24 καὶ ἐπέστρεψεν Τρύφων καὶ ἀπῆλθεν εἰς τὴν γῆν αὐτοῦ. 25 Καὶ ἀπέστειλεν Σιμων καὶ ἔλαβεν τὰ ὀστᾶ Ιωναθου τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ καὶ ἔθαψεν αὐτὸν ἐν Μωδεϊν πόλει τῶν πατέρων αὐτοῦ. 26 καὶ ἐκόψαντο αὐτὸν πᾶς Ισραηλ κοπετὸν μέγαν καὶ ἐπένθησαν αὐτὸν ἡμέρας πολλάς. 27 καὶ ᾠκοδόμησεν Σιμων ἐπὶ τὸν τάφον τοῦ πατρὸς αὐτοῦ καὶ τῶν ἀδελφῶν αὐτοῦ καὶ ὕψωσεν αὐτὸν τῇ ὁράσει λίθῳ ξεστῷ ἐκ τῶν ὄπισθεν καὶ ἔμπροσθεν. 28 καὶ ἔστησεν ἑπτὰ πυραμίδας, μίαν κατέναντι τῆς μιᾶς, τῷ πατρὶ καὶ τῇ μητρὶ καὶ τοῖς τέσσαρσιν ἀδελφοῖς. 29 καὶ ταύταις ἐποίησεν μηχανήματα περιθεὶς στύλους μεγάλους καὶ ἐποίησεν ἐπὶ τοῖς στύλοις πανοπλίας εἰς ὄνομα αἰώνιον καὶ παρὰ ταῖς πανοπλίαις πλοῖα ἐγγεγλυμμένα εἰς τὸ θεωρεῖσθαι ὑπὸ πάντων τῶν πλεόντων τὴν θάλασσαν. 30 οὗτος ὁ τάφος, ὃν ἐποίησεν ἐν Μωδεϊν, ἕως τῆς ἡμέρας ταύτης. 31 ῾Ο δὲ Τρύφων ἐπορεύετο δόλῳ μετὰ ᾿Αντιόχου τοῦ βασιλέως τοῦ νεωτέρου καὶ ἀπέκτεινεν αὐτὸν 32 καὶ ἐβασίλευσεν ἀντ᾽ αὐτοῦ καὶ περιέθετο τὸ διάδημα τῆς ᾿Ασίας καὶ ἐποίησεν πληγὴν μεγάλην ἐπὶ τῆς γῆς. 33 καὶ ᾠκοδόμησεν Σιμων τὰ ὀχυρώματα τῆς Ιουδαίας καὶ περιετείχισεν πύργοις ὑψηλοῖς καὶ τείχεσιν μεγάλοις καὶ πύλαις καὶ μοχλοῖς καὶ ἔθετο βρώματα ἐν τοῖς ὀχυρώμασιν. 34 καὶ ἐπέλεξεν Σιμων ἄνδρας καὶ ἀπέστειλεν πρὸς Δημήτριον τὸν βασιλέα τοῦ ποιῆσαι ἄφεσιν τῇ χώρᾳ, ὅτι πᾶσαι αἱ πράξεις Τρύφωνος ἦσαν ἁρπαγαί. 35 καὶ ἀπέστειλεν αὐτῷ Δημήτριος ὁ βασιλεὺς κατὰ τοὺς λόγους τούτους καὶ ἀπεκρίθη αὐτῷ καὶ ἔγραψεν αὐτῷ ἐπιστολὴν τοιαύτην 36 Βασιλεὺς Δημήτριος Σιμωνι ἀρχιερεῖ καὶ φίλῳ βασιλέων καὶ πρεσβυτέροις καὶ ἔθνει Ιουδαίων χαίρειν. 37 τὸν στέφανον τὸν χρυσοῦν καὶ τὴν βαΐνην, ἣν ἀπεστείλατε, κεκομίσμεθα καὶ ἕτοιμοί ἐσμεν τοῦ ποιεῖν ὑμῖν εἰρήνην μεγάλην καὶ γράφειν τοῖς ἐπὶ τῶν χρειῶν τοῦ ἀφιέναι ὑμῖν τὰ ἀφέματα. 38 καὶ ὅσα ἐστήσαμεν πρὸς ὑμᾶς, ἕστηκεν, καὶ τὰ ὀχυρώματα, ἃ ᾠκοδομήσατε, ὑπαρχέτω ὑμῖν. 39 ἀφίεμεν δὲ ἀγνοήματα καὶ τὰ ἁμαρτήματα ἕως τῆς σήμερον ἡμέρας καὶ τὸν στέφανον, ὃν ὠφείλετε, καὶ εἴ τι ἄλλο ἐτελωνεῖτο ἐν Ιερουσαλημ, μηκέτι τελωνείσθω. 40 καὶ εἴ τινες ἐπιτήδειοι ὑμῶν γραφῆναι εἰς τοὺς περὶ ἡμᾶς, ἐγγραφέσθωσαν, καὶ γινέσθω ἀνὰ μέσον ἡμῶν εἰρήνη. 41 ῎Ετους ἑβδομηκοστοῦ καὶ ἑκατοστοῦ ἤρθη ὁ ζυγὸς τῶν ἐθνῶν ἀπὸ τοῦ Ισραηλ, 42 καὶ ἤρξατο ὁ λαὸς γράφειν ἐν ταῖς συγγραφαῖς καὶ συναλλάγμασιν ῎Ετους πρώτου ἐπὶ Σιμωνος ἀρχιερέως μεγάλου καὶ στρατηγοῦ καὶ ἡγουμένου Ιουδαίων. 43 ᾿Εν ταῖς ἡμέραις ἐκείναις παρενέβαλεν ἐπὶ Γαζαρα καὶ ἐκύκλωσεν αὐτὴν παρεμβολαῖς καὶ ἐποίησεν ἑλεόπολιν καὶ προσήγαγεν τῇ πόλει καὶ ἐπάταξεν πύργον ἕνα καὶ κατελάβετο. 44 καὶ ἐξήλλοντο οἱ ἐν τῇ ἑλεοπόλει εἰς τὴν πόλιν, καὶ ἐγένετο κίνημα μέγα ἐν τῇ πόλει. 45 καὶ ἀνέβησαν οἱ ἐν τῇ πόλει σὺν γυναιξὶν καὶ τοῖς τέκνοις ἐπὶ τὸ τεῖχος διερρηχότες τὰ ἱμάτια αὐτῶν καὶ ἐβόησαν φωνῇ μεγάλῃ ἀξιοῦντες Σιμωνα δεξιὰς αὐτοῖς δοῦναι 46 καὶ εἶπαν Μὴ ἡμῖν χρήσῃ κατὰ τὰς πονηρίας ἡμῶν, ἀλλὰ κατὰ τὸ ἔλεός σου. 47 καὶ συνελύθη αὐτοῖς Σιμων καὶ οὐκ ἐπολέμησεν αὐτούς· καὶ ἐξέβαλεν αὐτοὺς ἐκ τῆς πόλεως, καὶ ἐκαθάρισεν τὰς οἰκίας, ἐν αἷς ἦν τὰ εἴδωλα, καὶ οὕτως εἰσῆλθεν εἰς αὐτὴν ὑμνῶν καὶ εὐλογῶν. 48 καὶ ἐξέβαλεν ἐξ αὐτῆς πᾶσαν ἀκαθαρσίαν καὶ κατῴκισεν ἐν αὐτῇ ἄνδρας, οἵτινες τὸν νόμον ποιήσωσιν, καὶ προσωχύρωσεν αὐτὴν καὶ ᾠκοδόμησεν ἑαυτῷ ἐν αὐτῇ οἴκησιν. 49 Οἱ δὲ ἐκ τῆς ἄκρας ἐν Ιερουσαλημ ἐκωλύοντο ἐκπορεύεσθαι καὶ εἰσπορεύεσθαι εἰς τὴν χώραν ἀγοράζειν καὶ πωλεῖν καὶ ἐπείνασαν σφόδρα, καὶ ἀπώλοντο ἐξ αὐτῶν ἱκανοὶ τῷ λιμῷ. 50 καὶ ἐβόησαν πρὸς Σιμωνα δεξιὰς λαβεῖν, καὶ ἔδωκεν αὐτοῖς· καὶ ἐξέβαλεν αὐτοὺς ἐκεῖθεν καὶ ἐκαθάρισεν τὴν ἄκραν ἀπὸ τῶν μιασμάτων. 51 καὶ εἰσῆλθον εἰς αὐτὴν τῇ τρίτῃ καὶ εἰκάδι τοῦ δευτέρου μηνὸς ἔτους πρώτου καὶ ἑβδομηκοστοῦ καὶ ἑκατοστοῦ μετὰ αἰνέσεως καὶ βαΐων καὶ ἐν κινύραις καὶ ἐν κυμβάλοις καὶ ἐν νάβλαις καὶ ἐν ὕμνοις καὶ ἐν ᾠδαῖς, ὅτι συνετρίβη ἐχθρὸς μέγας ἐξ Ισραηλ. 52 καὶ ἔστησεν κατ᾽ ἐνιαυτὸν τοῦ ἄγειν τὴν ἡμέραν ταύτην μετὰ εὐφροσύνης. καὶ προσωχύρωσεν τὸ ὄρος τοῦ ἱεροῦ τὸ παρὰ τὴν ἄκραν· καὶ ᾤκει ἐκεῖ αὐτὸς καὶ οἱ παρ᾽ αὐτοῦ. 53 καὶ εἶδεν Σιμων τὸν Ιωαννην υἱὸν αὐτοῦ ὅτι ἀνήρ ἐστιν, καὶ ἔθετο αὐτὸν ἡγούμενον τῶν δυνάμεων πασῶν· καὶ ᾤκει ἐν Γαζαροις.

14

Simoni ayîma omu murhûla

1 Omu mwaka gw’igana na makumi galinda n’ibiri, mwami Demetriyusi anacishubûza engabo ahinindikira e Mediya agendilonzayo oburhabâle bw’okulwisa Trifoni. 2 Arsaki mwami w’e Persi n’e Mediya erhi ayumva oku Demetriyusi akola ali omu cihugo cage anacirhuma muguma omu barhambo bage b’okulwa mpu amugwarhe anazine. 3 Oyûla anacikanya n’erhi aba amahima engabo ya Demetriyusi anacimugwarha yenêne anaciyîsha amudwirhire A rsaki, naye amushweka. 4 Ecihugo c’Obuyahudi canaciba n’omurhûla omu mango goshi ga Simoni. Alonza aminja g’olubaga lwage, oburhcgesi bwage, n’irenge lyagl byasîmisa olubaga muli ezôla nsiku zoshi. 5 Na muli ebyôla byamuhekaga irenge, hali oku anyagaga Yope amujira civuko c’okurhama abona obulyo bw’okuyinjibana n’ebihugo by’omu nyanja. 6 Anaciyushula ecihugo c’ishanja lyage, anaba mwami w’ecihugo cage. 7 Anagalula Bayahudi banji bali bahesirwe buja. Anacigwarha Gazara, Betisuri n’enyumpa y’okulwiramwo, arhenzamwo ngasi hyanali higalugalu na ntaye wamudesire kubi. 8 Ngasi muguma akahinga ishwa lyage n’omurhûla, idaho lyayera bwinja, n’emirhi y’omalehe yayâna malehe manji. 9 Abashosi bàkola batamire aha kagombe kantu kaguma konene yo yali nshambalo yabo: omurhûla. N’abana b’emisole bakaziyambala emyambalo y’okulwa bakola balimba. 10 Simoni abumba ngasi lugo biryo anacihiramwo ngasi byoshi bya nkanazibuhize ezôla ngo kuhika izîno lyage l’irenge lyahika ciru ah’igulu lihekera. 11 Anacihira omurhûla omu cihugo n’Israheli ashagaluka n’obusême bune ne. 12 Ngasi muguma ali abutamire aha mizabibu yage n’aha mibô yage; ntaye wankadesire mpu abayôbohya. 13 Ahusa okukazibalwisa omu cihugo; abashombanyi bâbo b’abami bahi mwa muli ezôla nsiku. 14 Ashibirira bwenêne abantu banyinyi b’omu lubaga lwage; acîyerakana muntu wa bushiru oku kanwa ka Nnâmahanga, amalira na ngasi banali babi boshi kuguma n’endyalya. 15 Ayushûla obwinja n’ebirugu by’aka-Nyamuzinda.

Okushubilumûla endagâno na Sparti na Roma

16 Erhi bayumva e Roma n’e Sparti olufu lwa Yonatani, bagwarhwa n’omungo bwenêne. 17 Ci erhi baciyumva oku Simoni mwene wabo ye wabire mudâhwa mukulu ahali hage n’oku ye warhambula ecihugo coshi kuguma n’ebishagala byamwo, 18 banacimuyandikira oku nambi z’ebyuma mpu bashubilumûla endagâno n’obwira bwabo bâgwerhe boshi na Yuda na Yonatani bene wabo. 19 Amaruba ganacisomerwa embere z’olubaga loshi aha Yeruzalemu. 20 Alaga n’empamiso y’amaruba abanya-Sparti bali bayandisire:

«Abagula b’e Sparti n’ecihugo, kuli Simoni mudâhwa mukulu, oku bashamuka, oku badâhwa n’oku bandi bantu bacisigire b’omu lubaga lwa bene wabo b’Abayahudi: Omusingo! 21 Entumwa zalirhumirwe emw’olubaga lwirhu, barhubwizire emyanzi y’irenge n’obwinja bumulimwo, rhwanacisîma erhi rhubabona. 22 Rhwanayandisire omu myanzi y’olubaga ngasi ebi banadesire byoshi, baligi bo Numeniyusi, mugala wa Antiyokusi, Antipateri mugala wa Yasoni ntumwa z’Abayahudi, zali ziyishire mpu bashubilumûla okunywana n’obwira bw’Abayahudi rhweshi nabo. 23 Kwanasimîsize olubaga okuyankirira abôla bantu n’obukuze n’okuhira empamiso y’ebinwa byabo omu mbiko y’olu baga ly’olubaga lw’e Sparti lukaziyôrha lubikirire. Banacirhumira Simoni omudâhwa mukulu eyo mpamiso. 24 Enyuma ly’ahôla Simoni anacirhuma e Roma Numeniyusi n’empenzi nènè nè y’amasholo buzirho bwa mina cihumbi, lyo basêza okunywâna boshi nabo.»

lrenge lya Simoni

25 Erhi olubaga lumanya okôla lwanaciderha mpu: Kurhi rhwankayereka mwo Simoni oku rhumuvuzire omunkwa ye n’abana bage? 26 Bulya abire mutungo gwirhu, yênene, bene wabo n’enyumpa y’ishe wabo; omu kulwa kwabo, balibisirekwo abashombanyi b’Jsraheli banamuha omurhula. «Banaciyandika ebyola bintu oku nambi z’amarhale, banabigwika oku minâra oku ntondo ya Siyoni». 27 Alaga empamiso yago:

«Omu nsiku ikumi na munani z’omwezi ·gwa Eluli mwaka gwa igana na mukumi galinda n’ibiri, omu mwaka gwa kasharhu gw’okuyîma kwa Simoni mudâhwa mukulu bwcnene. 28 Embere z’ihano likulu ly’abadâhwa n’ely’ olu­ baga, abaluzi b’ishanja n’abashamuka b’ecihugo, barhumanyisize oku:

29 Omu ntambala nyinji zalibuzagya ecihugo cirhu, Simoni mugala wa Matatiyasi muguma omu baburhwa b’omu bûko bwa Yoaribu kuguma na bene wabo, bacihizire omu mbaka, banahagalika abashombanyi b’ishanja lyabo lyo balanga aka-Nyamuzinda kabo n’irhegeko banahesire ishanja lyabo irenge linene. 30 Yonatani anacishubûza ishanja lyage anaciba ye mudâhwa walyo mukulu; buzinda ashimânana n’olubaga lwage. 31 Abashombanyi bâbo banacilonza okurhabâlira ecihugo mpu bacishereze, banarhôla aka-Nyamuzinda. 32 Okubundi Simoni anaciyimanga, anacilwira ishanja lyage anabaha oluhembo. 33 Azibuhya ebishagala bya Yuda kuguma na Betisuri, oli oku lubibi halya habaga burhanzi emirasano y’abashombanyi, anacihiraho abalanzi b’Abayahudi. 34 Akomeza Yope oli oku nyanja, na Gazara oli oku lubibi lw’Azoti, lwali mira lugo lwa bashombanyi anacihirakwo Abayahudi, anacihira ngasi ebi bankanalagirireko omu buzine bwabo boshi. 35 Olubaga lwabwine obushinganyanya bwa Simoni n’irenge alonzagya okuha ishanja lyage, banacimujira murhambo wabo mukulu na mudâhwa wabo mukulu ebyo bijiro byage byoshi birhuma, kuguma n’ohushinganyanya n’obwikubagire ali agwerhe oku ishanja lyage, na bulya ali ajizire oku anahashire koshi lyo ahêka olubaga lwage enyanya. 36 Amango anacirimwo omûka, byoshi byagendeka bwinja omu maboko gage. Kuhika amashanja gahulusibwa omu cihugo c’Abayahudi kuguma n’ababaga omu cishagala ca Daudi aha Yeruzalemu, abali bamaciyûbakira enyumpa y’okulwiramwo, bakazirhengamwo bagendilwa banagaluka, ntyôla omu marhambi g’aka-Nyamuzinda basherêza bwenêne obutagatifu bwage. 37 Ahiraho Abayahudi, anahazibuhya mpu lyo akayôrha alanga omurhûla gw’ecihugo n’ogw’olugo, anaciyushula kuja enyanya ebyôgo bya Yeruzalemu.

38 Muli okwôla mwami Demetriyusi amanya anayemera okuba mudâhwa mukulu kwage. 39 Amuhira, amuganjira omu bira bage anamukuza n’irenge linene. 40 Bulya amayumva oku Abaroma bakola baderha mpu Abayahudi bira bâbo, bunkwa bâbo na bene wabo, n’oku bayankirire irenge linene abali ba rhumirwe na Simoni. 41 Abayahudi n’abadâhwa bahizire Simoni mpu abe mu rhambo na mudâhwa mukulu ensiku zoshi, kuhika habonekane omulebi wa nkanayemerwa, n’oku aba ye murhambo w’abalwi bâbo. 42 Oku akazilanga aka-Nyamuzinda; oku akayimanza abarhambo bakazikolesa emikolo y’oluba ga loshi, ecihugo, emirasano, enyumpa z’okulwiramwo; 43 oku akalanga aka-Nyamuzinda; oku boshi bamuyumva; oku ebiyandikwa omu cihugo byoshi byakahirwa kw’izîno lyage n’oku ayambisibwa emishangi y’akaduku n’ama sholo. 44 Ntaye oli omu lubaga, oli omu badâhwa oyemerirwe okudalika ebyôla byoshi nisi erhi okulahira oburhegesi buhanyirwe naye, ntaho baderhage mpu bashubûza abantu omu cihugo buzira kuyemêrerwa naye, ntaye oyemêrirwe okuyambala emishangi y’akaduku nisi erhi okuyambala isonga ly’amasholo. 45 Ngasi yeshi wankajira oku eryôla irhegeko lirhadesiri nisi erhi okurhashimba binwa biguma biguma muli byo, kukwanine ahanwe? 46 Kusimîsize olubaga lo shi okuha Simoni obuhashe bw’okujira nk’okwola irhegeko linarhuhunyire. 47 Simoni anaciyemêra, ayemêra n’okujira bwinja ogwôla mukolo gw’omudâhwa mukulu, okurhambula abalwi, okurhegeka Abayahudi, abadâhwa n’oku ba mukulu wa byoshi. 48 Bahiga okuyandika ebyôla byoshi oku nambi z’amarhale n’okubibîka omu ndalâla y’aka-Nyamuzinda, halya hantu hakazibonekana. 49 N’okubîka empamiso omu ciyumpa c’embîko, halya Simoni yene n’abana bage bayîshikazihuma.»

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Αʹ 14

1 Καὶ ἐν ἔτει δευτέρῳ καὶ ἑβδομηκοστῷ καὶ ἑκατοστῷ συνήγαγεν Δημήτριος ὁ βασιλεὺς τὰς δυνάμεις αὐτοῦ καὶ ἐπορεύθη εἰς Μηδίαν τοῦ ἐπισπάσασθαι βοήθειαν ἑαυτῷ, ὅπως πολεμήσῃ τὸν Τρύφωνα. 2 καὶ ἤκουσεν ᾿Αρσάκης ὁ βασιλεὺς τῆς Περσίδος καὶ Μηδίας ὅτι εἰσῆλθεν Δημήτριος εἰς τὰ ὅρια αὐτοῦ, καὶ ἀπέστειλεν ἕνα τῶν ἀρχόντων αὐτοῦ συλλαβεῖν αὐτὸν ζῶντα. 3 καὶ ἐπορεύθη καὶ ἐπάταξεν τὴν παρεμβολὴν Δημητρίου καὶ συνέλαβεν αὐτὸν καὶ ἤγαγεν αὐτὸν πρὸς ᾿Αρσάκην, καὶ ἔθετο αὐτὸν ἐν φυλακῇ. 4 Καὶ ἡσύχασεν ἡ γῆ Ιουδα πάσας τὰς ἡμέρας Σιμωνος, καὶ ἐζήτησεν ἀγαθὰ τῷ ἔθνει αὐτοῦ, καὶ ἤρεσεν αὐτοῖς ἡ ἐξουσία αὐτοῦ καὶ ἡ δόξα αὐτοῦ πάσας τὰς ἡμέρας. 5 καὶ μετὰ πάσης τῆς δόξης αὐτοῦ ἔλαβεν τὴν Ιοππην εἰς λιμένα καὶ ἐποίησεν εἴσοδον ταῖς νήσοις τῆς θαλάσσης. 6 καὶ ἐπλάτυνεν τὰ ὅρια τῷ ἔθνει αὐτοῦ καὶ ἐκράτησεν τῆς χώρας. 7 καὶ συνήγαγεν αἰχμαλωσίαν πολλὴν καὶ ἐκυρίευσεν Γαζαρων καὶ Βαιθσουρων καὶ τῆς ἄκρας· καὶ ἐξῆρεν τὰς ἀκαθαρσίας ἐξ αὐτῆς, καὶ οὐκ ἦν ὁ ἀντικείμενος αὐτῷ. 8 καὶ ἦσαν γεωργοῦντες τὴν γῆν αὐτῶν μετ᾽ εἰρήνης, καὶ ἡ γῆ ἐδίδου τὰ γενήματα αὐτῆς καὶ τὰ ξύλα τῶν πεδίων τὸν καρπὸν αὐτῶν. 9 πρεσβύτεροι ἐν ταῖς πλατείαις ἐκάθηντο, πάντες περὶ ἀγαθῶν ἐκοινολογοῦντο, καὶ οἱ νεανίσκοι ἐνεδύσαντο δόξας καὶ στολὰς πολέμου. 10 ταῖς πόλεσιν ἐχορήγησεν βρώματα καὶ ἔταξεν αὐτὰς ἐν σκεύεσιν ὀχυρώσεως, ἕως ὅτου ὠνομάσθη τὸ ὄνομα τῆς δόξης αὐτοῦ ἕως ἄκρου γῆς. 11 ἐποίησεν εἰρήνην ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ εὐφράνθη Ισραηλ εὐφροσύνην μεγάλην. 12 καὶ ἐκάθισεν ἕκαστος ὑπὸ τὴν ἄμπελον αὐτοῦ καὶ τὴν συκῆν αὐτοῦ, καὶ οὐκ ἦν ὁ ἐκφοβῶν αὐτούς. 13 καὶ ἐξέλιπεν πολεμῶν αὐτοὺς ἐπὶ τῆς γῆς, καὶ οἱ βασιλεῖς συνετρίβησαν ἐν ταῖς ἡμέραις ἐκείναις. 14 καὶ ἐστήρισεν πάντας τοὺς ταπεινοὺς τοῦ λαοῦ αὐτοῦ· τὸν νόμον ἐξεζήτησεν καὶ ἐξῆρεν πάντα ἄνομον καὶ πονηρόν· 15 τὰ ἅγια ἐδόξασεν καὶ ἐπλήθυνεν τὰ σκεύη τῶν ἁγίων. 16 Καὶ ἠκούσθη ἐν ῾Ρώμῃ ὅτι ἀπέθανεν Ιωναθαν καὶ ἕως Σπάρτης, καὶ ἐλυπήθησαν σφόδρα. 17 ὡς δὲ ἤκουσαν ὅτι Σιμων ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ γέγονεν ἀρχιερεὺς ἀντ᾽ αὐτοῦ καὶ αὐτὸς ἐπικρατεῖ τῆς χώρας καὶ τῶν πόλεων τῶν ἐν αὐτῇ, 18 ἔγραψαν πρὸς αὐτὸν δέλτοις χαλκαῖς τοῦ ἀνανεώσασθαι πρὸς αὐτὸν φιλίαν καὶ συμμαχίαν, ἣν ἔστησαν πρὸς Ιουδαν καὶ Ιωναθαν τοὺς ἀδελφοὺς αὐτοῦ. 19 καὶ ἀνεγνώσθησαν ἐνώπιον τῆς ἐκκλησίας ἐν Ιερουσαλημ. 20 καὶ τοῦτο τὸ ἀντίγραφον τῶν ἐπιστολῶν, ὧν ἀπέστειλαν οἱ Σπαρτιᾶται Σπαρτιατῶν ἄρχοντες καὶ ἡ πόλις Σιμωνι ἱερεῖ μεγάλῳ καὶ τοῖς πρεσβυτέροις καὶ τοῖς ἱερεῦσιν καὶ τῷ λοιπῷ δήμῳ τῶν Ιουδαίων ἀδελφοῖς χαίρειν. 21 οἱ πρεσβευταὶ οἱ ἀποσταλέντες πρὸς τὸν δῆμον ἡμῶν ἀπήγγειλαν ἡμῖν περὶ τῆς δόξης ὑμῶν καὶ τιμῆς, καὶ ηὐφράνθημεν ἐπὶ τῇ ἐφόδῳ αὐτῶν. 22 καὶ ἀνεγράψαμεν τὰ ὑπ᾽ αὐτῶν εἰρημένα ἐν ταῖς βουλαῖς τοῦ δήμου οὕτως Νουμήνιος ᾿Αντιόχου καὶ ᾿Αντίπατρος ᾿Ιάσονος πρεσβευταὶ Ιουδαίων ἦλθον πρὸς ἡμᾶς ἀνανεούμενοι τὴν πρὸς ἡμᾶς φιλίαν. 23 καὶ ἤρεσεν τῷ δήμῳ ἐπιδέξασθαι τοὺς ἄνδρας ἐνδόξως καὶ τοῦ θέσθαι τὸ ἀντίγραφον τῶν λόγων αὐτῶν ἐν τοῖς ἀποδεδειγμένοις τῷ δήμῳ βιβλίοις τοῦ μνημόσυνον ἔχειν τὸν δῆμον τῶν Σπαρτιατῶν. τὸ δὲ ἀντίγραφον τούτων ἔγραψαν Σιμωνι τῷ ἀρχιερεῖ. 24 Μετὰ ταῦτα ἀπέστειλεν Σιμων τὸν Νουμήνιον εἰς ῾Ρώμην ἔχοντα ἀσπίδα χρυσῆν μεγάλην ὁλκὴν μνῶν χιλίων εἰς τὸ στῆσαι πρὸς αὐτοὺς τὴν συμμαχίαν. 25 ῾Ως δὲ ἤκουσεν ὁ δῆμος τῶν λόγων τούτων, εἶπαν Τίνα χάριν ἀποδώσομεν Σιμωνι καὶ τοῖς υἱοῖς αὐτοῦ; 26 ἐστήρισεν γὰρ αὐτὸς καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ καὶ ὁ οἶκος τοῦ πατρὸς αὐτοῦ καὶ ἐπολέμησεν τοὺς ἐχθροὺς Ισραηλ ἀπ᾽ αὐτῶν καὶ ἔστησαν αὐτῷ ἐλευθερίαν. καὶ κατέγραψαν ἐν δέλτοις χαλκαῖς καὶ ἔθεντο ἐν στήλαις ἐν ὄρει Σιων. 27 καὶ τοῦτο τὸ ἀντίγραφον τῆς γραφῆς ᾿Οκτωκαιδεκάτῃ Ελουλ ἔτους δευτέρου καὶ ἑβδομηκοστοῦ καὶ ἑκατοστοῦ— καὶ τοῦτο τρίτον ἔτος ἐπὶ Σιμωνος ἀρχιερέως μεγάλου ἐν ασαραμελ— 28 ἐπὶ συναγωγῆς μεγάλης ἱερέων καὶ λαοῦ καὶ ἀρχόντων ἔθνους καὶ τῶν πρεσβυτέρων τῆς χώρας ἐγνώρισεν ἡμῖν· 29 ἐπεὶ πολλάκις ἐγενήθησαν πόλεμοι ἐν τῇ χώρᾳ, Σιμων δὲ υἱὸς Ματταθιου ἱερεὺς τῶν υἱῶν Ιωαριβ καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ ἔδωκαν αὑτοὺς τῷ κινδύνῳ καὶ ἀντέστησαν τοῖς ὑπεναντίοις τοῦ ἔθνους αὐτῶν, ὅπως σταθῇ τὰ ἅγια αὐτῶν καὶ ὁ νόμος, καὶ δόξῃ μεγάλῃ ἐδόξασαν τὸ ἔθνος αὐτῶν. 30 καὶ ἤθροισεν Ιωναθαν τὸ ἔθνος αὐτῶν καὶ ἐγενήθη αὐτοῖς ἀρχιερεὺς καὶ προσετέθη πρὸς τὸν λαὸν αὐτοῦ, 31 καὶ ἐβουλήθησαν οἱ ἐχθροὶ αὐτῶν ἐμβατεῦσαι εἰς τὴν χώραν αὐτῶν καὶ ἐκτεῖναι χεῖρας ἐπὶ τὰ ἅγια αὐτῶν· 32 τότε ἀντέστη Σιμων καὶ ἐπολέμησε περὶ τοῦ ἔθνους αὐτοῦ καὶ ἐδαπάνησεν χρήματα πολλὰ τῶν ἑαυτοῦ καὶ ὁπλοδότησεν τοὺς ἄνδρας τῆς δυνάμεως τοῦ ἔθνους αὐτοῦ καὶ ἔδωκεν αὐτοῖς ὀψώνια 33 καὶ ὠχύρωσεν τὰς πόλεις τῆς Ιουδαίας καὶ τὴν Βαιθσουραν τὴν ἐπὶ τῶν ὁρίων τῆς Ιουδαίας, οὗ ἦν τὰ ὅπλα τῶν πολεμίων τὸ πρότερον, καὶ ἔθετο ἐκεῖ φρουρὰν ἄνδρας Ιουδαίους. 34 καὶ Ιοππην ὠχύρωσεν τὴν ἐπὶ τῆς θαλάσσης καὶ τὴν Γαζαραν τὴν ἐπὶ τῶν ὁρίων ᾿Αζώτου, ἐν ᾗ ᾤκουν οἱ πολέμιοι τὸ πρότερον, καὶ κατῴκισεν ἐκεῖ Ιουδαίους, καὶ ὅσα ἐπιτήδεια ἦν πρὸς τῇ τούτων ἐπανορθώσει, ἔθετο ἐν αὐτοῖς. 35 καὶ εἶδεν ὁ λαὸς τὴν πίστιν τοῦ Σιμωνος καὶ τὴν δόξαν, ἣν ἐβουλεύσατο ποιῆσαι τῷ ἔθνει αὐτοῦ, καὶ ἔθεντο αὐτὸν ἡγούμενον αὐτῶν καὶ ἀρχιερέα διὰ τὸ αὐτὸν πεποιηκέναι πάντα ταῦτα καὶ τὴν δικαιοσύνην καὶ τὴν πίστιν, ἣν συνετήρησεν τῷ ἔθνει αὐτοῦ, καὶ ἐξεζήτησεν παντὶ τρόπῳ ὑψῶσαι τὸν λαὸν αὐτοῦ. 36 καὶ ἐν ταῖς ἡμέραις αὐτοῦ εὐοδώθη ἐν ταῖς χερσὶν αὐτοῦ τοῦ ἐξαρθῆναι τὰ ἔθνη ἐκ τῆς χώρας αὐτῶν καὶ τοὺς ἐν τῇ πόλει Δαυιδ τοὺς ἐν Ιερουσαλημ, οἳ ἐποίησαν αὑτοῖς ἄκραν, ἐξ ἧς ἐξεπορεύοντο καὶ ἐμίαινον κύκλῳ τῶν ἁγίων καὶ ἐποίουν πληγὴν μεγάλην ἐν τῇ ἁγνείᾳ. 37 καὶ κατῴκισεν ἐν αὐτῇ ἄνδρας Ιουδαίους καὶ ὠχύρωσεν αὐτὴν πρὸς ἀσφάλειαν τῆς χώρας καὶ τῆς πόλεως καὶ ὕψωσεν τὰ τείχη τῆς Ιερουσαλημ. 38 καὶ ὁ βασιλεὺς Δημήτριος ἔστησεν αὐτῷ τὴν ἀρχιερωσύνην κατὰ ταῦτα 39 καὶ ἐποίησεν αὐτὸν τῶν φίλων αὐτοῦ καὶ ἐδόξασεν αὐτὸν δόξῃ μεγάλῃ. 40 ἤκουσεν γὰρ ὅτι προσηγόρευνται οἱ Ιουδαῖοι ὑπὸ ῾Ρωμαίων φίλοι καὶ σύμμαχοι καὶ ἀδελφοί, καὶ ὅτι ἀπήντησαν τοῖς πρεσβευταῖς Σιμωνος ἐνδόξως, 41 καὶ ὅτι οἱ Ιουδαῖοι καὶ οἱ ἱερεῖς εὐδόκησαν τοῦ εἶναι αὐτῶν Σιμωνα ἡγούμενον καὶ ἀρχιερέα εἰς τὸν αἰῶνα ἕως τοῦ ἀναστῆναι προφήτην πιστὸν 42 καὶ τοῦ εἶναι ἐπ᾽ αὐτῶν στρατηγόν, καὶ ὅπως μέλῃ αὐτῷ περὶ τῶν ἁγίων καθιστάναι δι᾽ αὐτοῦ ἐπὶ τῶν ἔργων αὐτῶν καὶ ἐπὶ τῆς χώρας καὶ ἐπὶ τῶν ὅπλων καὶ ἐπὶ τῶν ὀχυρωμάτων, 43 καὶ ὅπως μέλῃ αὐτῷ περὶ τῶν ἁγίων, καὶ ὅπως ἀκούηται ὑπὸ πάντων, καὶ ὅπως γράφωνται ἐπὶ τῷ ὀνόματι αὐτοῦ πᾶσαι συγγραφαὶ ἐν τῇ χώρᾳ, καὶ ὅπως περιβάλληται πορφύραν καὶ χρυσοφορῇ· 44 καὶ οὐκ ἐξέσται οὐθενὶ τοῦ λαοῦ καὶ τῶν ἱερέων ἀθετῆσαί τι τούτων καὶ ἀντειπεῖν τοῖς ὑπ᾽ αὐτοῦ ῥηθησομένοις καὶ ἐπισυστρέψαι συστροφὴν ἐν τῇ χώρᾳ ἄνευ αὐτοῦ καὶ περιβάλλεσθαι πορφύραν καὶ ἐμπορποῦσθαι πόρπην χρυσῆν· 45 ὃς δ᾽ ἂν παρὰ ταῦτα ποιήσῃ ἢ ἀθετήσῃ τι τούτων, ἔνοχος ἔσται. 46 καὶ εὐδόκησεν πᾶς ὁ λαὸς θέσθαι Σιμωνι ποιῆσαι κατὰ τοὺς λόγους τούτους. 47 καὶ ἐπεδέξατο Σιμων καὶ εὐδόκησεν ἀρχιερατεύειν καὶ εἶναι στρατηγὸς καὶ ἐθνάρχης τῶν Ιουδαίων καὶ ἱερέων καὶ τοῦ προστατῆσαι πάντων. 48 καὶ τὴν γραφὴν ταύτην εἶπον θέσθαι ἐν δέλτοις χαλκαῖς καὶ στῆσαι αὐτὰς ἐν περιβόλῳ τῶν ἁγίων ἐν τόπῳ ἐπισήμῳ, 49 τὰ δὲ ἀντίγραφα αὐτῶν θέσθαι ἐν τῷ γαζοφυλακίῳ, ὅπως ἔχῃ Σιμων καὶ οἱ υἱοὶ αὐτοῦ.

15

Amaruba ga Mwami Antiyokusi wa kali nda

1 Ci muli agola mango Antiyokusi mugala wa Demetriyusi anacirhuma amaruba kurhenga ebwa bihugo biri omu nyanja, emwa Simoni mudâ hwa na murhegesi mukulu w’Abayahudi, kuguma na olubaga loshi. 2 Agôla maruba ko gali gayandisirwe ntyâla: «Mwami Antiyokusi emwa Simoni mudâhwa mukulu na murhegesi mukulu n’oku ishanja lyoshi ly’Abayahudi, omusingo. 3 Ebwa kuba abantu babi, baya nsire obwami bwa ababusi birhu, ebwa kuba nalonza okushubibuyanka na nshubibuyimanza nk’oku byanali embere, ebwa kuba namashubûza emirhwe minji y’abalwi b’abalimya namanahakira mârho manji g’okulwa, 4 ebwa kuba nalonza okuyikirira omu cihugo nshimbululemwo balya boshi banadwirhe ba sherêza olubaga lwirhu banashandazize bishagala binji omu bwami bwani, 5 nshubiri kukulira ngasi ebi abami babusi bani banali bakukfrlire byoshi. 6 Nkuhire obuhashe bw’okujira enfaranga zirikwo ensanamu yawe omu cihugo cawe. 7 Yeruzalemu n’aka-Nyamuzinda bibe n’omurhûla; ngasi mirasano wanajizire na ngasi nyumpa za kulwiramwo anajizire zoshi zinayorhe zawe. 8 Ngasi myenda wanalire nisi erhi wânalye oku mbîko y’ebirugu by’ebwami yoshi enakubabalirwe, bunôla n’agandi mango goshi. 9 Amango rhwashubira omu bwami bwirhu rhwakukuza n’irenge lya ngasi lubero we, ishanja lyawe, aka-Nyamuzinda, kuhika irengc lyawe limanyikane omu igulu lyoshi.» 10 Omu mwaka gwa igana na makumi gali nda n’ini, Antiyokusi anahuma enjira yage akola alij’omu cihugo c’ababusi bage, emirhwe y’abasirika yoshi yanakunjukira emunda ali kuhika bantu basungunu bonene bayôrha boshi na Trifoni. 11 Mwami Antiyokusi anakulikira Trifoni, naye anaciyâkira aha Dora omu nyanja, 12 erhi amabona oku obuhanya bwamamujako bulya engabo yage yoshi yamuyâsire. 13 Antiyokusi anaciyîsha atwa ecirâlo embere za Dora na balwi bihumbi igana na makumi abirhi na birhanu na bihumbi munani by’abalwira oku nfarasi. 14 Azonga olugo loshi nago amârho olwago lunda gagorha lulya lugo loshi, naye alurhulungula enyunda zoshi oku idaho n’omu nyanja ntaye wankarhenziremwo nisi erhi okujamwo.

Okuyumvanya kuhyahya n’ Abaroma

15 Muli agôla mango Numeniyusi n’abali bamulusize banacirhenga e Roma banaciyîsha badwirhire abami amaruba n’oku bihugo, agôla maruba gali maya ndike ntyala: 16 «Luciusi murhambo w’abaroma, kuli mwami Ptolemeyo, omusingo! 17 Entumwa z’Abayahudi bali bayîshire emwirhu nka banywazimu na nka bira birhu mpu balilumûla obwira na okunywâna nirhu, bali barhumirwe n’omudâhwa mukulu Simoni n’olubaga loshi lw’Abayahudi. 18 Bali bayîshire banadwirhe empenzi y’amasholo ya mina cihumbi. 19 Rhwamabona oku kuli kwinja okuyandikira abami n’ebihugo mpu bamanye barhabalibuzagya, barhabatulagakwo entambala, oli oku lugo lwabo oli oku cihugo cabo n’oku rhanywâna n’abandi bankayish’ibatulakwo entambala buzinda. 20 Rhwalonzize okuyankirira kuli bo eyôla mpenzi. 21 Kuziga akaba abantu babi bayâkire e mwawe barhenga omu cihugo cabo, onabahe omudâhwa mukulu abahane nk’oku oburhegesi bwabo bunadesire.»

22 Maruba ga bene agôla ganaciyandikirwa mwami Demetriyusi, mwami Atali, mwami Ariyarati na mwami Arsaki, 23 kuguma n’oku bihugo byoshi: Sa mpsami, Sparti, Delo, Mindo, Sikiyoni, Kariya, Samo, Pamfiliya, Likiya, Halikanaso, Rodo, Faseli, Ko, Side, Arado, Gotina, Nido, Cipro na Kirena. 24 Banacijira empamiso y’agola mamba kuli Simoni mudâhwa mukulu.

Antiyokusi wa kali nda ahinduka mushombanyi wa Simoni

25 Mwami Antiyokusi a1i amatwa ecirâlo embere za Dora, aja ayegeza emirhwe yage omu ngasi muhanda ayîsha ayûbaka emirasano y’okulwa. Anacigorha Trifoni kuhika ntaye wankadesire mpu ajamwo nisi erhi okuhulukamwo. 26 Okubundi Simoni anacimurhumira bantu bihumbi bibiri bya balwi bakulu haguma n’enfaranga n’amasholo n’emirasano ya ngasi lubero. 27 Mwami a rhalonzagya okubiyankirira ci avuna okulagânana kwage kw’embere boshi na Simoni anaciyîrha obwira boshi naye. 28 Anacimurhumira Atenobiyusi, muguma omu bira bage mpu bagendi yumvanya boshi naye anamubwire erhi: «Wayansire Yope, Gazara n’olugo lwa Yeruzalemu n’obwôla byali bishagala bya obwami bwani. 29 Washerezize amashwa g’ebyôla bishagala; wahagwire kubi ecihugo, wanacirhôlera hantu hanji omu bwami bwani. 30 Bunôla o rhugalulirage birya bishagala wanyagaga n’empongano wakazagihongesa yo kuleka omu Buyahudi. 31 Akaba arhali ntyôla olyulage ahali habyo talenta magana arhanu na kw’ebi wahagwire n’ebi wakazagihongesa kuli ebyôla bi shagala zindi talenta magana arhanu: n’akaba arhali ntyôla rhwayishikulwisa. 32 Atenobiyusi olya mwira wa mwami erhi ahika aha Yeruzalemu abona oku bi nja by’aha mwa Simoni, ecibo carheganyibwe, eby’okulya bibwikirwe n’ebiru gu by’amasholo n’amarhale, n’ebindi birugu binja: azanwa! Ci kurharhumaga arhamushambalira birya binwa bya mwami. 33 Simoni anacimubwira erhi: «Arhali cihugo c’ihanga rhwarhozire, arhanali bintu bya wundi rhwanyazire ci konene kali kashambala k’ababusi birhu, mango maguma abashombanyi birhu babinyaga konene. 34 Kone rhwe rhukanabona amango gakwanine, rhuna shubirhôla akashambala k’ababusi birhu. 35 Kuli oyôla Yope na Gazara wahû na, birya bishagala bali bamalibuzamwo olubaga lwirhu n’ecihugo cirhu. Rhwalyula kuli byo talenta igana.» Atenobiyusi arhamushuzagya akanwa. 36 Ci acishubirira emunda mwami ali n’oburhe bunene, anacimushambalira ishuzo lya Simoni, obugale bwage, na ngasi bindi anabwine; mwami anaciba n’obuku nizi bunji bwenêne.

Kendebeyo murhambo mukulu

37 Trifoni anacija omu bwarho anaciciyakira aj’e Ortosiya. 38 Mwami anaci­ simika Kendebeyo murhambo w’okwola nyanja, anacimuha cmirhwe y’abasiri­ ka bagenda n’amagulu n’abalwira oku nfarasi. 39 Anacimurhegeka mpu atwe eciralo cage aha ishiriza lya Yudeya, mpu ayûbake Cedroni azibuhye enyumvi, analwise olubaga. Mwami naye okubundi anacikulikira Trifoni. 40 Kendebeyo erhi aja aha Yamniya arhondêr’okujira olubaga burhe, okuja omu Buyahudi okujakwanyaga n’okuyîrha. 41 Anaciyûbaka Cedroni, anahiraho banyakulwira oku nfarasi, n’eyindi mirhwe agaligend’ikalingira abantu omu njira y’e Yudeya nk’oku mwami anamurhegekaga.

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Αʹ 15

1 Καὶ ἀπέστειλεν ᾿Αντίοχος υἱὸς Δημητρίου τοῦ βασιλέως ἐπιστολὰς ἀπὸ τῶν νήσων τῆς θαλάσσης Σιμωνι ἱερεῖ καὶ ἐθνάρχῃ τῶν Ιουδαίων καὶ παντὶ τῷ ἔθνει, 2 καὶ ἦσαν περιέχουσαι τὸν τρόπον τοῦτον Βασιλεὺς ᾿Αντίοχος Σίμωνι ἱερεῖ μεγάλῳ καὶ ἐθνάρχῃ καὶ ἔθνει Ιουδαίων χαίρειν. 3 ἐπεί τινες λοιμοὶ κατεκράτησαν τῆς βασιλείας τῶν πατέρων ἡμῶν, βούλομαι δὲ ἀντιποιήσασθαι τῆς βασιλείας, ὅπως ἀποκαταστήσω αὐτὴν ὡς ἦν τὸ πρότερον, ἐξενολόγησα δὲ πλῆθος δυνάμεων καὶ κατεσκεύασα πλοῖα πολεμικά, 4 βούλομαι δὲ ἐκβῆναι κατὰ τὴν χώραν, ὅπως μετέλθω τοὺς κατεφθαρκότας τὴν χώραν ἡμῶν καὶ τοὺς ἠρημωκότας πόλεις πολλὰς ἐν τῇ βασιλείᾳ μου, 5 νῦν οὖν ἵστημί σοι πάντα τὰ ἀφέματα, ἃ ἀφῆκάν σοι οἱ πρὸ ἐμοῦ βασιλεῖς, καὶ ὅσα ἄλλα δόματα ἀφῆκάν σοι. 6 καὶ ἐπέτρεψά σοι ποιῆσαι κόμμα ἴδιον, νόμισμα τῇ χώρᾳ σου, 7 Ιερουσαλημ δὲ καὶ τὰ ἅγια εἶναι ἐλεύθερα· καὶ πάντα τὰ ὅπλα, ὅσα κατεσκεύασας, καὶ τὰ ὀχυρώματα, ἃ ᾠκοδόμησας, ὧν κρατεῖς, μενέτω σοι. 8 καὶ πᾶν ὀφείλημα βασιλικὸν καὶ τὰ ἐσόμενα βασιλικὰ ἀπὸ τοῦ νῦν καὶ εἰς τὸν ἅπαντα χρόνον ἀφιέσθω σοι· 9ὡς δ᾽ ἂν κρατήσωμεν τῆς βασιλείας ἡμῶν, δοξάσομέν σε καὶ τὸ ἔθνος σου καὶ τὸ ἱερὸν δόξῃ μεγάλῃ ὥστε φανερὰν γενέσθαι τὴν δόξαν ὑμῶν ἐν πάσῃ τῇ γῇ. 10 ῎Ετους τετάρτου καὶ ἑβδομηκοστοῦ καὶ ἑκατοστοῦ ἐξῆλθεν ᾿Αντίοχος εἰς τὴν γῆν τῶν πατέρων αὐτοῦ, καὶ συνῆλθον πρὸς αὐτὸν πᾶσαι αἱ δυνάμεις ὥστε ὀλίγους εἶναι σὺν Τρύφωνι. 11 καὶ ἐδίωξεν αὐτὸν ᾿Αντίοχος, καὶ ἦλθεν εἰς Δωρα φεύγων τὴν ἐπὶ θαλάσσης· 12 ᾔδει γὰρ ὅτι ἐπισυνῆκται ἐπ᾽ αὐτὸν τὰ κακά, καὶ ἀφῆκαν αὐτὸν αἱ δυνάμεις. 13 καὶ παρενέβαλεν ᾿Αντίοχος ἐπὶ Δωρα, καὶ σὺν αὐτῷ δώδεκα μυριάδες ἀνδρῶν πολεμιστῶν καὶ ὀκτακισχιλία ἵππος. 14 καὶ ἐκύκλωσεν τὴν πόλιν, καὶ τὰ πλοῖα ἀπὸ θαλάσσης συνῆψαν, καὶ ἔθλιβε τὴν πόλιν ἀπὸ τῆς γῆς καὶ τῆς θαλάσσης, καὶ οὐκ εἴασεν οὐδένα ἐκπορεύεσθαι οὐδὲ εἰσπορεύεσθαι. 15 Καὶ ἦλθεν Νουμήνιος καὶ οἱ παρ᾽ αὐτοῦ ἐκ ῾Ρώμης ἔχοντες ἐπιστολὰς τοῖς βασιλεῦσιν καὶ ταῖς χώραις, ἐν αἷς ἐγέγραπτο τάδε. 16 Λεύκιος ὕπατος ῾Ρωμαίων Πτολεμαίῳ βασιλεῖ χαίρειν. 17 οἱ πρεσβευταὶ τῶν Ιουδαίων ἦλθον πρὸς ἡμᾶς φίλοι ἡμῶν καὶ σύμμαχοι ἀνανεούμενοι τὴν ἐξ ἀρχῆς φιλίαν καὶ συμμαχίαν ἀπεσταλμένοι ἀπὸ Σιμωνος τοῦ ἀρχιερέως καὶ τοῦ δήμου τῶν Ιουδαίων, 18 ἤνεγκαν δὲ ἀσπίδα χρυσῆν ἀπὸ μνῶν χιλίων. 19 ἤρεσεν οὖν ἡμῖν γράψαι τοῖς βασιλεῦσιν καὶ ταῖς χώραις ὅπως μὴ ἐκζητήσωσιν αὐτοῖς κακὰ καὶ μὴ πολεμήσωσιν αὐτοὺς καὶ τὰς πόλεις αὐτῶν καὶ τὴν χώραν αὐτῶν καὶ ἵνα μὴ συμμαχῶσιν τοῖς πολεμοῦσιν πρὸς αὐτούς. 20 ἔδοξεν δὲ ἡμῖν δέξασθαι τὴν ἀσπίδα παρ᾽ αὐτῶν. 21 εἴ τινες οὖν λοιμοὶ διαπεφεύγασιν ἐκ τῆς χώρας αὐτῶν πρὸς ὑμᾶς, παράδοτε αὐτοὺς Σιμωνι τῷ ἀρχιερεῖ, ὅπως ἐκδικήσῃ αὐτοὺς κατὰ τὸν νόμον αὐτῶν. 22 Καὶ ταὐτὰ ἔγραψεν Δημητρίῳ τῷ βασιλεῖ καὶ ᾿Αττάλῳ καὶ ᾿Αριαράθῃ καὶ ᾿Αρσάκῃ 23 καὶ εἰς πάσας τὰς χώρας καὶ Σαμψάμῃ καὶ Σπαρτιάταις καὶ εἰς Δῆλον καὶ εἰς Μύνδον καὶ εἰς Σικυῶνα καὶ εἰς τὴν Καρίαν καὶ εἰς Σάμον καὶ εἰς τὴν Παμφυλίαν καὶ εἰς Λυκίαν καὶ εἰς ῾Αλικαρνασσὸν καὶ εἰς ῾Ρόδον καὶ εἰς Φασηλίδα καὶ εἰς Κῶ καὶ εἰς Σίδην καὶ εἰς ῎Αραδον καὶ Γόρτυναν καὶ Κνίδον καὶ Κύπρον καὶ Κυρήνην. 24 τὸ δὲ ἀντίγραφον τούτων ἔγραψαν Σιμωνι τῷ ἀρχιερεῖ. 25 ᾿Αντίοχος δὲ ὁ βασιλεὺς παρενέβαλεν ἐπὶ Δωρα ἐν τῇ δευτέρᾳ προσάγων διὰ παντὸς αὐτῇ τὰς χεῖρας καὶ μηχανὰς ποιούμενος καὶ συνέκλεισεν τὸν Τρύφωνα τοῦ ἐκπορεύεσθαι καὶ εἰσπορεύεσθαι. 26 καὶ ἀπέστειλεν αὐτῷ Σιμων δισχιλίους ἄνδρας ἐκλεκτοὺς συμμαχῆσαι αὐτῷ καὶ ἀργύριον καὶ χρυσίον καὶ σκεύη ἱκανά. 27 καὶ οὐκ ἠβούλετο αὐτὰ δέξασθαι, ἀλλὰ ἠθέτησεν πάντα, ὅσα συνέθετο αὐτῷ τὸ πρότερον, καὶ ἠλλοτριοῦτο αὐτῷ. 28 καὶ ἀπέστειλεν πρὸς αὐτὸν ᾿Αθηνόβιον ἕνα τῶν φίλων αὐτοῦ κοινολογησόμενον αὐτῷ λέγων ῾Υμεῖς κατακρατεῖτε τῆς Ιοππης καὶ Γαζαρων καὶ τῆς ἄκρας τῆς ἐν Ιερουσαλημ, πόλεις τῆς βασιλείας μου. 29 τὰ ὅρια αὐτῶν ἠρημώσατε καὶ ἐποιήσατε πληγὴν μεγάλην ἐπὶ τῆς γῆς καὶ ἐκυριεύσατε τόπων πολλῶν ἐν τῇ βασιλείᾳ μου. 30 νῦν οὖν παράδοτε τὰς πόλεις, ἃς κατελάβεσθε, καὶ τοὺς φόρους τῶν τόπων, ὧν κατεκυριεύσατε ἐκτὸς τῶν ὁρίων τῆς Ιουδαίας. 31 εἰ δὲ μή, δότε ἀντ᾽ αὐτῶν πεντακόσια τάλαντα ἀργυρίου καὶ τῆς καταφθορᾶς, ἧς κατεφθάρκατε, καὶ τῶν φόρων τῶν πόλεων ἄλλα τάλαντα πεντακόσια· εἰ δὲ μή, παραγενόμενοι ἐκπολεμήσομεν ὑμᾶς. 32 καὶ ἦλθεν ᾿Αθηνόβιος ὁ φίλος τοῦ βασιλέως εἰς Ιερουσαλημ καὶ εἶδεν τὴν δόξαν Σιμωνος καὶ κυλικεῖον μετὰ χρυσωμάτων καὶ ἀργυρωμάτων καὶ παράστασιν ἱκανὴν καὶ ἐξίστατο καὶ ἀπήγγειλεν αὐτῷ τοὺς λόγους τοῦ βασιλέως. 33 καὶ ἀποκριθεὶς Σιμων εἶπεν αὐτῷ Οὔτε γῆν ἀλλοτρίαν εἰλήφαμεν οὔτε ἀλλοτρίων κεκρατήκαμεν, ἀλλὰ τῆς κληρονομίας τῶν πατέρων ἡμῶν, ὑπὸ δὲ ἐχθρῶν ἡμῶν ἀκρίτως ἔν τινι καιρῷ κατεκρατήθη· 34 ἡμεῖς δὲ καιρὸν ἔχοντες ἀντεχόμεθα τῆς κληρονομίας τῶν πατέρων ἡμῶν. 35 περὶ δὲ Ιοππης καὶ Γαζαρων, ὧν αἰτεῖς, αὗται ἐποίουν ἐν τῷ λαῷ πληγὴν μεγάλην καὶ τὴν χώραν ἡμῶν, τούτων δώσομεν τάλαντα ἑκατόν. 36 καὶ οὐκ ἀπεκρίθη αὐτῷ λόγον, ἀπέστρεψεν δὲ μετὰ θυμοῦ πρὸς τὸν βασιλέα καὶ ἀπήγγειλεν αὐτῷ τοὺς λόγους τούτους καὶ τὴν δόξαν Σιμωνος καὶ πάντα, ὅσα εἶδεν, καὶ ὠργίσθη ὁ βασιλεὺς ὀργὴν μεγάλην. 37 Τρύφων δὲ ἐμβὰς εἰς πλοῖον ἔφυγεν εἰς ᾿Ορθωσίαν. 38 καὶ κατέστησεν ὁ βασιλεὺς τὸν Κενδεβαῖον ἐπιστράτηγον τῆς παραλίας καὶ δυνάμεις πεζικὰς καὶ ἱππικὰς ἔδωκεν αὐτῷ· 39 καὶ ἐνετείλατο αὐτῷ παρεμβάλλειν κατὰ πρόσωπον τῆς Ιουδαίας καὶ ἐνετείλατο αὐτῷ οἰκοδομῆσαι τὴν Κεδρων καὶ ὀχυρῶσαι τὰς πύλας καὶ ὅπως πολεμῇ τὸν λαόν· ὁ δὲ βασιλεὺς ἐδίωκε τὸν Τρύφωνα. 40 καὶ παρεγενήθη Κενδεβαῖος εἰς Ιάμνειαν καὶ ἤρξατο τοῦ ἐρεθίζειν τὸν λαὸν καὶ ἐμβατεύειν εἰς τὴν Ιουδαίαν καὶ αἰχμαλωτίζειν τὸν λαὸν καὶ φονεύειν. 41 καὶ ᾠκοδόμησεν τὴν Κεδρων καὶ ἀπέταξεν ἐκεῖ ἱππεῖς καὶ δυνάμεις, ὅπως ἐκπορευόμενοι ἐξοδεύωσιν τὰς ὁδοὺς τῆς Ιουδαίας, καθὰ συνέταξεν αὐτῷ ὁ βασιλεύς.

16

Abana ba Simoni bahima Kendebeyo

1 Yowane anacirhenga e Gazara, anaciyîsha ali bwira îshe ebi Ke ndebeyo adwirhe akola byoshi. 2 Simoni anacihamagala abagala bakulu oku banali babiri, Yuda na Yowane, anacibabwira erhi: Bene wirhu na nani, kuguma n’enyumpa ya Larha, rhwalwire entambala z’Israheli kurhenga rhuli barho kuhika bunola, n’ebintu byanakagendeka bwinja omu maboko girhu kuhika kanji kanji rhwaba rhwe rhukaziyôkola Israheli. 3 Nkolaga mushosi bunoôa, n’oku burhabale bwa Nnâmahanga mukola mugwerhe emyaka erhali minyi mujage ahali bani n’ahali mwene mukanye mugendilwira ishanja lirhu n’oburhabâle bw’enyanya bube haguma ninyu. 4 Okubundi anacicishoga omu cihugo, balwi bihumbi makumi abiri n’abalwira oku nfarasi bakanya bajilwisa Kendebeyo; banacigeza obudufu aha Modini. 5 Erhi baba bamazukiriza sêzisê zi, banakanya baja ebwa kabanda, lola oku enkumo y’abasirika balambagira n’amagulu, na banyakulwira oku nfarasi, anaciyîsha emunda bali; ci konene omugezi gwabaja ekarhi. 6 Yowane n’abantu bage banacitwa icumbi aha i shiriza lyabo. Erhi babona oku engabo yage yayôbohire okuyikira ogwôla mugezi, anaciyîkira ye wa burhanzi; erhi engabo emulangira, nabo bayîkira enyuma zage. 7 Anacigabanya engabo yage, akerekanya banyakulwira oku nfarasi haguma n’abagenda n’amagulu; ci erhi n’abalwira oku nfarasi b’abasho mbanyi banali banji bwenêne. 8 Banacishekeza emishekera, Kendebeyo anacihimwa ye n’engabo yage. Banji bakumba, batumirhwa okufa n’abasigalaga bagendiyâkira omu nyumpa y’okulwira. 9 Okubundi Yuda mwene wabo Yowane anacitumirhwa; ci Yowane anakungusha abashombanyi kuhika Kendebeyo ahika aha Cedroni ali amayûbaka. 10 Banyakuhimwa bayâkira omu minâra eri omu ishwa ly’Azoti naye anacidûlika lulya lugo muliro. Bantu bihumbi bibiri muli bo banacifa. Yowane anacishubira e Buyahudi n’omurhûla.

Okufa kwa Simoni n’okuyîma kw’omugala Yowane

11 Ptolemeyo mugala wa Abubosi erhi amayîmikwa murhambo w’abalwi, omu kabanda ka Yeriko; ali agwerhe masholo manji na marhale manji, 12 bulyala abaga mukwi w’omudâhwa mukulu, 13 Omurhima gwage gwacivuna bwenene kuli okwôla; alalikira okuba murhambo w’ecihugo, anacihiga okuyîrhira I Simoni n’abagala omu bwenge. 14 Lero Simoni erhi aja arhangula ebishagala bya Yudeya anaciyandagalira e Yeriko, ye n’abagala Matatiyasi na Yuda, omu mwaka gw’igana na makumi gali nda na nda omu mwezi gw’ikumi na muguma gwali mwezi gwa Shebatim. 15 Mwene Abubosi anacikolêsa obulyalya anacibaya nkirira omu hiyumpa hisungunu hy’okulwira, hiderhwa Doki, yenene wahiyu bakaga. Anacibarheganyizamwo idinye linene, anacifulikamwo abantu. 16 Simoni erhi aba amalimbuka boshi n’abagala, Ptolemeyo anacipamuka boshi n’abantu bage, bacirhuluba emirasano yabo, bacihunikakwo Simoni omu karhî k’idinye, bamuniga ye n’abagala babiri na bambali basungunu. 17 Ahenya ntyôla ebirhahenywa, agalula amabi oku minja.

18 Ho na halya Ptolemeyo anaciyandikira mwami kulya, anacimuhûna mpu amurhumire emirhwe y’okuyîshimurhabâla mpu amuha ecihugo n’ebishagala by’Abayahudi. 19 Anacirhuma e Gazara mpu bagendiyîrha Yowane, anacirhumiza abahongêsa mpu baj’emunda ali mpu bayîshirhôla enfaranga, amasholo na ngasi bindi bya luhembo. 20 Anacirhuma abandi mpu bagendirhôla Yeruzalemu n’entondo y’aka-Nyamuzinda. 21 Ci konene muntu muguma lebe anacibashokolera anajibwira Yowane omu Gazara, okunigwa kw’ishe na benc wabo, anaciyushula erhi: «Anarhumire kuguma abandi mpu bayishikuniga” . 22 Erhi Yowane amanya kulya yeshi afa mungo, anacirhuluba balya bantu balibarhumirwe mpu bamunige, abayîrhisa, bulya ali amanyire oku balonza okumuniga. 23 Ebisigire oku hijiro hya Yowane, cntamhala atuzire, okuhimana ahimine, ebyôgo ayûbasize n’omukolo gwage, 24 lola oku ebyôla byoshi biri biyandike omu bitabu by’obudâhwa bwage, kurhenga amango anabaga mudâhwa mukulu erhi îshe amafan.

ΜΑΚΚΑΒΑΙΩΝ Αʹ 16

1 Καὶ ἀνέβη Ιωαννης ἐκ Γαζαρων καὶ ἀπήγγειλεν Σιμωνι τῷ πατρὶ αὐτοῦ ἃ συνετέλεσεν Κενδεβαῖος. 2 καὶ ἐκάλεσεν Σιμων τοὺς δύο υἱοὺς αὐτοῦ τοὺς πρεσβυτέρους Ιουδαν καὶ Ιωαννην καὶ εἶπεν αὐτοῖς ᾿Εγὼ καὶ οἱ ἀδελφοί μου καὶ ὁ οἶκος τοῦ πατρός μου ἐπολεμήσαμεν τοὺς πολέμους Ισραηλ ἀπὸ νεότητος ἕως τῆς σήμερον ἡμέρας, καὶ εὐοδώθη ἐν ταῖς χερσὶν ἡμῶν ῥύσασθαι τὸν Ισραηλ πλεονάκις· 3 νυνὶ δὲ γεγήρακα, καὶ ὑμεῖς δὲ ἐν τῷ ἐλέει ἱκανοί ἐστε ἐν τοῖς ἔτεσιν· γίνεσθε ἀντ᾽ ἐμοῦ καὶ τοῦ ἀδελφοῦ μου καὶ ἐξελθόντες ὑπερμαχεῖτε ὑπὲρ τοῦ ἔθνους ἡμῶν, ἡ δὲ ἐκ τοῦ οὐρανοῦ βοήθεια ἔστω μεθ᾽ ὑμῶν. 4 καὶ ἐπέλεξεν ἐκ τῆς χώρας εἴκοσι χιλιάδας ἀνδρῶν πολεμιστῶν καὶ ἱππεῖς, καὶ ἐπορεύθησαν ἐπὶ τὸν Κενδεβαῖον καὶ ἐκοιμήθησαν ἐν Μωδεϊν. 5 καὶ ἀναστάντες τὸ πρωὶ ἐπορεύθησαν εἰς τὸ πεδίον, καὶ ἰδοὺ δύναμις πολλὴ εἰς συνάντησιν αὐτοῖς, πεζικὴ καὶ ἱππεῖς, καὶ χειμάρρους ἦν ἀνὰ μέσον αὐτῶν. 6 καὶ παρενέβαλε κατὰ πρόσωπον αὐτῶν αὐτὸς καὶ ὁ λαὸς αὐτοῦ. καὶ εἶδεν τὸν λαὸν δειλούμενον διαπερᾶσαι τὸν χειμάρρουν καὶ διεπέρασεν πρῶτος· καὶ εἶδον αὐτὸν οἱ ἄνδρες καὶ διεπέρασαν κατόπισθεν αὐτοῦ. 7 καὶ διεῖλεν τὸν λαὸν καὶ τοὺς ἱππεῖς ἐν μέσῳ τῶν πεζῶν· ἦν δὲ ἵππος τῶν ὑπεναντίων πολλὴ σφόδρα. 8 καὶ ἐσάλπισαν ταῖς σάλπιγξιν, καὶ ἐτροπώθη Κενδεβαῖος καὶ ἡ παρεμβολὴ αὐτοῦ, καὶ ἔπεσον ἐξ αὐτῶν τραυματίαι πολλοί· οἱ δὲ καταλειφθέντες ἔφυγον εἰς τὸ ὀχύρωμα. 9 τότε ἐτραυματίσθη Ιουδας ὁ ἀδελφὸς Ιωαννου· Ιωαννης δὲ κατεδίωξεν αὐτούς, ἕως ἦλθεν εἰς Κεδρων, ἣν ᾠκοδόμησεν. 10 καὶ ἔφυγον εἰς τοὺς πύργους τοὺς ἐν τοῖς ἀγροῖς ᾿Αζώτου, καὶ ἐνεπύρισεν αὐτὴν ἐν πυρί, καὶ ἔπεσον ἐξ αὐτῶν εἰς ἄνδρας δισχιλίους. καὶ ἀπέστρεψεν εἰς τὴν Ιουδαίαν μετὰ εἰρήνης. 11 Καὶ Πτολεμαῖος ὁ τοῦ ᾿Αβούβου ἦν καθεσταμένος στρατηγὸς εἰς τὸ πεδίον Ιεριχω καὶ ἔσχεν ἀργύριον καὶ χρυσίον πολύ· 12 ἦν γὰρ γαμβρὸς τοῦ ἀρχιερέως. 13 καὶ ὑψώθη ἡ καρδία αὐτοῦ, καὶ ἐβουλήθη κατακρατῆσαι τῆς χώρας καὶ ἐβουλεύετο δόλῳ κατὰ Σιμωνος καὶ τῶν υἱῶν αὐτοῦ ἆραι αὐτούς. 14 Σιμων δὲ ἦν ἐφοδεύων τὰς πόλεις τὰς ἐν τῇ χώρᾳ καὶ φροντίζων τῆς ἐπιμελείας αὐτῶν· καὶ κατέβη εἰς Ιεριχω αὐτὸς καὶ Ματταθιας καὶ Ιουδας οἱ υἱοὶ αὐτοῦ ἔτους ἑβδόμου καὶ ἑβδομηκοστοῦ καὶ ἑκατοστοῦ ἐν μηνὶ ἑνδεκάτῳ (οὗτος ὁ μὴν Σαβατ). 15 καὶ ὑπεδέξατο αὐτοὺς ὁ τοῦ ᾿Αβούβου εἰς τὸ ὀχυρωμάτιον τὸ καλούμενον Δωκ μετὰ δόλου, ὃ ᾠκοδόμησεν, καὶ ἐποίησεν αὐτοῖς πότον μέγαν καὶ ἐνέκρυψεν ἐκεῖ ἄνδρας. 16 καὶ ὅτε ἐμεθύσθη Σιμων καὶ οἱ υἱοὶ αὐτοῦ, ἐξανέστη Πτολεμαῖος καὶ οἱ παρ᾽ αὐτοῦ καὶ ἔλαβον τὰ ὅπλα αὐτῶν καὶ ἐπεισῆλθον τῷ Σιμωνι εἰς τὸ συμπόσιον καὶ ἀπέκτειναν αὐτὸν καὶ τοὺς δύο υἱοὺς αὐτοῦ καί τινας τῶν παιδαρίων αὐτοῦ. 17 καὶ ἐποίησεν ἀθεσίαν μεγάλην καὶ ἀπέδωκεν κακὰ ἀντὶ ἀγαθῶν. 18 καὶ ἔγραψεν ταῦτα Πτολεμαῖος καὶ ἀπέστειλεν τῷ βασιλεῖ, ὅπως ἀποστείλῃ αὐτῷ δυνάμεις εἰς βοήθειαν καὶ παραδῷ τὴν χώραν αὐτῶν καὶ τὰς πόλεις. 19 καὶ ἀπέστειλεν ἑτέρους εἰς Γαζαρα ἆραι τὸν Ιωαννην, καὶ τοῖς χιλιάρχοις ἀπέστειλεν ἐπιστολὰς παραγενέσθαι πρὸς αὐτόν, ὅπως δῷ αὐτοῖς ἀργύριον καὶ χρυσίον καὶ δόματα, 20 καὶ ἑτέρους ἀπέστειλεν καταλαβέσθαι τὴν Ιερουσαλημ καὶ τὸ ὄρος τοῦ ἱεροῦ. 21 καὶ προδραμών τις ἀπήγγειλεν Ιωαννη εἰς Γαζαρα ὅτι ἀπώλετο ὁ πατὴρ αὐτοῦ καὶ οἱ ἀδελφοὶ αὐτοῦ, καὶ ὅτι ᾿Απέσταλκεν καὶ σὲ ἀποκτεῖναι. 22 καὶ ἀκούσας ἐξέστη σφόδρα καὶ συνέλαβεν τοὺς ἄνδρας τοὺς ἐλθόντας ἀπολέσαι αὐτὸν καὶ ἀπέκτεινεν αὐτούς· ἐπέγνω γὰρ ὅτι ἐζήτουν αὐτὸν ἀπολέσαι. 23 Καὶ τὰ λοιπὰ τῶν λόγων Ιωαννου καὶ τῶν πολέμων αὐτοῦ καὶ τῶν ἀνδραγαθιῶν αὐτοῦ, ὧν ἠνδραγάθησεν, καὶ τῆς οἰκοδομῆς τῶν τειχῶν, ὧν ᾠκοδόμησεν, καὶ τῶν πράξεων αὐτοῦ, 24 ἰδοὺ ταῦτα γέγραπται ἐπὶ βιβλίῳ ἡμερῶν ἀρχιερωσύνης αὐτοῦ, ἀφ᾽ οὗ ἐγενήθη ἀρχιερεὺς μετὰ τὸν πατέρα αὐτοῦ.


 a1.1 Ecihugo c’e Kitiyima co cihugo c’ebuzikiro bw’izûba bw’e Palestina: Bene Cipro, abantu b’omu cihugo c’Abagereki, ci bwenene ab’e Macedoniya.

 b1.7 Aleksandro mukulu, ali mugriki ahima bene Persi omu mwaka gwa 334 embere ly’okuburhwa kw’omucunguzi.

 c1.10  Epifani: lishembano liyerekine obucibonyi bw’Antiyokusi. “Epi” kuderha “enyanya”, “faneo”, lidesire “muntu olonza okuboneka enyanya ly’abandi, ye CIBONE.

 d1.64 https:www.academic-bible.com/en/online-bibles/septuagint-lxx/read-the-bible-text/ (10/02/2020)

 e2.26 Obushiru bw’amarhegeko: Lola Mib 25, 6-15; Lul 106, 30.

 f2.42 Abanya-Sideni: Ngabo y’Abayahudi balishimbire amarhegeko.

 g10.20 Yasoni agula obudâhwa: 2 Mak 4, 7-10: Yonatani ahabwa ecikono c’okuba mudâhwa mukulu ci kone arhaciberanaga nsiku nyinji, bakamunyagaco ngasi mango: 10,47; 11,24; 11,57.

 h10.34Oyo mwami alonza okurhebêba Yonatani bulya !ayumvirhe Aleksandro amamukomakwo obwira; Oli Yonata oli olubaga lwage barhayemeraga okurhebwa

 i10.34 10, 57: Bajira obuhya oitlu mwaka gwa 150 embere z’okuburhwa kwa Kristu. Omwana wabo ye Antiyokusi VI: Lola 11,39.

 j11.37 Entondo ntagatifu yo ntondo ya Siyoni.

 k11.39 Trifoni, ali muntu orhalama omu bushinganyanya. Lola 13, 31.

 l13.41 Mwaka gwa 170: Elipanda lyaba omu mwaka 140 embere ly’okuhurhwa kwa Kristu.

 m16.14 Omwezi gwa Shebati gwo mwezi gwa burhanzi na gwa kabiri g’e mwaka gwa 134 embere ly’okuburhwa kwa Yezu Kristu.

 n16.24 Kurhengaho, rhukola rhumanyire enganiro y’Abayahudi omu citabu ca muntu muguma izîno lyage Yozefu. Ecitabu ca Makabeyo cihwire n’omurhondero gw’obudâhwa bwa Yowane Hi­rkani, Mudâhwa mukulu wa burhanzi omu mulala gw’Abahasimoni (134-104 embere ly’okubu­rhwa kwa Yezu Kristu). Abana ba Yowane Hirkani barhegeka kuhika mwaka gwa 63 embere ly’okuburhwa kwa Yezu Kristu.